FULL

TEXT



монгол

638309 matching pages

Results 1-100

https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D2%99%D1%85%D0%B0%D0%BD
  Сыңғыҙхан — Башҡорт Википедияһы Сыңғыҙхан Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте Унда күсергә: төп йүнәлештәр , эҙләү Сыңғыҙхан Сыңғыҙхан, Темуджин Хаким итә башлауы: 1206 йыл Тамамланыуы: 1227 йыл, 18 август Башҡа титулдары: хан, ҡаған Алдағы хаким: {{{алдағы хаким}}} Вариҫы: Удегей Тыуған ваҡыты: 1162 тирәһе Тыуған урыны: Бурхан Халдун тауы, Монголия Үлем ваҡыты: 1227 йыл, 18 август Ҡатыны: Борте ... : Есугей Әсәһе: Оэлун Сыңғыҙхан ( монгол телендә — Чингиз хаан , үҙ исеме — Темуджин . 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе. Темуджин ... һуғыш 4 Сыңғыҙҙың үлеме 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы 6 Иҫкәрмәләр 7 Әҙәбиәт 8 Һылтанмалар Бала ... үҙгәртергә ] Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих CACHE

Сыңғыҙхан — Башҡорт Википедияһы Сыңғыҙхан Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте Унда күсергә: төп йүнәлештәр , эҙләү Сыңғыҙхан Сыңғыҙхан, Темуджин Хаким итә башлауы: 1206 йыл Тамамланыуы: 1227 йыл, 18 август Башҡа титулдары: хан, ҡаған Алдағы хаким: {{{алдағы хаким}}} Вариҫы: Удегей Тыуған ваҡыты: 1162 тирәһе Тыуған урыны: Бурхан Халдун тауы, Монголия Үлем ваҡыты: 1227 йыл, 18 август Ҡатыны: Борте Хулан Есуген Есуй һ.б. Балалары: Жуси Сығатай Удегей Тулуй һ.б. Династия: Боржигин Атаһы: Есугей Әсәһе: Оэлун Сыңғыҙхан ( монгол телендә — Чингиз хаан , үҙ исеме — Темуджин . 1162 йылдар тирәһе — 1227 йылдың 18 авгусы) — донъя тарихында иң ҙур империя — Монгол империяһын нигеҙләүсе. Темуджин төньяҡ - көнсығыш Азияның күсмә ҡәбиләләрен берләштереп, Сыңғыҙхан исемен алғандан һуң, сит илдәрҙе баҫып алыу сәйәсәтен башлай. Үҙ ғүмере эсендә ул Азияның күпселек өлөшөн баҫып алыуға өлгәшә. Йөкмәткеһе 1 Бала сағы һәм ғаиләһе 1.1 Тыуыуы 1.2 Ғаиләһе 1.3 Бала сағы 2 Берләштереү сәйәсәте 3 Сит илдәрҙе баҫып алыуы 3.1 Көнбайыш Си Ся династияһы 3.2 Цзинь династияһы 3.3 Ҡара Ҡытай ҡағанаты 3.4 Башҡорт иле 3.5 Хәрәзм империяһы 3.6 Грузия һәм Киев Русияһы 3.7 Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш 4 Сыңғыҙҙың үлеме 5 Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы 6 Иҫкәрмәләр 7 Әҙәбиәт 8 Һылтанмалар Бала сағы һәм ғаиләһе [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Тыуыуы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Темуджин 1162 йылдар тирәһендә Монгол ҡәбиләһендә Бурхан Халдун тауы, Онон һәм Керулен йылғалалары эргәһендә, Монголияның хәҙерге башҡалаһы Улан-Баторҙан йыраҡ түгел урында тыуа. Монгол тарих китабы буйынса, ул ҡулында ҡан төйөрө менән тыуа, был уның киләсәктә ҙур юлбашсы булыуына ишара була. Уның атаһы Есугей — тайчиут ҡәбиләһе нойондарының береһе — һәм әсәһе Оэлундың тәүге улдары була. Ғаиләһе [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Темуджиндың атаһы яғынан туғандары — Хабул хан , Амбахай , Хотол хан — монгол ҡәбиләһенең хандары була. 1161 йылда, Цзинь династияһы — ул ваҡытта Азияла иң ҡеүәтле империя Ҡытайҙа хаким иткән династия — үҙ ҡурсауын монголдарҙан татарҙарға күсергәс, татарҙар Хабул ханды үлтерә. Сыңғыҙҙың атаһы Есугей (Боржигиндарҙың нойоны, Амбахай һәм Хотол хандың ҡустыһы) Монгол ҡабиләләренең юлбашсыһы булып ҡалҡып сыға, әммә уның хакимлығына Амбахайҙың тура вариҫы тайчиуттар ҡаршы сыға. Бала сағы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] 9 йәшлек сағында Темуджин атаһы менән унгират ҡәбиләһенә, буласаҡ ҡатыны Бортеның ғаиләһенә бара. Унгират ерҙәренән кире ҡайтҡан ваҡытта, уның атаһы оҙаҡ ваҡыт дауамында дошманлашҡан күрше татарҙар тарафынан ағыулана. Есугейҙың ырыуы йәш ырыу башлығының хакимлығын таныуҙан баш тарта, уларҙың малын ҡыуып, ғаиләһен ташлап китә. Оэлун балалары менән далала бөтөнләй яҡлауһыҙ ҡала. Темуджин һәм уның ғаиләһе бер нисә йыл бик ярлы, төрлө емештәр менән, Темуджин һәм уның ағалары, ҡустылары ара-тирә һунарҙар ваҡытында алып ҡайтҡан ваҡ йәнлектәр менән туҡланып йәшәй. 1182 йылда Темуджин ғаиләһенең йыраҡ туғаны Таргутай-Кирилтух , Есугей үлгәндән һуң, уның ерҙәренә хужа булып ала. Ә Темуджинды, үс алыуынан ҡурҡып, әсирлеккә ала һәм үҙенең ҡоло итә. Темуджиндың муйынына баш өсөн урын ҡалдырып, ике таҡтаны ҡуша бәйләп кейҙерәләр. Әммә Темуджин һаҡсыһы, Чилаундың (һуңынан ул Сыңғыҙхандың ғәскәр башлыҡтарының береһе булып китә) атаһы ярҙамы менән, байрам ваҡытында ҡоллоҡтан ҡаса, үҙен ҡыуып килгән һыбайлыларҙан йылғала ҡаялар аҫтында йәшенеп ҡала. Шул йылдарҙа Сыңғыҙхандың буласаҡ тоғро дуҫтары Джелме һәм Боорчу уға ҡушыла. Берләштереү сәйәсәте [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Урта Азия халҡы Темуджин йәшәгән осорҙа бер нисә ҡәбиләгә бүлгеләнгән була. Йыш ҡына был ҡәбиләләр бер береһенә ҡаршы барымталар , ҡарымталар менән барып, бер-береһен талар була. Темуджиндың әсәһе Оэлун уны ҡырыҫ шарттарҙа тере ҡалырға өйрәтә, Монголияның сәйәси хәле менән таныштыра, башҡа ҡәбиләләр менән берлек кәрәклеген дә аңлатыусы була, әсәһенең һабаҡтары уның ҡәбиләләрҙе берләштереү сәйәсәтен башлауына булышлыҡ итә. 16 йәштәр тирәһендә, Темучин үҙенә йәрәшелгән Бортеға өйләнә. Уларҙың өйләнешеүенән һуң күп тә үтмәй, Бортены меркеттәр урлай һәм ул меркет һуғышсыларының береһенә ҡатынлыҡҡа бирелә. Темуджин ҡатынын ҡайтарыу өсөн ярҙам һорап, кирәйҙәр ханы, атаһының туғандаш дуҫы — андаһы Тоорилға бара. Тоорил үҙенең ҡәбиләһенән 20 000 һуғышсы йыя һәм шулай уҡ Темуджиндың баласаҡ дуҫы — андаһы, был ваҡытҡа джарджират ҡәбиләһенең ханына әйләнгән Джамуханы саҡыра. Был йыйылма ғәскәр меркеттәрҙе ҡыйрата һәм Темуджин ҡатынын әсирлектән ҡотҡара. Бортеның улы Жуси тыуғандан һуң, уның атаһы Темуджин булыуында күптәр, шул иҫәптән Темуджин үҙе лә шикләнә. Шулай ҙа, Темужин артабан, йола буйынса, бер нисә ҡатын алғас та, Борте уның төп ҡатыны булып ҡала. Темуджин Тоорил хан менән берләшкәндән һуң, ҡеүәт йыя башлай. Уның нүкәрҙәре ла, малдары ла ишәйә. Меркеттәргә ҡаршы яуҙан һуң Джамуха менән Темуджин берҙәм урҙала йәшәй башлай, әммә оҙаҡ та тормай, Темуджин үҙенең нүкәрҙәре менән айырылып китә. Был ваҡытта Джамуханың ҡайһы бер нүкәрҙәре лә Темуджинға ҡушыла. Был андаларҙың аралары боҙолоуына сәбәпсе була. Джамуха менән Темуджиндың тәүге бәрелешенә Джамуханың ҡустыһы Тайчарҙың ултерелеүе һылтау була. Тайчар дуҫтары менән Темуджин көтөүенән аттарҙы ҡыуып алып китергә маташа, был ваҡытта көтөүселәрҙен береһе Тайчарҙы уҡ менән атып үлтерә. Джамуха Темуджиндан ҡустыһының үлтереүсеһен уға биреүен талап итә, һәм кире яуап алып, яу менән килә. Был яу ваҡытында Темуджин еңелә һәм уның ғәскәре ярайһы ғына хәлһеҙләнә. Унан һуңғы яуҙа — 1196 йылда Тоорил хан менән берлектә, Ҡытайҙан Цзинь ғәскәренә ҡушылып, татарҙарға ҡаршы барғанда, улар татарҙарҙы ҡыйратып, мул табыш алып ҡайтыуға өлгәшә. Цзинь хакимдары татарҙарҙы еңеү хөрмәтенә Темуджинға ҡытай титулы — Джаутхури, Тоорилға Ван титулын бирә. Темуджин үҙенең Ҡытай хакимдарынан алған титулын бер тапҡыр ҙа ҡулланмай, Тоорил иһә был яуҙан һуң Ван-Хан исемен йөрөтә. 1197—1198 йылдарҙа Тоорил менән Темуджиндың аралары боҙола башлай. Шул йылдарҙа көнсығыш Монголияның ҡеүәтле найман ҡәбиләһе ханы Инанча хан үлеп китә, хандың ике улы Буйрук хан һәм Таян хан араһыда вариҫлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Ошо ыҙғыштан файҙаланып, Ван-Хан, Джамуха, Темуджин Буйрук ханға ябырыла һәм уның ғәскәрен ҡыйрата, тик кире ҡайтҡан саҡта, найман ғәскәре юлдарын ҡамай. Иртән яу асырға һөйләшәләр, әммә, Джамуха менән Ван-Хан, Темуджиндың найман ғәскәрҙәренән ҡырылыуын теләп, төндә Темуджиндың ғәскәрен ҡалдырып ҡаса. Темуджин был хәйләне аңлап ҡала, яу асмайынса, сигенә һәм эҙен яҙҙыра. Найман ғәскәрҙәре, Темуджинды эҙәрлекләү урынына, Ван-Ханға ябырыла. Ван-Хан, ауыр яуҙы күтәрә алмай, ярҙам һорап Темуджинға мөрәжәғәт итә. Темуджин Тоорилға ярҙам итә. 1200 йылда Ван-хан менән Темуджин тайчиуттарға ҡаршы поход ойоштора. Тайчиуттарға ярҙамға меркеттәр килә, әммә еңеү Темуджин менән Ван-Хан ғәскәре яғында була, ә тайчиут ҡәбиләһе башлыҡтары, күп кешеләрен ҡалдырып, ҡаса. Был яу ваҡытында Темуджин уҡ менән яралана. Яуҙан һуң Темуджин ғәскәренә ҡушылырға теләгән яугирҙарҙың береһе нәҡ ул ханды яралауын таный, бының өсөн ул Темуджиндан Джебе — Уҡ исемен ала. Артабан ул хандың иң тоғро нүкәрҙәренең береһенә әйләнә. 1201 йылда татар, тайчиут, меркет, ойрат һәм башҡа ҡәбиләләрҙән йыйылған ҡоролтай Темуджинға ҡаршы берләшеп көрәшергә ниәтләп, ҡоролтай йыя, был ҡоролтай Джамуханы хандарҙың ханы — гурхан итеп һайлай. Тик Темуджинға ҡаршы яуҙа был берләшкән ғәскәр ҡыйратыла, ә еңелгән ғәскәр башлыҡтары Джамуханы гурхан итеп таныуҙан баш тарта. 1202 йылда Темуджин күптәнге дошмандары — татарҙарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң татарҙар ҡыйратыла, атаһын, олатаһын үлтереүсе ҡәбиләнән Темуджин аяуһыҙ үс ала — ул ҡәбиләне бөтөнләй юҡҡа сығарырға бойора. Һөҙөмтәлә, татарҙар ҡәбиләһенең йәше-ҡарты, ҡатын-ҡыҙҙар — барыһы ла үлтерелә. Тоорилдың улы Нилх Темуджиндың ҡеүәте үҫә барыуынан һәм уның атаһы менән йылы мөнәсәбәттә булынынан көнләшә. Ул кирәй ханлығы үҙенә түгел, Темуджинға бирелеүенән ҡурҡып, атаһын Темуджинға ҡаршы көйләй. Ван-Хан ҡыҙын Темуджиндың оло улы Джучиға бирергә риза булмауы ике хан араһы тулыһынса өҙөлөүгә һәм хатта араларында һуғыш тоҡаныуға килтерә. Тоорил Темуджиндың сәйәсәтен күптән ҡабул итмәй килгән Джамуха менән берләшә. Башта еңелеп, ҙур юғалтыуҙарға тарыһа ла, Темуджин тиҙ арала көс йыйып, Джамуха менән Тоорил ғәскәренә көтөлмәгәндә ябырыла. Шулай итеп, Тоорил еңелә, ә Джамуха ҡасып өлгөрә. Был һуғыштан һуң кирәй ҡәбиләһе тулыһынса тар-мар ителеп, юҡҡа сыға. Артабан Темуджинға найман ҡәбиләһенән ҡурҡыныс янай — Джамуха һәм уның яҡлылары уларҙан яҡлау таба. Найман башлығы Таян хан Темуджинды юҡ итеп, монгол далаларында берҙән-бер ҡеүәтле көс булырға ниәтләй, Темуджин, быны күҙаллап, наймандарға ябырыла. Ҡаты яуҙан һуң наймандар еңелә, ә Джамуха яу барышында уҡ наймандарҙың еңелеүен һиҙемләп, ғәскәре менән ҡаса. Шул уҡ йылда Темуджин ғәскәре меркеттәрҙе ҡыйрата. Бер нисә яуҙан һуң, 1206 йылда Джамуханы үҙ кешеләре Темуджинға тотоп бирә. Темуджин Джамухаға ҡайтанан дуҫлыҡ тәҡдим итә һәм үҙенең яғына сығырға әйҙәй. Джамуханы һатҡан кешене ул үлтерергә бойора — үҙенең ғәскәренә ул һатлыҡтарҙы ҡабул итмәй. Джамуха, күк йөҙөндә бер генә Ҡояш балҡый ала, тигән һүҙҙәр менән, Темуджиндың берләшеү тәҡдименән баш тарта һәм үҙен Темуджин үҙ ҡулдары менән ҡанһыҙ үлтереүен һорай. Монгол ҡанундары буйынса, Темуджин уны ҡан ҡойоуһыҙ, умыртҡа һөйәген һындырып үлтерә. Шулай итеп, Темуджин монгол далаларында берҙән-бер хан булып ҡала, даланың меркет, найман, уйғур , кирәй, татар һәм башҡа ҡәбиләләре уға буйһондорола. Был оҙаҡ йылдар бер-береһе менән дошманлашып, Ҡытай династиялары тарафынан ҡыҫылып, иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ кисергән монголдар өсөн оло уңыш була. Артабан монгол хандары Ҡоролтайында Темуджин Сыңғыҙхан тип иғлан ителә. Сит илдәрҙе баҫып алыуы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Көнбайыш Си Ся династияһы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] 1206 йылда Сыңғыҙхан Монгол империяһын нигеҙләгән ваҡытҡа, уның көнбайыш күршеһе — Көнбайыш танғут Си Ся династияһы, көнсығыш һәм көньяҡтан төньяҡ Ҡытайҙа хакимлыҡ иткән һәм быуаттар дауамында монгол ҡәбләләрен үҙ хакимлығы аҫтында тотҡан Цзинь династияһы була. Темуджин иң беренсе нәүбәттә ғәскәрен монгол ерҙәренә яҡыныраҡ торған Көнбайыш Си Ся империяһына ҡаршы алып бара. Ҡеүәтлерәк Цзинь династияһы Си Ся императорына ярҙамға килмәйәсәген ул алдан күремләй. Ысынлап та, танғуттар цзиндарҙан ярҙам һорай, ләкин уларҙың үтенестәре кире ҡағыла. Сыңғыҙхан 1209 йылда Көнбайыш Си Сяны баҫып ала. Цзинь династияһы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] 1211 йылда Сыңғыҙхан Цзинь династияһын буйһондорорға ниәтләй. Цзинь династияһы ғәскәре башлығы тәүге мөмкинлек сыҡҡас та монголдарға ҡаршы яу асмай, хаталана. Уның урынына Цзинь ғәскәренең башлығы монгол яғына илсе ебәрә, уныһы иһә артылыштың икенсе яғында Цзинь ғәскәре тороуы тураһында әйтә. Был һуғыш ваҡытында монголдар Цзинь ғәскәренән меңләгән һуғышсыны ҡырып һала. 1215 йылда Сыңғыҙ Цзинь династияһының баш ҡалаһы Чжундуны (хәҙерге Пекин ) ҡамап, баҫып ала һәм талай. Ҡытай императоры иленең төньяғын монголдарға ҡалдырып, баш ҡалаһын көньяҡҡа , Кайфын ҡалаһына күсерергә мәжбүр була. Ҡара Ҡытай ҡағанаты [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Был арала Кучулук — Темуджин баҫып алып, монголдарға буйһондорған найман ханы Таян хандың улы — көнбайышҡа ҡаса һәм һәм шунда яңы көс йыя. Сыңғыҙхан Ҡара Ҡытайҙы баҫып алып, Кучулукты еңеп сығырға ниәтләй. Был ваҡытҡа монгол ғәскәре унлап йылдар дауамында барған Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһына ҡаршы һуғыштан йонсоған була. Шуға Сыңғыҙ Кучулукҡа ҡаршы йәш ғәскәр башлығы Джебе етәкселеге аҫтында ике генә төмәнен ебәрә (20 000 һуғышсы). Һуғышсыларҙың аҙлығы арҡаһында, монголдар һуғыш алымдарын үҙгәртергә мәжбүр була — улар Кучулук яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ ойоштора, был Ҡара Ҡытайҙы көсһөҙләндерә. Кучулук ғәскәре Ҡашҡарҙың көнбайышында монголдарҙан еңелә. Кучулук тағы ҡаса, әммә Джебенең ғәсҡәре уны ҡыуып етә һәм үлтерә. 1218 йылда, Ҡара Ҡытай ҡолағас, Монгол империяһы көнбайышта Балхаш күленә тиклем киңәйеп, Хәрәзм империяһы менән сикләнә. Башҡорт иле [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Башҡорт иленең монгол ханлығына инеү үҙенсәлектәре төплө өйрәнелмәгән. Был хәрәкәтте тасуирлаған бер нисә фекер йәшәп килә. Шуларҙың береһе буйынса башҡорт иле монголдар тарафынан 1136—1242 йылдар араһында баҫып алынған. Л. Н. Гумилев фекеренсә «монгол-башҡорт һуғышы 14 йыл дауам итә… Башҡорттар байтаҡ һуғыштарҙы еңеп сыға, һәм ниһайәт дуҫлыҡ һәм берҙәмлек килешеүе төҙөп, артабан монголдар яуына ҡушылып китә» [1] . Венгр монахы Юлиандың юл яҙмаларына таянып, был ваҡиға 1220—1223 йылдар тирәһендә булыған тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Алтын Урҙа тарихы буйынса күренекле белгес Г. А. Федоров-Давыдов башҡорттар монгол дәүләтенә иҙ ирке менән ҡушылыуы, һәм шул арҡала тархандары һәм бейҙәре юҡ ителеүҙән ҡотолоуҙыры тураһында фараз итә. Үҫәргән башҡорттары шәжәрәһендә Мөйтән бейҙең Сыңғыҙған менән Иртыш буйында осрашыуы тасуирлана. Был ваҡиғаның аныҡ ваҡыты билдәле түгел, шулай ҙа 1219 йылдың йәйендә булған тигән фекер бар [2] . Әхмәтзәки Вәлиди Туған фекере буйынса башҡорттар монгол дәүлетенә 1207—1208 йылдарҙа ҡушылған булырға тейеш. Башҡортостан дәүлетеселеге буйынса билдәле ғалим Зөфәр Еникиев фаразлауынса, был фекерҙәр барыһы ла урынлы. Сөнки Иртыш — Урал — Волга буйында төплөнгән, күп һанлы башҡорт ырыуҙарынан торған Башҡорт иле Алтын Урҙаға үҙ ирке менән дә һәм көс ҡулланып, баҫып алынып та ҡушылған. Көнсығыштағы башҡорт ырыуҙары берләшмәһе үҙ ирке менән ҡушылған булһа, Көнбайыштағы башҡорттар оҙаҡ ваҡыт ҡаршылыҡ күрһәтеп, Волга буйы Болғары ханлығы ҡолатылғас ҡына, монгол дәүләтенә инергә мәжбүр булғандар [3] . Сынғыҙхандың баҫып алыу сәйәсәте менән башҡорттарҙың сәйәсәте араһындағы мөнәсәбәттең төп үҙенсәлеге булып, башҡорттарҙың халыҡ булараҡ һаҡланып ҡалауҙары, баҫып алыусылар менән килеп төпләгән милләттәрҙе артабан башҡортлаштыра алыуы ихтибарға лайыҡ. Хәрәзм империяһы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Был ваҡытта Хәрәзм династияһы башында шаһ Ала әд-дин Мөхәммәт тора. Сыңғыҙхан Хәрәзм менән иҡтисади бәйләнеш тотоуҙы хуп күреп, империяға 500 кешелек каруан ебәрә. Әммә Хәрәзмдең Отрар ҡалаһы башлығы Иналха хан ҡарауанды Хәрәзмгә ҡаршы мәғлүмәт йыйырға иҫәп тотҡан монгол кешеләре тип, уға һөжүм итә. Сыңғыҙхан икенсе мәртәбә шаһтың үҙеңә илселәр ебәрә. Шаһ уларҙың береһен генә иҫән ҡалдыра, ҡалғандарының башын киҫтерә. Асыуланған Сыңғыҙхан иң ҙур баҫып алыу яуҙарының береһен башлай, был яуға ул 20 төмән — 200 000 кешене, иң оҫта ғәскәр етәкселәрен, үҙенең ҡайһы бер улдарын йыя. Хәрәзм Сыңғыҙхандың үҙенең, ғәскәр башлыҡтарының һәм улдарының етәкселеге аҫтында монгол ғәскәре Тянь-Шань тауҙары аша үтеп, Хәрәзм ерҙәренә керә. Сыңғыҙхан ғәскәрен өс өлөшкә бүлә. Тәүге өлөшөн улы Джучи Хәрәзмдың төньяҡ-көнсығышына алып китә. Икенсе өлөшө Джебе етәкселеге аҫтында Хәрәзмдең көньяҡ-көнсығышына табан, Сәмәрҡәнд ҡалаһына табан юллана. Өсөнсө өлөшөн Сыңғыҙхан һәм Тулуй Хәрәзмдең төньяҡ-көнбайышына табан алып китә. Шаһ үҙенең ғәскәрен бер нисә кесе өлөшкә бүлеп, төрлө ҡалаларға ебәрә. Төп ғәскәрҙең бүлгеләнеүе Хәрәзмдең еңелеүенә төп сәбәпсе була. Оҙон юлдан йонсоған монголдар оло ғәскәргә ҡаршы тороу урынына, Хәрәзмдең кесе өлөштәргә бүлгеләнгән ғәсҡәрен берәмләп тар-мар итә. Монгол ғәскәре Ортарҙы тиҙ арала баҫып ала, ҡала кешеләре ҡырыла, башлығы Иналханы Сыңғыҙ ҡолағына һәм күҙҙәренә иретелгән көмөш ҡойоп язаларға бойора. Шаһ үҙе ҡалаһынан ҡаса һәм билдәһеҙ сәбәптәр менән, империяһындағы кескәй генә утрауҙа үлә. Монголдарҙың был яуы уғата ҡырағай алып барыла. Хәрәзмдең баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд ҡолағас, ҡала башлыҡтары, ябай кешеләрҙе ҡалдырып, Бохараға ҡаса. Сыңғыҙхан шаһ биләмәләрен генә түгел, ҡалаларҙы, хатта яҡын-тирәләге ауылдарҙы тулыһынса юҡ итергә бойора. Шаһтың улы Джәләл әд-Дин атаһының ғәскәрен етәкләп, күпмелер ваҡыт монголдарға ҡаршы тора. Әммә үҙ-ара килешә алмау сәбәпле, ғәскәр тағы бүленә һәм улар, тар-мар ителеп, Бохараға тағы ҡасырға мәжбүр була. Шулай итеп, Хәрәзм империяһы юҡҡа сыға. Грузия һәм Киев Русияһы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] 1220 йылда, Хәрәзм ғәскәрен тулыһынса юҡҡа сығарғандан һуң, монгол ғәскәренең бер өлөшө Джебе һәм Сүбәдәй етәкселегендә көнбайыш ерҙәргә юллана. Монголдар Грузияға баҫып инә, Генуялағы Каффа (хәҙерге Феодосия ) һәм Ҡырым ҡәлғәләрен ала. Артабан улар Ҡара диңгеҙ буйында ҡыш сыға һәм кире юлға борола. Мстислав Галичский һәм Мстислав III Киевский ғәсҡәренән торған, әммә насар ойошторолған 80 000 кешелек Киев Русияһы ғәскәре уның юлын ҡамай. Сүбәдәй славяндарға солох тәҡдим итеп, илселәр ебәрә, әммә илселәр үлтерелә. 1223 йылда, Калка йылғаһы буйындағы яуҙа Сүбәдәй ғәсҡәре күпкә ҙурыраҡ Киев ғәскәрен еңә, шул уҡ ваҡытта, Һамар ҡултығында күрше Волга Булғарҙары ғәскәренән еңелә. Хәҙер урыҫ кенәздәре солох тәҡдим итә. Сүбәдәй кенәздәрҙе ғәфү итергә йыйынмай. Монгол ҡанундары буйынса, урыҫ кенәздәренең алтыһы ла, шул иҫәптән Мстислав III Киевский, ҡанһыҙ үлемгә дусар ителә. Сүбәдәй һәм Джебе был киң билдәле сәйәхәт ваҡытында бөтә Каспий диңгеҙе буйын урап үтә һәм юлында осраған бөтә ғәскәрҙе лә тиерлек ҡырып һала. Сыңғыҙхандың ейәне Батый етәкселеге аҫтында монголдар был ерҙәргә тағы килә һәм 1237 йылда Волга Булғарҙарын һәм Киев Русияһын баҫып алып, 1240 йылда кире борола. Көнбайыш Си Ся һәм Цзинь династияһы менән һуғыш [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Монгол ғәскәренең төп көсө Сыңғыҙхан һәм уның ғәскәр башлыҡтары менән Хәрәзм империяһына ҡаршы яу башлағас, Көнбайыш Си Ся Цзинь менән монголдарға ҡаршы берләшә. Улар Хәрәзмгә иғтибарын йүнәлткән монголдар берләшкән ғәскәргә ҡаршы тора алмаҫына иҫәп тота. 1226 йылда Сыңғыҙхан танғуттарға ҡаршы яу аса. Уның ғәскәре тиҙ арала танғут ҡалаларын ала. Ноябрҙә Сыңғыҙ Һары йылғаһы аша үтеп, төп танғут ғәскәрен тар-мар итә. 1227 йылда Сыңғыҙхан ғәскәре танғут баш ҡалаһын юҡҡа сығара. Яңы танғут императоры тиҙ үк үҙе монголдарға буйһона, тоҡанған ҡаршылыҡҡа асыуланған Сыңғыҙхан император ғаиләһен тулыһынса язалап үлтерергә бойора. Сыңғыҙҙың үлеме [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Монгол империяһы 1227 йылда Сыңғыҙхандың үлеменән һуң 1227 йылдың 18 авгусында , Цзинь династияһы һәм Көнбайыш Си Ся династияһына ҡаршы яу ваҡытында, Сыңғыҙхан үлә. Үлеменең сәбәбе аныҡ билдәле түгел. Ҡайһы бер фараздар буйынса, атынан ҡолай, икенсе фараздар буйынса, ул үпкә ауырыуынан үлә. Ҡайһы бер йылъяҙмалар әйтеүенсә, ул танғуттарға ҡаршы яу ваҡытында үлтерелә. Сыңғыҙхан үҙен үҙ ҡәбиләһе ҡанундары буйынса, йәшерен ерләүҙәрен һорай. Үлеменән һуң уның кәүҙәһен Монголияға , фараздар буйынса, тыуған урынына ҡайтаралар. Сыңғыҙхан һәм Монгол империяһы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Иҫке монгол имләһендә яҙылған Сыңғыҙхан исеме Сыңғыҙхан дәүерендә һәм унан һуң Монгол ерҙәрендә ул сығарған закондар йыйынтығы — Яса хөкөм итә. Монгол империяһы үҙенең ҙурлығы арҡаһында милләттәрҙең, мәҙәниәт, диндәрҙен күп төрлөләрен үҙ эсенә һыйҙыра, шаманизмдан башҡа диндәр ҡыҫырыҡланмай ғына түгел, Сыңғыҙхан хатта буддизм , даосизм кеүек диндәр менән үҙе лә ҡыҙыҡһына. Баҫып алыу яуҙары ваҡытында дини йорттарҙы таларға рөхсәт ителмәй, дин әһелдәре, уҡытыусылар яһаҡ түләүҙәрҙән азат ителә. Наймандарҙы баҫып алғандан һуң ул уҡыу — яҙыу менән ҡыҙыҡһына, үҙенең улдарына һәм ейәндәренә уҡытыусылар итеп найман кешеләрен тәғәйенләй. Быуаттар буйына Сыңғыҙхан исеме монгол, төрөк халҡы араһында бөйөк еңеүсе, монгол дәүләтен ойоштороусы булараҡ ололап телгә алына, ә монгол ғәскәре үткән урыҫ ерҙәрендә һәм Ираҡ, Иран кеүек илдәрҙә ул ҡан ҡойоусы, ҡыйратыусы булараҡ хәтерҙә ҡалған. Иҫкәрмәләр [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] ↑ Гумилев Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. с.459. ↑ Мажитов Н. А., Султанова А. Н. История Башкортостана с древнейших времен до XVI века. Уфа. 1994. с.240-244. ↑ Еникеев З. И. Правовой статус Башкортостана в составе России: историко-правовое исследование. Уфа.2002. с. 38-39. Әҙәбиәт [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005. Груссе Р. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М., 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3 Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935. Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана . — М.: Восточная литература, 2006. — ISBN 5-02-018521-3 Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 1. Пер. Л. А. Хетагурова, 1952 Рашид ад-Дин Фазлуллах Хамадани. Сборник летописей. — Т. 1. Кн. 2. Пер. О. И. Смирновой, 1952 . Юань-чао би-ши. Сокровенное сказание монголов. Пер. С. А. Козина, 1941 . Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 1976. Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Юрченко А. Г. Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. — СПб.: Евразия, 2006. — с. 7-22. Һылтанмалар [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Батулла. Чингис-хан Эренжен Хара-Даван «Чингисхан как полководец и его наследие» Сокровенное сказание монголов. Улан-Удэ, 1990 Исай Калашников. Жестокий век: роман Всемирная история в лицах. Чингисхан — основатель и великий хан Монгольской империи Сумбур. Личности. Чингисхан Чингисхан. Биография Всемирная История. Чингисхан Биографии знаменитых личностей Дмитрий Песков «Русь и монголы. „Железный век“ русской истории» Скрынников Р. Г. Монгольское нашествие Соловьев С. М. История России с древнейших времён Карамзин Н. М. История государства Российского Русский биографический словарь Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта Основные моменты жизни Чингисхана Кузнец степной морали Темучин — каратель неразумных Правила боя Монгольское иго за Китайской стеной Коллекция 200 азиатских портретов Чингисхана Чингисхан на среднеазиатской миниатюре: ЧИНГИЗ-ХАН ПРИНИМАЕТ СВОИХ СЫНОВЕЙ НА БЕРЕГУ РЕКИ СЫРДАРЬИ Был мәҡәлә башҡорт Википедияһының һайланған мәҡәләләре исемлегенә керә. https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Сыңғыҙхан&oldid=687834 ҡабул ителгән Категориялар : Алфавит буйынса шәхестәр Монголия шәхестәре Сыңғыҙхан Урта быуаттар ғәскәр башлыҡтары Монголия ғәскәр башлыҡтары Боржигиндар Аллалаштырылған монархтар Ҡытай тарихы Ҡаҙағстан тарихы Туғанын үлтереүселәр Йәшерен категориялар: Википедия:Һайланған мәҡәләләр:Дәүләт эшмәкәрҙәре Википедия:Алфавит буйынса һайланған мәҡәләләр ISBN серле һылтанмаһын ҡулланған биттәр Навигация Шәхси ҡоралдар Танылмағанһығыҙ Әңгәмә Башҡарған эштәр Яңы ҡатнашыусыны теркәү Танылыу Исем арауыҡтары Мәҡәлә Фекер алышыу Варианттар Ҡарауҙар Уҡыу Үҙгәртергә Вики-тексты үҙгәртергә Тарихты ҡарау Тағы Эҙләү Төп йүнәлештәр Баш бит Алфавитлы күрһәткес Ағымдағы ваҡиғалар Мәҡәләләр Һайланған Яҡшы Сифатлы 1000 мотлаҡ 10000 әһәмиәтле Яңы мәҡәләләр Осраҡлы мәҡәлә Ҡатнашыу Ҡоролтай Һуңғы үҙгәртеүҙәр Белешмә Иғәнә Баҫтырырға/сығарырға Китап төҙөргә PDF форматында күсереп алырға Баҫтырыу өлгөһө Башҡа проекттарҙа Викимилек Ҡоралдар Бында һылтанмалар Бәйле үҙгәртеүҙәр Махсус биттәр Даими һылтанма Бит мәғлүмәттәре Викидата элементы Мәҡәләгә һылтанма яһа Башҡа телдәрҙә Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Frysk Gaeilge 贛語 Galego गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Kabɩyɛ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Лезги Ligure Lietuvių Latviešu मैथिली Malagasy Baso Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Română Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Türkçe Татарча/tatarça Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Һылтанмаларҙы төҙәт Был бит һуңғы тапҡыр 06:04 15 май 2017 үҙгәртелгән. Текст Creative Commons Attribution/Share-Alike лицензияһы шарттары буйынса асыҡ, айырым осраҡтарҙа өҫтәмә шарттар ғәмәлдә булырға мөмкин. Тулы мәғлүмәт өсөн ҡарағыҙ: Ҡулланыу шарттары . Сер һаҡлау сәйәсәте Википедия тураһында Яуаплылыҡтан баш тартыу Яһаусылар Cookie тураһында килешеү Мобиль нөсхә



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD
  Чингис хаан — Википедиа нэвтэрхий толь Чингис хаан Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Чингис ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ Их Монгол улсыг үндэслэгч их эзэн хаан Хаанчлал 1189–1227 Хаан суусан Цэнхэрийн голын Хар зүрхний Хөх нуур гэдэг газар, 1189 онд Алтан, Сачи Бэхи, Даридай авга нар зөвлөлдөж хаан ширээнд суулгав. Бүтэн нэр Чингис хаан, Тэмүжин Монгол бичиг : Төрсөн огноо ~1162 Төрсөн газар ... : Удирдах , Хайлт Чингис ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ Их Монгол улсыг үндэслэгч их эзэн хаан Хаанчлал 1189–1227 Хаан суусан ... зөвлөлдөж хаан ширээнд суулгав. Бүтэн нэр Чингис хаан, Тэмүжин Монгол бичиг : Төрсөн огноо ~1162 Төрсөн газар Өнөөгийн Монгол улс , Дадал сум Өнгөрсөн огноо 1227 Өнгөрсөн газар Их Монгол улс Оршуулсан Бурхан ... Толуй Эцэг Есүхэй Эх Өэлүн Улс Их Монгол улс Ургийн овог Боржигин Их эзэн богд Чингис хаан (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) 1206 онд Монгол аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улс буюу Монголын эзэнт CACHE

Чингис хаан — Википедиа нэвтэрхий толь Чингис хаан Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Чингис ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ Их Монгол улсыг үндэслэгч их эзэн хаан Хаанчлал 1189–1227 Хаан суусан Цэнхэрийн голын Хар зүрхний Хөх нуур гэдэг газар, 1189 онд Алтан, Сачи Бэхи, Даридай авга нар зөвлөлдөж хаан ширээнд суулгав. Бүтэн нэр Чингис хаан, Тэмүжин Монгол бичиг : Төрсөн огноо ~1162 Төрсөн газар Өнөөгийн Монгол улс , Дадал сум Өнгөрсөн огноо 1227 Өнгөрсөн газар Их Монгол улс Оршуулсан Бурхан Халдун Удаах Өгэдэй хаан Их хатан Бөртэ үжин Хатан Есүй Есүгэн Хулан Хүүхэд Зүчи Цагадай Өгэдэй Толуй Эцэг Есүхэй Эх Өэлүн Улс Их Монгол улс Ургийн овог Боржигин Их эзэн богд Чингис хаан (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) 1206 онд Монгол аймгуудыг нэгтгэж Их Монгол Улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан монголын их хаан байв. Хиад Боржигин Есүхэйн Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад Ази , Европын ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан Тангудыг эзлэсний дараа, 1227 онд Алтан улсын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн Хятад , Солонгос , Кавказ , Төв Азийн орнууд, мөн өнөөгийн Орос , Зүүн Европ , Ойрхи Дорнодын зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаa болгосон ажээ. Гарчиг 1 Уг гарал 2 Идэр нас 3 Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь 4 Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь 5 Их Монгол улсыг байгуулсан нь 5.1 Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт 5.2 Төрийн байгуулалт 6 Чингис хааны хийсэн аян дайнууд 7 Нас нөгцсөн нь 8 Чингис хааны булшны нууц 9 Гэр бүл 9.1 Өвөг дээдэс 9.2 Ах дүүс 9.3 Хатад, татвар 9.3.1 Бусад хатад 9.4 Үр хүүхэд 9.4.1 Хөвгүүд 9.4.2 Охид 10 Урлагийн бүтээлд 10.1 Баримтат кино 10.2 Уран сайхны кино 10.2.1 Телевизийн олон ангит кинонууд 11 Мөн үзэх 12 Ном зүй 13 Цахим холбоос 14 Эшлэл Уг гарал [ засварлах | edit source ] Бөртэ чино эхнэр Гoo маралын хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, Добу мэргэн . Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин Алун-гуа . Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох Бодончир мунхагаас Боржигин овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол Алун-гуа Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, Хайду, Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү Хабул хаан Хамаг Монголыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү Бартан баатар нь Чингис хааны эцэг Есүхэй баатарын эцэг байжээ. Хамаг Монгол Хутула хаанаас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. Даридай отчигин нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), Алтан нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), Хучар нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний Сача-Бэхи нь Хабул хааны ууган хүү Охинбархагийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), Бүри бөх нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. Идэр нас [ засварлах | edit source ] Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд Дэлүүн Болдог хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь Зочи Хасаp , Хачиун , Тэмүгэ Отчигон , Тэмүлэн. Мөн Сочигил хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс Бэгтэр , Бэлгүтэй нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан Бөртэг буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан Хэрэйд аймгийн удирдагч Тоорил ханд өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь [ засварлах | edit source ] 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан Буур хээрийн тулалдаанд бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч Монголын Нууц Товчооны 104-р зүйлд 'Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав...' гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол Бөртэ хатан жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд Алтан , Хучар , Жүрхиний Сача Бэхи , Даридай-Отчигон зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, 'Чингис хаан' хэмээн цол олгожээ. 'Чингис' гэдэг үгийн гарал нь 'тэнгис' гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь [ засварлах | edit source ] Түүний хойно Жамуха өөрийн дүү Тайчирыг Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд 13 хүрээний тулалдаан гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг Зээрэн хавцалд шахаад буцаж явсан ба замдаа Чинос аймгийн залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар Уруудын Жүрчидэй , Мангудын Хуйлдар , Хонхотаны Мэнлиг зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр Алтан улсын Вангин Чансан жанжин Татарын Мэгүжин сүүлтийг хөөн Улз гол руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, Тоорил хан нар хүч хавсран байлдаж Улз голын Хусуту шитүэн , Нарату шитүэн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд ' Ван ', Чингис хаанд ' Чаутхури ' гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг Ван хан хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур Жүрхинүүд ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд Хатагин , Салжиуд , Дөрвөн , Татар , Ихирэс , Хонгирад , Горлосууд , Найманы Хурчахус буйруг хан , Мэргид , Ойрд , Тайчууд нар Алхуй булаг гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс Эргүнэ мөрөн рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг Гүр хан болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд Хүйтэний тулалдаан гэж нэрлэдэг. Нууц товчоонд өгүүлснээр Буйруг, Хутуга бэхи нар задын арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха Эргүнэ мөрний зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар Ононы зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, Таргудай Хирилтуг нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт Зэв жанжин , Чингисийн дөрвөн нохойн нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. Их Монгол улсыг байгуулсан нь [ засварлах | edit source ] Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт [ засварлах | edit source ] Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр.  Их Монгол улс 1260 оноос:  Алтан Ордны улс  Цагаадайн улс  Ил хаант улс  Юань улс Чингис хаан улсаа ерөнхий гурван түмэн буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 мянгат , мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Мянгат нь эхлээд 95 байгаад сүүлдээ 130-д хүрсэн бололтой. Чингис хаан ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь дотоод, гадаад хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга Отчигин нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан Отчигин, Өэлүн эх хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү Цагадайд 8000 өрх, гуравдугаар хүү Өгэдэйд 5000 өрх, отгон хүү Тулуйд 5000 өрх, дүү Хасарт 4000, хаяал дүү Алчидайд 2000, дүү Бэлгүдэйд 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. Төрийн байгуулалт [ засварлах | edit source ] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол Их Хуралдай байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор Мухулайг Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү Шихихутугийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн Их Засаг хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. Чингис хаан төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. Боорчи , Зэлмэ , Наяа нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол Хөхчү бөө байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, Тататунга захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, Мухулай , Боорчи , Зэлмэ , Шихихутуг , Сорхон-шира , Сүбээдэй , Зэв , Борохул (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ( Елюй Чуцай ) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. Чингис хааны хийсэн аян дайнууд [ засварлах | edit source ] Гол сэдэв: Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь Гол сэдэв: Монголчууд Тангудыг дайлсан нь Гол сэдэв: Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт Гол сэдэв: Монголчууд Хар Хятан улсыг байлдан дагуулсан нь Нас нөгцсөн нь [ засварлах | edit source ] Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг 1227 онд Тангуудыг ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, Galician-Volhynian Chronicle одоогийн Украйн сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь Бурхан Халдун ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, Чингис хааны булшны нууц [ засварлах | edit source ] Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хvртэл эрсээр байна. Марко Поло 'Чингис хааны vр удмын их хаадыг бvгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагvй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бvгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан' гэж бичиж vлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны vйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгvй дvр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа Шар мөрний (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан Хархорин хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны vхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бvхнийг хvйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар Бурхан Халдун уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүүалдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бvх зарц боолыг хvйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бvрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хvнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч vр дvнд хvрээгvй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгvй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт тvvний хөдөөлvvлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь тvvний шарилыг Дэлvvн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй аялагч Г. Н. Потанин Ордос дахь Их ээжийн хороо хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бvр Чингис хааны гэрийн гадна хvндэтгэл vзvvлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны vлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол улсыг vндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зvvн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хvрч өндөрлөгvvдийн нэгний орой дээр овоо босгон тvvнийгээ 'Бурхан гал уул' гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зvгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол vйлдэж их хааны сvнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхvv овоо нь янз бvрийн чулуунаас бvтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бvрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хvчтэй тvймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хvн алга хэвээр байна. Гэр бүл [ засварлах | edit source ] Б. Сумъяабаатар , Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X Өвөг дээдэс [ засварлах | edit source ] Элэнц өвөг: Хабул хан Өвөг эцэг: Бартан баатар Эцэг: Есүхэй Эх: Өэлүн үжин Ах дүүс [ засварлах | edit source ] Бэгтэр /эх өөртэй/ Жочи Хасар Бэлгүтэй /эх өөртэй/ Тэмүгэ отчигин Хачиун алчи Тэмүлэн Хатад, татвар [ засварлах | edit source ] Юань улсын сударт бичигдснээр Чингис хааны дөрвөн их ордонд тус бүр хатад татвар байжээ. Тэдгээр хатад нь нийт 40 гаруйд хүрч байжээ. Нэгдүгээр орд буюу Хэрлэний хөдөө арал дахь орд Хонгирадын Дай сэцэний охин Бөртэ үжин Хулухун хатан (忽魯渾皇后) Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) Төгс хатан (脫忽思皇后) Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) Буян хутуг (不顏渾禿皇后) Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) [1] Хоёрдугаар орд буюу Саарь хээрийн харилт дахь орд Увас мэргидийн Дайр Усуны охин Хулан хатан Найманы Таян ханы хойд эх Гүрбэсү (Харбажин|哈兒八真皇后) Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) Төгс хатан (脫忽茶兒皇后) Ижин татвар эм (也真妃子) Илихутуг татвар эм (也里忽禿妃子) Чажин татвар эм (察真妃子) Харжин татвар эм (哈剌真妃子) [2] Гуравдугаар орд буюу Туулийн хар түнийн орд Татарын Их Чэрэний охин Есүй хатан Татарын Их Чэрэний охин Есүгэн хатан Хурхар хатан (忽魯哈剌皇后) Ашилун хатан (阿失倫皇后) Турхал хатан (禿兒哈剌皇后) Чар хатан (察兒皇后) Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) Лавай татвар эм (剌伯妃子) Хурхудай татвар эм (Hún lǔ hū dǎi fēizi) Хулуху татвар эм (忽魯灰妃子) [3] Дөрөвдүгээр орд Алтан улсын Гүнж хатан Сүлдүсний Сорхан шарын охин Хадаан Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) Яньли хатан (燕里皇后) Туган татвар (禿干妃子) Өлзий татвар (完者妃子) Жинлян татвар (金蓮妃子) Өлзийтэй татвар (完者台妃子) Нурун татвар (奴倫妃子) Мажин татвар (卯真妃子) Суранхай татвар эм (鎖郎哈妃子) [4] Бусад хатад [ засварлах | edit source ] Бэхирэн овгийн Мөгэ хатан (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) Хэрээдийн Жаха Хамбу ноёны охин Ибага бэхи , 1206 онд Уруд овгийн Жүрчидэй баатарт өгсөн. Үр хүүхэд [ засварлах | edit source ] Хөвгүүд [ засварлах | edit source ] Зүчи хан Цагадай хан Өгэдэй хаан Тулуй ноён Хүлгэн ноён Чахур Зүчидэй Охид [ засварлах | edit source ] Алага Бэхи Алалтун бэхи Сэцэйхэн бэхи Хожин бэхи Толай Түмэлүн бэхи Ючибай гүнж Урлагийн бүтээлд [ засварлах | edit source ] Баримтат кино [ засварлах | edit source ] Уран сайхны кино [ засварлах | edit source ] Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. Genghis Khan , 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. Changez Khan , 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд Кедар Капуур Changez Khan , 1958 онд Пакистан услад хийсэн. The Conqueror , 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. Genghis Khan (1965 film) гол дүрд Омар Шариф. Мөнх тэнгэрийн хүчин дор 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд Агваанцэрэнгийн Энхтайван . Genghis Khan (1992 film) дүрүүдэд Ричард Тайсон , Чарлтон Хэстон , Пат Морита нар тоглосон. Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film) , Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. Их төрийн голомт , 2006 оны монгол кино Тэнгэрийн андгай , Монголын кино Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea , Монгол-Японы хамтарсан 'Хөх чонийн үр сад' төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. Монгол , найруулагч Сергей Бодровын 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кинл шагналд өрсөлдөж байсан. Үхэж үл болно – Чингис хаан , Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд Цэгмидийн Төмөрбаатар тоглосон. By the Will of Genghis Khan , 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. Телевизийн олон ангит кинонууд [ засварлах | edit source ] Genghis Khan , 1987 онд Хонконгийн TVB сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. Genghis Khan , 1987 онд Хонконгийн ATV сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. Genghis Khan , 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд Батдоржийн Баасан тоглосон. Мөн үзэх [ засварлах | edit source ] Монголын түүх Ном зүй [ засварлах | edit source ] Dominique Farale: De Gengis Khan à Qoubilaï Khan. Economica, Paris 2003, ISBN 2-7178-4537-2 . Louis Hambis: Gengis Khan (= Que sais-je ? Band 1524). Presses universitaires de France, Paris 1973. Christian Koller: Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei. In: Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter. Jahrgang 31, Nr. 2, Arbeitskreis Militärgeschichte e. V. 2008, S. 8–10 ( Volltext als PDF ). Hans Leicht: Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker. Patmos, Düsseldorf 2002, ISBN 3-491-96050-9 . Franklin Mackenzie: Dschingis Khan. Scherz, Bern/ München 1977. Habel, Darmstadt 1993, ISBN 3-502-16441-X , ISBN 3-87179-179-2 . Reinhold Neumann-Hoditz: Dschingis Khan. Rowohlt, Reinbek 1985, ISBN 3-499-50345-X . Paul Ratchnevsky: Genghis Khan – His Life and Legacy. Blackwell Publishers, Oxford 1993, ISBN 0-631-18949-1 . Jean-Paul Roux: Gengis Khan et l’Empire Mongol (= Découvertes Gallimard. Bd. 422). Gallimard, Paris 2002, ISBN 2-07-076556-3 . Jean-Paul Roux: Histoire de l’Empire Mongol. Fayard, Paris 1993, ISBN 978-2-213-03164-4 . Boris Yakovlevich Vladimirtsov: The life of Chingis-Khan. Reissued 1930, Blom, New York 1969. Jack Weatherford: Genghis Khan and the Making of the Modern World. Three Rivers Press, New York 2004, ISBN 0-609-80964-4 . Gudrun Ziegler, Alexander Hogh: Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan. Theiss, Stuttgart 2005, ISBN 3-8062-1940-0 . Цахим холбоос [ засварлах | edit source ] Commons: Чингис хаан – Викимедиа дуу дүрсний сан mongolian-art.de: Монголын нууц товчоо , хандсан 2016-10-18 mongol.undesten.mn: Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: Чингис хаан , хандсан 2016-10-18 layline.de: Монголын нууц товчоо (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“ (франц хэлээр) Эшлэл [ засварлах | edit source ] Б. Сумъяабаатар , 'Монголын нууц товчооны хэлбэрсудлал', хуудас 3.144, 1997 Б. Сумъяабаатар , 'Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл', хуудас 720, 2002, ISBN 99929-5-552-X ' HISTORIA MONGALORUM ' Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, ' Монголчуудын түүх ' Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 Чингисхан - покоритель Вселенной Чингисхан - покоритель Вселенной ↑ https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 ↑ https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 ↑ https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 ↑ https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 Өмнөх Есүхэй баатар Монголын ханлиг улсын Хаан 1189-1206 Дараах Их Монгол улсыг байгуулсан. Өмнөх байхгүй Их Монгол Улсын Хаан Үндэслэгч 1206-1227 Дараах Өгэдэй хаан v t e Монголын эзэнт гүрний их хаан Их Монгол улсын хаад Чингис хаан Толуй хан (Төр баригч) Өгэдэй хаан Дөргөнэ хатан (Төр баригч) Гүюг хаан Огул Хаймыш (Төр баригч) Мөнх хаан Хубилай хаан / Аригбөх хаан Их Юань улсын хаад Хубилай Өлзийт Төмөр хаан Хайсан хүлэг хаан Аюурбарбад буянт хаан Гэгээн хаан Есөнтөмөр хаан Ашидхэв хаан Заяат хаан Хүслэн хутагт хаан Ринчинбал хаан Тогоонтөмөр хаан ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Чингис_хаан&oldid=527651 '-с авсан Ангилал : Википедиа:Онцлох өгүүлэл Чингис хаан Боржигин Иx Монгол Улсын цэргийн хүн Их хаан Монголын их хаан Монголын хаан Монголын түүх Хиад боржигин 1162 онд төрсөн 1227 онд өнгөрсөн Нуугдсан анги: Pages using ISBN magic links Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Frysk Gaeilge 贛語 Galego गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Kabɩyɛ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Лезги Ligure Lietuvių Latviešu मैथिली Malagasy Baso Minangkabau Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Română Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Türkçe Татарча/tatarça Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 05:02, 6 Арванхоёрдугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD
  Чингис хаан — Wikipedia Чингис хаан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Чингис хаан ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Ехэ Монгол Уласай Ехэ Хаан Юань Уласай үеын хүрэг Хааншалал 1189— 08.1227 Монгол ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Түрэһэн 1162 Түрэһэн газар Хамаг Монгол Наһа бараһан 8 һарын 1227 Наһа бараһан газар Ехэ Монгол Улас Дараахи хаан Үгэдэй хаан Ехэ хатан Бүртэ үжин Хаанай удам Зүчи , Цагаадай , ... , хайха Чингис хаан ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Ехэ Монгол Уласай Ехэ Хаан Юань Уласай үеын хүрэг Хааншалал 1189— 08.1227 Монгол ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Түрэһэн 1162 Түрэһэн газар Хамаг Монгол Наһа бараһан 8 һарын 1227 Наһа бараһан газар Ехэ Монгол Улас Дараахи хаан Үгэдэй хаан Ехэ хатан Бүртэ үжин Хаанай удам Зүчи , Цагаадай , Үгэдэй , Тулуй Эсэгэ Есүхэй Эхэ Өэлүн үжин Чингис хаан ( ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ , 1162? — 08.1227) — Монгол ... захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг CACHE

Чингис хаан — Wikipedia Чингис хаан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Чингис хаан ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Ехэ Монгол Уласай Ехэ Хаан Юань Уласай үеын хүрэг Хааншалал 1189— 08.1227 Монгол ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ Түрэһэн 1162 Түрэһэн газар Хамаг Монгол Наһа бараһан 8 һарын 1227 Наһа бараһан газар Ехэ Монгол Улас Дараахи хаан Үгэдэй хаан Ехэ хатан Бүртэ үжин Хаанай удам Зүчи , Цагаадай , Үгэдэй , Тулуй Эсэгэ Есүхэй Эхэ Өэлүн үжин Чингис хаан ( ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ , 1162? — 08.1227) — Монгол үндэһэтэнэй аймагай түрэхэ гармагай улас түрын зүдхэлтэн болон сэрэгэй эрдэмтэн. Нэрэ Тэмүүжэн ( ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ ) гэдэг. 1206 ондо Монголой бүхы аймагые нэгэдхэжэ, Ехэ Хаан үргэмжэлэгдэн, Чингис хаан гэжэ, Монголой эзэнтэ уласые байгуулба. Чингис хаан Монголые нэгэдхэһэнэй һүүлдэ сэрэгэй ябадал, засаг захиргаан, хуули сааза болон эзэмшэл үрхээр хубаан үргэмжэлхэ дүримые байгуулжа, Монгол үндэһэтэнэй үзэг бэшэгые үүдэн зохёожо, бүхэ айманай хоорондохи туйлалдааниие эсэслүүлжэ, Монголой ниигэмэй хүгжэлые ахюулба. Нүгөө талаар дабуулиг сэрэгэй хүсэндөө түшэглэжэ үргэн хэмжээтэй дайнай ажаллалга ябуулжа, 1211 он болон 1215 ондо Алтан уласые (金朝, ᠠᠯᠳᠠ ᠤᠯᠤᠰ ) хоёр удаа ехээр дайлажа, Чжундуе (中都, ᠵᠦᠩᠳᠦ ) эзэлэн абаба. 1219 ондо Монгол сэрэгэй дахуулан анха удаа баруун тиишэ аян дайн хэжэ Хорезмые ( ᠬᠤᠷᠰᠧᠮ ) добтолон усадхаад, Орос болон Кыпчагай ( Хибчаг , ᠬᠢᠪᠴᠠᠭ ) холбоотой сэрэгые бута сохин, нютаг дэбисхэрэй Дунда Азиин орон ба Урда Орос хүрэтэр үргэдхэжэ Европо Ази хоёр түбиие һундалдаһан Монголой ехэ хаанта уласые байгуулаад, эдэ газар орониие ахамад хүбүүн Зүчи ( ᠵᠦᠴᠢ ), хоёрдугаар хүбүүн Цагадай ( ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ ), гурбадугаар хүбүүн Үгэдэйд өө ( ᠦᠬᠡᠲᠡᠢ ) үргэмжэлэлэй газар болгон үгэжэ, хожомой дүрбэн хаанта уласай байгуулагдахада һуури табижа үгэбэ. Одхон хүбүүниинь Тулуй ( ᠲᠥᠯᠦᠢ ) хаан. 1226 ондо сэрэгэй бусаажа Баруун Ся ( ᠪᠠᠷᠠᠭᠤᠨ ᠰᠢᠶᠠ ) уласые добтолоод, һүүлшындэнь Баруун Ся уласые мүхөөд эгэхэ зам дахан Ганьсугай Тяньшуй гэдэг газарта наһа бараа [1] . Чингис хаанай үедэ Хойто Хитад, Солонгос, Баруун Ся гэдэг тангад гүрэн Түб ба Дунда Азиин газар оронууд, Кавказ , Иран болон Афганистан эзэлэгдэһэн Чингис хаанай дайлалганууд хүн түрэлтэнэй түүхэдэ ехэ доһололто дорьболто боложо, хүгжэлтэдэнь түргэдхэхы нүлөө үзүүлһэн гэжэ тоолоод, НҮБ Чингис хааниие 2-дохи мянган жэлэй хүн гэжэ соносхоһон байна. Чингис хаанай түрэхые бүри Будда Шигэмүни уридшалан мэдэжэ хэлэһэн юм гэһэн домог бии. Олон Монгол түүхэ домогуудта Чингис хаанай түрэһэн газарынь Дэлюун болдог ( ᠳᠡᠯᠢᠭᠥᠥ ᠪᠤᠯᠳᠤᠭ ) гэжэ бэшэһэн байдаг. Харин энэнь, монгол эрдэмтэдэй һанамжаар, Хэнтэй аймагай мүнөөнэй Дадал гэжэ сомондо оршодог. Буряад газарташье, Онон мүрэн шадар Дэлюун болдог гэжэ газар бии. Чингис хааниие хүдөө табиһан газарые олохо гэжэ шэнжэлэгшэдэй хэды оролдобошье, тэрэ олдоодүй юм. Рашид-ад-Дин гэдэг эртэ үеын түүхэшэнэй бэшэһээр, хаан Бурхан Халдун ( ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ ) гэжэ хадада хүдөөлбэ. Теэд тон энэ хада Бурхан Халдун гээшэ гэжэ хэлэхэ баримта үгы. Агуулга 1 Тобшо намтар 1.1 Уг гарал 1.2 Эдир наһа 1.3 Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон 1.4 Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн 1.5 Гадаада аян дайнууд 1.6 Наһа бараһан 2 Зүүлтэ 3 Холбооһон 4 Хэтэдээ уншаха Тобшо намтар [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Уг гарал [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Чингис хаанай элинсэг Гуа-Марал ( ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ ), Чингис хаанай дээдэ үбгэн Бүртэ-Шонын ( ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ ) һамган. Монголой нюуса тобшодо : «Чингис хаанай изагуур дээдэ тэнгэриһээ заяажа түрэһэн Бүртэ-Шоно ажа. Һамганиинь Гуа-Марал ажа һэн. Тэнгис гэтэлэн ерэбэ. Онон мүрэнэй түрүү Бурхан Халдуун нютаглажа, Батасагаан нэрэтэй хүбүүн түрүүлээ.» [2] гэжэ байна. Бүртэ-Шоно Чингис хаанай үмэнэхи 1069 оной үедэ Байгал далайн хабида байһан гэхээр бодожо үзэхэдэ, хойто хүннү гү, али тувашууд доторхи нэгэ монгол хүнэй үрэ мүн. Тэрэнэй хүбүүн ашанар урагшаа нүүжэ Онон Хэрэлэн голоор нютаглажа байгаа. Бүртэ-Шоно, Гуа-Маралһаа хойшо 22-дэхи үень Чингис хаан болоно. Дараахь үе удамуудые жагсаабал, Тамача, Хоричар-мэргэн, Уужим-буурал, Саль-Хачау, Ехэ-нюдэн, Шам-сочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин-баян, Добу-мэргэн, Добу-мэргэнэй һамган Хори түмэдэй Хорилардай мэргэнэй охин Алан-гуа ( ᠠᠯᠤᠨ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ). Добу мэргэн хоёр хүбүүтэй болоод наһа бараһанай дараа Алан-гуаһаа түрэһэн гурбан хүбүүдэй багань болохо Бодончар мунхагһаа Боржигон обогой гарабал дуридаһан байдаг. Нюуса тобшодо бэшэһэнээр хада, Алун-гуа Добу-мэргэнэй наһа бараһанһаа хойшл хүбүүд түрүүлһэнэйнгөө Малиг-баяуд обогой зараса буса харин һүни тотгоор орожо ерэхэ тэнгэриин сагаан шара хүнтэй холбон тайлбарилдаг. Боданчар мунхаг нэгэн жэрэмэһэн эмые барин ерэһэнһээ гараһан хүбүүниинь Жажирадай болон энэнь Чингис хаанай анда Жамухын уг гарал болоно. Боданчарын үрэ удамынь Хабич-баатар, Мэнэн-тудун, Хачи-хүлэг, Хайду, Байшинхор-догшин, Тумбинай-сэсэн болно. Хайдугай хүбүүн Чирхай-ленхобоһоо тайчууд обог үүдэн гараа. Тумбинай-сэсэн хүбүүн Хабул хаан Хамаг Монголые захиржа байһан болон тэрэнһээ Хяад Боржигин ( ᠬᠢᠶᠠᠳ ᠪᠣᠷᠵᠢᠭᠢᠨ ) обог улбаалан гараа. Хабул хаанай хоёрдохи хүбүүн Бартан баатарынь Чингис хаанай эсэгэ Есүхэй баатарай ( ᠶᠡᠰᠦᠭᠡᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ ) эсэгэ бэлэй. Хамаг Монгол Хутула хаанһаа хойшо хаангүй байһан тула Хяад Боржигин обогые юрэнхыдэнь Есүхэй баатар захиржа байгаа. Чингис хаанай Монголой тулгуур түрые үүсхэн байгуулха үедэ Хабул хаанай удамай Хяад Боржигиной ноёдууд ехэ нүлөөтэй байгаа. Даридай-отчигин хадаа Бартан баатарай бага хүбүүн (Чингис хаанай абга аха), Алтаниинь Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутула хаанай хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Хучир Бартан баатарай хоёрдохи хүбүүн Нэгүүн тайжын хүбүүн (Чингис хаанай үеэл), жүрхинэй Сача-Бэхи Хабул хаанай ууган хүбүүн Охинбархагай аша хүбүүн (Чингис хаанай хаяала), Бүри бүхэ Хабул хаанай дүрбэдэхи хүбүүн Хутугту Монхорын хүбүүн (Чингис хаанай эсэгэ Есүхэйн үеэлэ) байгаа. Эдир наһа [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Чингис хаан түрэһэн Дэлюун Болдог нютаг Чингис хаан 1162 ондо Онон мүрэнэй хүбөөндэ Дэлюун Болдог гэһэн газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхэһээ түрөө. Нюуса тобшодо тэрэниие эхын хэбэлһээн мэндэлхэдээ үри баруун гарайнгаа адха соо шуһа нүжэ адхажа түрэһэн гэһэн тэмдэглэн бэшэбэ. Хяад Боржигиной ударидагша байһан Есүхэй баатар Татарын Тэмүүжэн-Үгэтэй тулалдан олзолжо абаһантай үетэй тохёожо мэндэлһэн хүбүүе Тэмүүжэн гэжэ нэрлэбэ. Тэмүүжэнэй түрэһэн дүүнэр Хасар, Хачиун, Тэмүгэ, Отчигон, Тэмүлэн. Мүн эсэгэ нэгэтэй, Сочигил хатанай хүбүүд Бэгтэр, Бэлгүтэй аха дүү байгаа. 1171 ондо Тэмүүжэн Хонгирадай ноён Дай Сэсэнэй охин Бүртэтэй сүй табиһан болон тэндэһээ эсэгэ Есүхэй хариха замдаар татаршуудай найранда уригдан хорологдон ами үрэгдэбэ. Тэрэнэй дараахан тайчуудай ноён Таргудай Хирилтуг Есүхэйн албатые Өүлэнһөө ( ᠥᠭᠡᠯᠦᠨ ) булаан абажа тэдэниие орхин нүүһэнээр Тэмүүжэн хүбүүн үрхэ толгойлон хосороо. Өүлэн эхэ амидарал таршаг ядуу байһан хэдышье өөрынгөө хүбүүдтэ нүүдэлшэдэй изагууртанай хүмүүжэл олгожо шадаһан байна. Энэ сагта Тэмүүжэн, Хасар хоёр Бэгтэртэй араалдаһанаар уламаар тэрэниие харбан хорооһоноор Тэмүүжэн гэр бүлын толгойлогшо саашадаа хаан шэрээ залгамжалха тэмсэлэй эхилэл табигдаһан байна. Тэмүүжэн 13 наһа хүрэхэдэ Таргудай-Хирилтуг олзолон абаашан хорин уламаар хороохоор забдажа байха үедэ Тэмүүжэн һамбаашалан голдо нуугдажа байгаад Сүлдүсэй Сорхан Шарын (хожом мянганай ноён), гэртэ ерэхэдэ тэрэ өөрынгөө хүбүүн Чулуун (хожом Чингис хаанай дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн), Чимбай, охин Хадаан хамтаар Тэмүүжэндэ туһалан дутаалгаба. Тэмүүжэн хүүгэд ахы наһандаа Жадаран аймагай Жамухатай хоёршье удаа тангариг үргэн анда барилдаһаниинь хэдышье хожом эрхэ мэдэлэй мүргэлдээнһөө үүдэн тэдэнэй зам олон удаа мүргэлдэһэн байна. Тэмүүжэн хүбүүн хулгайда алдаһан найман шарга морёо алдаһаниие эрюулэн абахаар ябаха үедэ Наху баянай хүбүүн Боорчи (хожом Ехэ Монгол уласай баруун түмэнэй ноён, Чингисэй дүрбэн хүлэг баатарай нэгэн) туһалһаниинь тэрэниие саашада үнэншэ дайшан нүхэд хүреэлхын эхилэл болобо. Мэргэдые дараһан ба Хамаг Монголой хаан болоһон [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Чингис хаанай сула олголго Тэмүүжэн эрын сээндэ хүрэжэ (16, 17 наһатай байхадаа) сүй табиһан Бүртые буулган абажа ураглаба. 1180 оной оршом Гурбан Мэргэд урда Мэргэдэй Ехэ Чилэдүгэй һамган Өүлэниие Есүхэй баатарта алдаһанай үшөөе абахаар сэрэглэн ерэжэ Бүртэ үжиниие олзолон абажа Чилгэр бүхэдэ үгэһэн байна. Тэмүүжэн түрын инжинд ерэһэн булган дахые эсэгэй анда Хэрэйдэй Тоорил ханда үргэн барижа туслалсаа хүсэбэ. Тоорил хан Жадаран аймагай Жамухатай хүсэн хабсаран Мэргид аймагые дайлан Буур хээртэ бута сохин Тэмүүжэн һамган Бүртынгээ эрюулэн абаа. Бүртэ үжин Тэмүүжэндэ Зүчи, Цагаадай, Үгэдэй, Тулуй гэһэн дүрбэн хүбүүн түрүүлжэ үгөө һэн. Мэргэдһээ Бүртэ үжин бусаан абахада тэрэ жэрмэһэн байһаниинь Тэмүүжэнэй ууган хүбүүн Зүчиин жэнхэни эсэгэ хэн байһаниие арсалдаатай болгобо. Гэбэшье Монголой Нюуса Тобшын 104-р зүйлдэ «Санамсаргүй байтал гурбан мэргид добтолжо, эхэнэр хүүгэдыемни булаажа абаба…» гэһэн байна. Тэмүүжэнэй үгүүлһэнөөр хада, Бүртэ хатан мэргэдүүд булаан абахаһаа урда тэрэ жэрмэһэн байһан байна. Тиимэшье ушарһаа Тэмүүжэн амидаралайнгаа туршада Зүчиие өөрынгөө хүбүүн гэжэ үзэжэ байгаа. Мэргидые дайлаһанай дараа Тэмүүжэн, Жамуха хоёр гурбадахи удаагаа анда барилдан хамта нютаглаха болобо. Гэбэшье удалгүй һалажа ябахада Жамухые дагажа байһан Боржигин болон бусад обог аймагай албатад Тэмүүжэн дахаха болоһоноор тэрэ обог аймагай ударидагша болохын эхилэл тавигдаба. Уламаар 1189 ондо Алтан, Хучир, жүрхинэй Сача-Бэхи, Даридай-Отичигон зэргэ Хяад Боржигиной ноёдууд һанаа ниилэн Тэмүүжэн Хамаг Монголой хаанда үргэмжэлжэ, «Чингис хаан» гэһэн сула олгобо. «Чингис» гэдэг үгын гарал «тэнгис» гэһэн үгэһөө гаралтай гэжэ үзэдэг бэлэй. Жамуха, татарнууд, жүрхинүүд, тайчуудтай тэмсэлдэһэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Тэрэнэй һүүлдэхи Жамуха өөрынгөө дүү Тайчирые Чингис хаанай албатануудта алагдаһаниие шалтагалан 13 хүреэнһөө сэрэг дайшалан добтолходо Чингис хаан угтажа ошон Далан Балжуд нэрэтэй газар тулалдаһаниинь Монголой түүхэдэ 13 хүреэнэй тулалдаан гээд нэрлэгдэнэ. Уг тулалдаанда Жамуха хүсэ түрэн Чингис хаанай сэрэгүүдые Зээрэн хабсалда шахажа сохёод бусахадаа Чинос аймагай залууыг далан тогоонд шанажа харгисалаа. Энэ гутамшагта үйлын дараагаар Уруудай Жүрчидэй, Мангудай Хуйлдар, Хонхотанай Мэнлиг зэргэ олон бишыхан обогой түлөөлэгшэд Жамухаһаа нюур буруулжа Чингис хаантай ерэжэ ниилэбэ. XII зуунай эсэсээр Алтан уласай Вангин Чансан жанжан татарай Мэгүжин һүүлтые хөөн Улза гол руу шахажа байха үедээ хүсэ хабсархые Тэмүүжэнһөө хүсэхэдэ уридын үшөөтэ татарые дараха боломжые Чингис хаан овжон ашаглажа Тоорил хантай хүсэн хабсаран Улза голой Хусуту шитүэн, (Нарату шитүэн) гэһэн газар Мэгүжин һүүлтые бута сохибо. Алтан уласай Вангин чансан Чингис хаанда «Чаутхури» Тоорил ханда «Ван хан» сула олгобо. Энэ сагһаа хойшо Тоорил ханиие Ван хан гэжэ болоо. Чингис хаан Мэгүжин һүүлтые дайлаар мордоһон ара хударгаар жүрхинүүд ара гэрыень тоножо дээрэмдэһэн тула Хэрэлэнгэй Хүдөө арал хабида жүрхин руу добтолжо Тэлэтү ама нэрэтэй газар Сача-Бэхи, Тайчу хоерые барижа урда Бэлгүтэйн мүрые сабшаһан, татарда эсэргүү хабсаран байлдаагүй, ара гэрые дээрэмдэн тоноһон зэргэдэ яла асуун саазалаа. 1201 ондо хатагин, салжинууд, дүрбэн, татар, эхирэд, хонгирад, горлосууд, найманай Буйруг хан, мэргэд, ойрад, тайчууд Алхуй булаг гэһэн газар суулжа Жамухые хан үргэмжэлхээр хэлэлсээдэ тэндэһээ Үргэн мүрэн руу нүүжэ, Үргэндэ шудхаха Хан мүрэнэй шанаагай Агуу нугада Жамухые Гүр ханда үргэмжэлжэ уламаар Чингис хаан, Ван хан хоертай дайлаар мордохоор зэхэжэ байе Чингис хаан оложо мэдээд Ван ханда хэлэ үгөө. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн гэһэн газар болоһон ба түүхэдэ Хүйтэнэй тулаан гэжэ нэрлэдэг бэлэй. Нюуса тобшодо үгүүлһэнээр Буйруг, Хутуг хур оруулха арга шадабарияа ашаглаһан хэдышье хур дайһанай тала дээрэ буса өөһэд дээрэнь бууһанда тэнгэри уурлаба гэжэ айн тархан байна. Жамуха Үргэн мүрэнэй зүг өөрын нютаг руу гүйжэ буухада Ван хан нэхээ. Тайчуудай Аучу баатар Ононой зүг гүйжэ буухада Чингис хаан араһаань нэхэһэн байна. Ононой саана хүлеэжэ байһан Аучу баатар, Таргудай Хирилтугтай тулалдахада Чингис хаан тайчуудай Зургаадайда (хожомой алдарта Зэб жанжан, Чингисэй дүрбэн нохойн нэгэн) харбуулан хүзүүн тушаа хүнды шархадаа. Һүнинь тайчууд тархан гүйжэ бууһанаар уг тулалдаан Тэмүүжэнэй илалтаар дууһаһан байна. Гадаада аян дайнууд [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Чингис хаан ба тэрэнэй жанжадай аян дайнууд Чингис хаан Ехэ Монгол уласаа байгуулха үедэ тэрэнэй урда этигээдтэ хоёр хүсэрхэг улас оршожо байһанай нэгэниинь Хорезмын хаанта улас , нүгөөхи Хара Хитан (Баруун Ляо) улас байгаа. Хожом эдэ уласуудай газар нютаг дээрэ Цагадайн улас зонхилон байгуулагдаһан бэлэй. Хорезмын хаанта уласай үндэһэлэгшэ Астыз (1127—1156) гэһэн шудалаашад үзэдэг. Хорезмынь Дурна Сельджук уласай султан Санжарай хараата байба. Гэбэшье Арал болон Каспиин тэнгис оршомой нүүдэлшэн аймагуудые Астыз захиргаандаа оруулан эзэмшэл газараа үлэмжэ тэлэжэ бэеэ дааһан уласай үндэһэ һууриие табяа. Астызые залгамжалагша Иль-Арслан (1156—1172) бэеэ дааһан бодолго ябуулжа байба. Тэрэнэй хүбүүн Текеш (1172—1200) огузуудтай хэһэн удаан хугасаанай тэмсэлэй үрэ дүндэ 1194 ондо Хорасаниие захиргаандаа оруулжа абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас бии болоо. Чингис хаан улас Ехэ Монгол уласаа байгуулжа байха тэрэ үедэ Мухаммед шах Дунда Азиин оронуудые нэгэдхэн захирхын түлөө шургуу тэмсэл хэжэ, 1207 ондо Бухара , 1208 ондо Хорезм, Гератые эзэлэн абаба. 1209 ондо тэрэ Иламышиин талада Хара Хитанай сэрэгые бута сохижо, 1212 ондо Самарканд хотые захиргаандаа оруулаа. Теэд 1215 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие буулган абаа. Иигээд Хорезмын хаанта улас Дунда Азиие өөрынгөө захиргаанда үндэһэндэ оруулжа, Каспиин тэнгисэй хойто эрьеһээ Персиин булан, Кавказай уулаһаа Гиндукушай нюруу хүрэтэрхи уудам газар нютагые хиналтадаа абаа. Хара Хитан улас 1128 онһоо 1211 оной хоорондо оршон тогтонобо. Ниислэл Баласагуниинь Чу голой хүбөөндэ мүнөөгэй Бишкекэй ойролсоо оршожо байба. Чингисэй сэрэгтэ 1204 ондо бута сохюулһан Найманай Таян ханай хүбүүн Хүчүлүг үсөөн сэрэг албатануудаа дахуулан Хара Хитанай уласта ами хорогдохоор ошоод, 1211 ондо Хара Хитанай Гүр хааниие шэрээһээнь зайлуулжа түрын эрхые булаан абаа. 1218 ондо Алтан болон Тангуд уласые номхоттон доройтуулжа, Хара Хитаниие эзэлэн абаһан монголшууд Чингис хаанынгаа ударидалга доро 500 худалдаашанайхинь ами наһые аймшаггүй хороожо, удаа дараалан эльгээһэн элшэнэрыень доромжолон бусааһан лалын ехэ эзэнтэ гүрэн Хорезмтэй байлдахаар зэхэжэ эхилбэ. Хорезмын хаанта улас Мухамед шах II Ала ад-Дин Мухаммед ( фарсяар علاءالدين محمد ‎‎‎) «зэрлиг бүдүүлиг монголшууд» Хорезмтэй байлдахаар ерэнэ гэдэгтэ этигэхэгүй байгаа. Байлдахаар ерээшье гэһэн һайтар бэхэлһэн хэрэм сайзаар хамгаалагдаһан хотонуудыень эзэлэн абажа шадахагүй гэһэн баһажа байгаа. Зүршэдэй Алтан уластай дайтажа ябаһан Чингис хаан үүдэһэн нүхэсэл байдалай уламһаа Хорезмын хаанта уластай дайтахаһаа аргагүй болоо. Чингис хаан Алтан уластай дайтаха үүргые Мухулайд даадхажа, өөрөө Монгол сэрэгэй гол хүсэниие ударидан, Хорезмдэ эсэргүү дайнай бэлэдхэлдэ оробо. Алтан уластай хэхэ дайнда Мухулай жанжанай баруун гар болон оролсохые Тангуудһаа шаардаба. Чингис хаан Хорезмые дайлаар мордохын урда 1219 оной хабар Ехэ хуралдай хуралдуулжа, баруун зүгтэ хэхэ дайнай түлэблигөө болбосоруулаа. Монгол сэрэг хэдэхэн һарын дараа Хорезмын эзэнтэ уласта тулажа ошоһон байгаа. Манай эрдэмтэдэй үзэжэ байгаар Чингис хаанай сэрэг 120 мянган оршом хүнэй бүрилдэхүүнтэй байгаа. Эзэн хаан ами алагдаһан тохеолдолд Ехэ Монгол уласай хаанай шэрээе Үгэдэйдэ залгамжалуулхаар хэрээсэлбэ. Уласайнгаа гуламтые Отчигин ноёноор сахюулба. Чингис хаан Хорезмын хаанта уласта элшэн эльгээжэ, яла асуухаар сэрэг хүдэлгэһэнөө мэдэгдэбэ. Хорезмын шах Мухаммед Чингистэй дайтахын тулада Сыр-Дарья мүрэнэй дахууха хотонууд, Ферганын хүндын зон, Бухара, Самарканд, Үргэнчидэ сэрэгээ хубаарлан байралуулаа. Сэрэгээ иигэжэ бага багаар хубаажа, хүсэеэ тараан хубааһаниинь монголшуудта ашагтай боложо тэдэнэй хотонуудые нэгэ нэгээр эзэлэн абаха боломжые олгобо. Хорезмын шах хүсэеэ тараан байралуулха болоһон шалтагааниие энэ тактикые түүхэшэ Д’Оссон Зүчитэй холбон тайлбарилдаг байна. Тэрэ Мухаммед шахын зүрхые Зүчи үхүүлһэн гэжэ тэмдэглэбэ. Чингис хаан Хүчүлүгэй зүгһөө аюул нэмэгдэжэ байдагые мэдээд тэрэндэ сохилто үгэхээр хан хүбүүн Зүчидөө 20 мянга гаран сэрэг ударидуулан ябуулһан байна. Энэ үедэ Хорезмын шах Мухаммед 60 мянган сэрэг дайшалан Хүчүлүг ханиие дарахаар мүн хүдэлһэн байгаа. Мухаммед шах Иргиз голой оршомдо ерэжэ буудаллан Хүчүлүг ханай байдаг газарые тандан ябатар олон морито сэрэг ойротожо байе толгойн һэргылхынхин Мухаммед шахда мэдээлһэн байна. Тэдэ сэрэгынь Хүчүлүгэй сэрэгые бута сохёод тэрэнэй толгойе абажа ябаһан хан хүбүүн Зүчиин сэрэг байгаа. Зүчи султанда элшэн ябуулан тэрэнтэй байлдаха хүсэлгүй байгаа гэдэгээ хэлүүлээ. Хорезмын шах «Хэрбээ Чингис хаан надтай тулалдахые шамда тушаагаагүй бол, Аллах тэнгэри шамтай тулалдахые надта тушааһан бэлэй, Минии хубида Гүр хан, Хүчүлүг хан, танарай хоорондо илгаа үгы байна, ушарынь та бүхэн адлихан буруу үзэлтэнүүд» гэбэ. Зүчи Мухаммед шахтай тулалдахаһаа аргагүй болобо. Энэ тулалдаан Мухаммед шахай хубида сэрэгээ бэеэр ударидан монголшуудтай хэһэн түрүүшын болон һүүлшын тулалдаан болоһон юм. Тооной хубида хабигүй үсөөн сэрэгтэй байһан хэдышье монголшууд эрэлхэг зоригтой тулалдажа һүни орой болоходо байлдаан түрэ забһарлаба. Хорезмын шах үглөөдэр үглөөгүүрнь дахин тулалдаанаа үргэлжэлүүлхээр дайнай талбари дээрэ ерэхэдэ Зүчиин сэрэг олон гал аһаажа орхёод һүниндөө хоёр үдэрэй зам туулан холдоһон байгаа. Уг тулаанда 20 мянган хүнээ алдажа өөрынгөө сэрэгэй сул талые мэдэрһэн шахын зүрхэниинь үхэжэ һүлдэнь доройтоһон гэдэг бэлэй. Чингис хаан 600 км үргэн Кызыл Кум сүлые богони хугасаанда туулажа, Хорезмын хаанта уласай хоёр ниислэлэй дундуур гэнтэ гаража ерэһэниинь дэлхэйн сэрэгэй түүхэдэ гараһан гайхамшагта үйлэ ябадалай нэгэ байгаа. 1220 оной хоёрдугаар һарын 10-нда Чингис хаан Бухарые хамгаалжа байһан хүлһэнэй түрэг сэрэгүүдые бута сохиһоной һүүлдэ хотын ажаһуугшад буужа үгэбэ. Энэнтэй бараг нэгэн зэргэ Отрар унаба. Бухарые эзэлээд Чингис хаан ехэ сэрэгээ абажа, Хорезмын шэнэ ниислэл Самаркандые шэглэбэ. Чингис хаан, Үгэдэй – Цагадай, Зэбэй жолоодоһон гурбан замай сэрэг, олзологдохые урда туун 1220 оной 3 дугаар һарын эхеэр Самаркандые бүһэлэн абаба. Олзологдоһон хүнүүдтэ монгол сэрэгэй хубсаһа үмдэхүүлэн арбатанай тогтолсоондо оруулжа, туг барюулжа урдаяа тууһаниинь сэрэгээ олон болгожо харуулха об мэхэ байгаа. Мухаммед шах ниислэлээ түрэг, таджик зэргэ бум оршом хүлһэнэй сэрэгээр мануулан үлдээгээд сэрэг суглуулха нэрээр Самаркандые орхин буужа байна. Самаркандые эзэлэн абаһанай дараа Чингис хаан Хорезмын нүгөө ниислэл Үргэнч хото руу сэрэг яаран хүдэлгэһэнгүй. Ушарнь Теркен хатаниие эе эбээр өөртөө дагаар оруулха бодолгые Чингис хаан баримталжа байгаа. Үргэнчдэ амидаран һуужа байһан Теркен хатан хүбүүн Мухаммедэйнгээ хүсэлтээр шахай һамган хүүгэдые дахуулан Мацадар уула руу гүйжэ буун одоо. Теркен хатанай бүгж байһан Халуун сайзые монгол сэрэгүүд хэһэг хугасаанда бүһэлэн хааһанай эсэстэ буулгажа абаа. Теркен хатаниие Чингис хаан Монгол руу абажа одоһон болон тэрэ Харахорумда наһа бараа. Чингис хаанай шэлэдэг жанжан болохо Зэб, Сүбэдэйн сэрэгтэ мүрдэн хөөгдэһэн Мухаммед шах Иран , Ирагай хото, сайзаар гүйжэ ябаһаар Каспиин тэнгисэй зүүн урда эрьедэ оршохо Абескун гэһэн эзэнгүй арал дээрэ нуугдан бүгэжэ байгаад 1220 оной 12 дугаар һарын һүүлээр уушханай хадхалга үбшэнөөр наһан эсэс болобо. Мухаммед шахые мүрдэн хөөһэн Зэб, Сүбэдэй хоёр тэрэниие наһа бараһанай һүүлдэ мэргэдэй үлэгдэлые орогнуулһан хибчагуудые мүшхэн байлдажа, Самаркандһаа эхилэн Каспиин тэнгисые бүрин тойрожо, бараг 8 мянган миль газарые туулаа һэн. 1220 оной намар Чингис хаан Үргэнч хото руу Зүчи, Цагадай, Үгэдэй гурбан хүбүүнөөрөө ударидуулһан сэрэгые эльгээбэ. Үргэнч хотын бүһэлэлтын үедэ Зүчи, Цагадай хоёрой мүргэлдээн хурсадһанаһаа хотыг эзлхэ ябаса удаашарба. Энэтэй холбогдон Чингис хаан бүхы сэрэгые захирха эрхые Үгэдэйдэ олгоһоноор монгол сэрэг 1221 оной 4 дүгээр сард Үргэнчые эзлэн абаа. Монголшууд Үргэнч хотые эзэлэн абаһанаар Хорезмын хаанта улас үндэһэндөө Ехэ Монгол уласай захиргаанда оробо. Чингис хаан 1222 оной намар Бухарта ерэжэ, эрдэмтэн мэргэдые суглуулан лалын шажантанай этигэл һүзэгэй талаар хөөрэлдэжэ, имам, кадисай санбаартануудые бүхы түрэлэй алба губшуурһаа сүлөөлжэ, тэдэнэй үе залгамжалха эрхые баталгаажуулаа. Лалын шажанта ороной түүхэдэ түрүүшынхиеэ иимэ санбаартанууд ниигэмэй дабхаргын хубида дабуу эрхэ эдлэхэ болгоһониинь энэ бүһэ нютагые захирха өөрын хүбүүд Зүчи, Цагадайн уласай саашадын хуби заяанда һанаа табижа байһанай элирхэйлэл байгаа. Наһа бараһан [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Чингис хааниие наһа бараха үеын Монголой нютаг Чингис хааниие даосой арша Чан-Чүнь бомботой уулзажа ута наһалха боломжые бэдэржэ байгаа. Тэрэ мүн лалын шажанай зүдхэлтэнүүдтэй Коран номой үндэһэн заршамуудыешье тайлбарилуулжа байгаа. Хаанай энэ үйлэдэлые эзэлжэ абаһан улас орнойнгоо арад түмэнэй шажан шүтэлгые хүндэдхэн үзэжэ арад түмэнэй сэдьхэл һанаае хэр һамаарха, оюун һанаанай хубида хэр захиржа болохые мэдэхые хэшээдэгтэй холбоотой гээд үзэдэг бэлэй. Чингис хаан Сартуулда байха үедээ лалын шажантай, түрэг гаралтай, Монголой төрд үнэнч зүтгэхээ элирхэйлһэн Махмуд Ялавачые Мавераннахрын захирагшаар томилбо. Мухулай 1223 ондо таалал түгэсэжэ, Алтан уласые дайлаха үйлэ ябаса аалидажархиһан, Тангуд ула с баруун гар боложо Алтан уластай дайтахаяа зогсооһонтой холбогдон Чингис хаан аянаа түргэбшэлжэ, 1225 оной хабар эхэ нютагтаа бусажа ерэбэ. 1227 ондо Тангуудые илаһанай һүүлдэ Чингис хаан наһа бараһан (Монголой нюуса тобшодо тэмдэглэһэнээр), тэрэнэй үхэлэй шалтагаан тодорхой бэшэ. Зарим түүхэшэ тэрэниие бэеын ядарал, дайнһаа абаһан шарха гэмтэлэй дээрэһээ үнгэрһэн гэдэг байхада мүнөөгэй Египедэй нютагта моринһоо унаһанай дээрэһээ наһа бараһан гэдэг хада харин үлэһэн хэһэгынь тэрэниие уушханай хабдар үнгэрһэн гэхэ зэргээр олон янзаар тайлбарилдаг байна. Түүхэшэд Чингис хааниие наһа бараһанай һүүлдэ хүүрыень мүнөөгэй Хэнтэй аймаг , Онон мүрэнэй һаба Бурхан Халдун уулада асаржа онголон байха гэһэн таамагладаг бэлэй. Зүүлтэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] ↑ ᠮᠦᠩᠭᠦᠨᠪᠤᠯᠤ ᠶᠢᠨ ᠪᠦᠷᠭᠡ ᠡᠴᠡ ᠰᠢᠯᠵᠢᠭᠦᠯᠪᠡ ↑ ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠢᠵᠠᠭᠤᠷ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦ ᠲᠡᠭᠷᠢ  ᠡᠴᠡ ᠵᠠᠶᠠᠭᠠᠵᠤ ᠲᠥᠷᠦᠭᠰᠡᠨ ᠪᠦᠷᠳᠡ ᠴᠢᠨᠸ᠎ᠠ ᠠᠵᠤᠭᠤ ᠃ ᠭᠡᠷᠭᠡᠢ ᠨᠢ ᠭᠤᠸ᠎ᠠ ᠮᠠᠷᠠᠯ ᠠᠵᠠᠢ ᠃ ᠲᠠᠩᠭᠢᠰ ᠬᠡᠳᠦᠯᠦᠨ ᠢᠷᠡᠪᠡ ᠃ ᠤᠨᠤᠨ ᠮᠥᠷᠡᠨ ᠤ ᠲᠡᠷᠢᠬᠦᠨ᠎ᠡ ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠬᠠᠯᠳᠤᠨ᠎ᠠ ᠨᠤᠳᠤᠭᠯᠠᠵᠦ ᠂ ᠪᠠᠲᠤᠴᠠᠭᠠᠨ ᠨᠡᠷᠡᠲᠦ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠨ ᠲᠦᠷᠦᠬᠦᠯᠵᠡᠢ Холбооһон [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Энэ хуудаһан Чингис хаан гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой. Book Review of Genghis Khan by Leo De Hartog Genghis Khan and the Mongols Welcome to The Realm of the Mongols Parts of this biography were taken from the Area Handbook series at the Library of Congress Estimates of Mongol warfare casualties Genghis Khan on the Web (directory of some 250 resources) Mongol Arms Genghis Khan’s leadership approach — LeaderValues ‘Ala’ al-Din ‘Ata Malik Juvayni A History of the World-Conqueror Ghengis Genghis Khan, Ata al-Mulk Juvayni and Rashid-al-Din Hamadani Ratchnevsky, Paul (1992, c1991). Genghis Khan: His Life and Legacy [Čingis-Khan: sein Leben und Wirken] , tr. & ed. Thomas Nivison Haining, Oxford, UK. Cambridge, Mass., US: B. Blackwell. ISBN 0-631-16785-4 . Man, John (2004). Genghis Khan: Life, Death and Resurrection . Bantam Press, London. ISBN 978-0-553-81498-9 . Хэтэдээ уншаха [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Brent, Peter (1976). The Mongol Empire: Genghis Khan: His Triumph and His Legacy . London: Weidenfeld & Nicholson. ISBN 0-297-77137-X . Bretschneider, Emilii (1888, repr. 2001). Mediæval Researches from Eastern Asiatic Sources. Fragments Towards the Knowledge of the Geography & History of Central & Western Asia , Trübner's Oriental Series. London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co (repr. Munshirm Manoharlal Pub Pvt Ltd). ISBN 81-215-1003-1 . Cable, Mildred. Francesca French (1943). The Gobi Desert . London: Landsborough Publications. Chapin, David (2012). Long Lines: Ten of the World's Longest Continuous Family Lineages . College Station, Texas: VirtualBookWorm.com. ISBN 978-1-60264-933. Charney, Israel W. (ed.) (1994). Genocide: A Critical Bibliographic Review . New York: Facts on File Publications. De Hartog, Leo (1988). Genghis Khan: Conqueror of the World . London: I.B. Tauris & Co. Ltd.. Загбар:Fr Farale, Dominique (2002). De Gengis Khan à Qoubilaï Khan : la grande chevauchée mongole , Campagnes & stratégies. Paris: Economica. ISBN 2-7178-4537-2 . Загбар:Fr Farale, Dominique (2007). La Russie et les Turco-Mongols : 15 siècles de guerre . Paris: Economica. ISBN 978-2-7178-5429-9 . Загбар:Cite encyclopedia Via the Internet Archive 's copy of the History Channel Web site. Smitha, Frank E. Genghis Khan and the Mongols . Macrohistory and World Report . June 30, 2005 үдэртэ хандаһан. Kahn, Paul (adaptor) (1998). Secret History of the Mongols: The Origin of Chingis Khan (expanded edition): An Adaptation of the Yüan chʾao pi shih, Based Primarily on the English Translation by Francis Woodman Cleaves , Asian Culture Series. Boston: Cheng & Tsui Co.. ISBN 0-88727-299-1 . Kennedy, Hugh (2002). Mongols, Huns & Vikings . London: Cassell. ISBN 0-304-35292-6 . Kradin, Nikolay . Tatiana Skrynnikova (2006). Imperiia Chingis-khana (Chinggis Khan Empire) . Moscow: Vostochnaia literatura. ISBN 5-02-018521-3 . (Русский) (summary in English) Kradin, Nikolay . Tatiana Skrynnikova (2006). «Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire'». Ab Imperio 7 (1): 89–118. 5-89423-110-8. Lamb, Harold (1927). Genghis Khan: The Emperor of All Men . New York: R. M. McBride & company. Lister, R. P. (2000 [c1969]). Genghis Khan . Lanham, Maryland: Cooper Square Press. ISBN 0-8154-1052-2 . Man, John (2004). Genghis Khan: Life, Death and Resurrection . London. New York: Bantam Press. ISBN 0-593-05044-4 . Man, John (1997, 1998, 1999). Gobi: Tracking the Desert . London. New Haven, Conn: Weidenfeld & Nicolson. Yale University Press. ISBN 0-7538-0161-2 . Martin, Henry Desmond (1950). The Rise of Chingis Khan and his Conquest of North China . Baltimore: Johns Hopkins Press. May, Timothy (2001). Mongol Arms . Explorations in Empire: Pre-Modern Imperialism Tutorial: The Mongols . San Antonio College History Department. May 22, 2008 үдэртэ хандаһан. Morgan, David (1986). The Mongols , The Peoples of Europe. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-17563-6 . Saunders, J.J. (1972, repr. 2001). History of the Mongol Conquests . Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1766-7 . Stevens, Keith. 'Heirs to Discord: The Supratribal Aspirations of Jamukha, Toghrul, and Temüjin' PDF (72.1 KB) Retrieved May 22, 2008. Stewart, Stanley (2001). In the Empire of Genghis Khan: A Journey among Nomads . London: Harper Collins. ISBN 0-00-653027-3 . Turnbull, Stephen (2003). Genghis Khan & the Mongol Conquests 1190–1400 . Oxford: Osprey Publishing. ISBN 1-84176-523-6 . Valentino, Benjamin A. (2004). Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the Twentieth Century . Ithaca, N.Y.: Cornell University Press. ISBN 0-8014-3965-5 . Weatherford, Jack (2004). Genghis Khan and the Making of the Modern World (review) . New York: Crown. ISBN 0-609-61062-7 . Zerjal, Xue, Bertorelle, Wells, Bao, Zhu, Qamar, Ayub, Mohyuddin, Fu, Li, Yuldasheva, Ruzibakiev, Xu, Shu, Du, Yang, Hurles, Robinson, Gerelsaikhan, Dashnyam, Mehdi, Tyler-Smith (2003). « The Genetic Legacy of the Mongols » ( – Scholar search ). The American Journal of Human Genetics 72 (3): 717–721.. Загбар:DOI . PMID 12592608 . Загбар:Dead link Juvaynī, Alā al-Dīn Atā Malik, 1226–1283 (1997). Genghis Khan: The History of the World-Conqueror [Tarīkh-i jahāngushā] , tr. John Andrew Boyle, Seattle: University of Washington Press. ISBN 0-295-97654-3 . Juvaini, 'ala-ad-Din 'Ata-Malik (1958). History of the World-Conqueror , tr. John Andrew Boyle, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. Retrieved on 2012-04-16 . Rashid al-Din Tabib (1995). A Compendium of Chronicles: Rashid al-Din's Illustrated History of the World Jami' al-Tawarikh , Sheila S. Blair (ed.), The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art, Vol. XXVII, Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-727627-X . Rashid al-Din Tabib (1971). The Successors of Genghis Khan (extracts from Jami’ Al-Tawarikh) , tr. from the Persian by John Andrew Boyle, UNESCO Collection of Representative Works : Persian heritage series, New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-03351-6 . (2004) The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century [Yuan chao bi shi] , tr. Igor de Rachewiltz , Brill's Inner Asian Library vol. 7, Leiden. Boston: Brill. ISBN 90-04-13159-0 . ' https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Чингис_хаан&oldid=50599 ' холбооһоо абагдаһан Анги : 30 килобайтһаа томо заатагүй байха үгүүлэл Монгол Монгол хаашуул Монголой түүхэ Нюуса анги: Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных Страницы, использующие волшебные ссылки ISBN Страницы, использующие волшебные ссылки PMID Залуур Хубиин хэрэгсэлнүүд Та нэбтэрээгүйт Хэлэлсэхэ Тааруулга Хэрэглэгшын дансаяа үүсхэхэ Нэбтэрхэ Пространства имён Хуудаһан Хэлэлсэхэ Хубилбари Үзэһэн Уншаха Заһабарилха Үндэһэн бэшэгые заһабарилха Түүхые хараха Үшөө Бэдэрхэ Залуур Нюур хуудаһан Соохи бүхы хуудаһан Үгүүлэл Туһаламжа Хандиблаха Хабаадалга Шуулган (форум) Хурал 1000 үгүүлэл Wikidata Һүүлшын хубилалта Шэнэ үгүүлэлнүүд Багажа зэбсэг Эндэ холбогдоһон хуудаһанууд Холбогдохо хубилалта Файл оруулха Тусхай хуудаһан Үргэлжын холбооһон Хуудаһан тухай мэдээлэл Мэдээнэй зүйл Энэ хуудаһаһаа эшэ татаха Хэблэхэ/экспорт Шэнээр ном нээхэ PDF хэлбэреэр татажа абаха Хэблэхэ хубилбари В других проектах Викисклад Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Frysk Gaeilge 贛語 Galego गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Kabɩyɛ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Лезги Ligure Lietuvių Latviešu मैथिली Malagasy Baso Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Română Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Türkçe Татарча/tatarça Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбооһые заһабарилха Энэ хуудаһанай эгээн һүүлшын хубилалга: 17:44, 20 зургаа һара 2017. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Хубиин мэдээлэлэй талаар баримталал Wikipedia тухай Татагалзалнууд Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D1%80%D0%B4%D0%B0
  Алтын Урда — Wikipedia Алтын Урда Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Алтын Урда Олуг Олыс ← 1224 ел — 1483 ел ↓ Алтын Урда байрагы, 1339 Башкала Сарай-Бату Тел(ләр) башта : аксөякләр — монгол теле , гаскәриләр: борынгы татар теле [1] , гади халык — кыпчак теле [2] , соңыннан — Иске Татар әдәби теле [3] [4] Дин Ислам , Тәңречелек , Буддачылык Мәйдан як. 6 млн. ... (ләр) башта : аксөякләр — монгол теле , гаскәриләр: борынгы татар теле [1] , гади халык — кыпчак теле ... . км² Идарә итү төре патшалык Элгәр дәүләтләр: Варислар: Монгол империясе Олы Урда Казан ханлыгы ... тарихы Шәһәрләр Исламны кабул итү Тышкы сәяси элемтәләр Кыпчак конфедерациясе Татар-монгол яулары Монгол ... , Урал , Себер территорияләрендә урнашкан күп милләтле дәүләт. Монгол империясенә 1260 елларга кадәр ... гасыр башында Чыңгызхан төрле монгол һәм төрки телле кабиләләрен берләштереп, татар-монгол дәүләтен CACHE

Алтын Урда — Wikipedia Алтын Урда Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Алтын Урда Олуг Олыс ← 1224 ел — 1483 ел ↓ Алтын Урда байрагы, 1339 Башкала Сарай-Бату Тел(ләр) башта : аксөякләр — монгол теле , гаскәриләр: борынгы татар теле [1] , гади халык — кыпчак теле [2] , соңыннан — Иске Татар әдәби теле [3] [4] Дин Ислам , Тәңречелек , Буддачылык Мәйдан як. 6 млн. км² Идарә итү төре патшалык Элгәр дәүләтләр: Варислар: Монгол империясе Олы Урда Казан ханлыгы Кырым ханлыгы Себер ханлыгы Нугай Урдасы Бөек Мәскәү кенәзлеге Әстерхан ханлыгы Касыйм ханлыгы Казакъ ханлыгы Бохара ханлыгы Хивә ханлыгы Аксак Тимер дәүләте Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен Алтын Урда (мәгънәләр) битенә күчегез. Алтын Урда, яулар харитасы Татарстан тарихы Татарстанда борынгы җәмгыять Төрки каһанлыгы Бөек Болгар иле Хәзәр каһанлыгы Идел буе Болгары Төзелү тарихы Шәһәрләр Исламны кабул итү Тышкы сәяси элемтәләр Кыпчак конфедерациясе Татар-монгол яулары Монгол империясе Алтын Урда Ханнар Мәдәният Таркалу Казан ханлыгы Казан ханнары Мәдәният 1552 Казан губернасы Мәдәният Социаль һәм дини тормыш XX гасыр башы Уфа губернасы Нократ губернасы Сембер губернасы Самар губернасы ТАССР Төзелү Татарстан Республикасы 90 нчы еллар Президентлар «Татарстан» порталы Чуашия тарихы Чуашиядә борынгы җәмгыять Урта гасырлар Һуннар империясе (434 — VI гасыр) Хәзәр каһанлыгы (650—969) Идел буе Болгары (X гасыр — 1240) Алтын Урда (1240 — 1438) Казан ханлыгы (1438 — 1552) Русия патшалыгы составында Казан сарае Приказы (1552 — 1708) Русия империясе составында Казан губернасы (1708 — 1920) Сембер губернасы (1796 — 1924) ССРБ составында Чуаш автономияле өлкәсе (1920 — 1925) Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы (1925 — 1990) Чуаш Совет Социалистик Республикасы (1990 — 1992) Русия Федерациясе составында Чуаш Республикасы (1992 елдан) «Чуашия» порталы Алтын Урда ( Җучи олысы , Олуг Олыс ) — 1240-нчы елларда барлыкка килгән, Урта Ауразиядә — Көнчыгыш Аурупа , Урал , Себер территорияләрендә урнашкан күп милләтле дәүләт. Монгол империясенә 1260 елларга кадәр кергән, Бәркә хан идарә иткән чорында мөстәкыйльлеккә ирешеп, Ауразиянең иң зур дәүләтенә әверелә. Алтын Урдада яшәгән халык татарлар дип аталган [5] . Эчтәлек 1 Тарих 1.1 Барлыкка килүе 1.2 Мөстәкыйльлек алуы һәм ислам динен кабул итүе 1.3 Сәяси һәм икътисади ныгуы 1.4 Тәхет өчен көрәш 1.5 Кодрәтле чоры 2 Дәүләт төзелеше 3 Сәясәт 4 Алтын Урда ханнары 5 Шулай ук карагыз 6 Искәрмәләр 7 Сылтамалар Тарих [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Алтын Урда чәчәк ату дәверендә, 1312 - 1357 еллар Барлыкка килүе [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Бату ханның Алтын Урда га нигез салуы. XII гасыр ахыры — XIII гасыр башында Чыңгызхан төрле монгол һәм төрки телле кабиләләрен берләштереп, татар-монгол дәүләтен булдыра. Урта гасырларда төрле төрки халыклар татарлар дип аталган. Чыңгызхан бик көчле һәм сугышка сәләтле татар-монгол гаскәрен булдыра, татарлар (төрки телле халык) күпчелекне тәшкил иткән. Борынгы татарларда илчеләрне үтерү - бик зур җинаять булып саналган һәм көнбатыш илләргә каршы берничә сугыш нәкъ әлеге сәбәптән башланган. Сугышлар нәтиҗәсендә эре Татар-монгол империясе барлыкка килгән (көнбатышта Татария Магна димәк Бөек Татарстан дип аталган). Монгол империясе Чыңгыз хан тарафыннан дүрт өлешкә бүленә. Аларның көнчыгышта урнашканы иң олы улына, Җүчи ханга бирелә. Әмма Җүчи хан Чыңгыз ханнан 6 айга иртәрәк үлгәч, аның өлеше Чыңгыз ханның оныгы, Җүчиның улы Батуга тия. Ләкин, Чыңгыз ханның васыятендә әйтелгәнчә, әлеге биләмә Җучи Олысы дигән исемдә йөртелә бирә. Хәер, Җучи Олысы дигән биләмә 1207 елдан ук гамәлдә була. Ул чагында аңа Монголиядән төньяктарак, Янәсәй Һәм Селенга елгалары буендагы, яңа яулап алынган җирләр дә кертелә. Аннары инде, Рәшидетдиннең мәшһүр хезмәтендә әйтелгәнчә, империянең көнбатышка таба киңәюе нәтиҗәсендә – «татар атларының тояклары таптап үткән» барлык җирләр дә өстәлә. Көнбатышка яу чыгу мәсьәләсе татар-монголларның 1235 елда Каракорымда узган гомуми корылтаенда карала. Яуның башлыгы итеп Җүчиның 11 улы арасыннан иң сәләтле олы малае Батуны билгелиләр. 27 яшьлек хан карамагына татар-монгол гаскәренең аеруча куәтле һәм сугышчан отрядлары туплана. 1236 елны татар-монгол гаскәре Аурупага юнәлә. Җәй юлда үтә, көзен Идел буе Болгары дәүләтенә килеп җитеп, бергә җыелалар. Берсе арты берсе Суар , Болгар , Биләр , Җүкәтау һ. б. шәһәрләрне яулап алалар — Болгар илен буйсындыралар. Шул ук елны Дәшти Кыпчакка һөҗүм итә, һөҗүмнең сәбәбе: кыпчаклар татар-монгол илчеләрен үтерүчеләрне хөкемгә бирмәгән. Кыпчак далаларына татар-монгол гаскәре элегрәк тә берничә һөҗүм оештырган булалар, ә 1236 – 1238 елларда кыпчак дөньясын бөтенләй яулап алалар. Бу сугышлар дәверендә Бачман атлы әмирнең татар-монголларга каршы каһарманлык күрсәтүе һәм батырларча һәлак булуы тарихка кереп кала. Бату ханның яшь чагы сүрәте, Урта гасырлар Кытай чыганаклары (XIV гасыр). 1237 елны татар-монгол гаскәре көнбатышка таба һөҗүмне дәвам иттерәләр һәм башта мордва җирләрен, аннары Киев Русен басып алалар: 1240 елны Киев Русе дәүләте тулысынча җиңелә. Нәкъ шул елда ике болгар бие Баян белән Җик монголларга каршы фетнә дә күтәреп карыйлар, тик уңышка ирешә алмыйлар. Нәтиҗәдә Идел буе Болгары дәүләтендә торган халыклар Алтын Урдага олыс буларак кереп һәм бүтән төрки халыклар белән кушылып, заманча татар милләтен формалаштыра. Шуннан соң инде татар-монгол гаскәрләре үзәк Аурупага барып җитә– Маҗарстанны яулап ала, хәтта бер өлеше Әдрән диңгезенә кадәр барып чыга. Әмма 1242 елда Чыңгыз ханнан соң Монгол империясе нең бөек ханы булып калган Үгәдәйнең үлгән хәбәре килеп ирешә. Бату гаскәрендә сугышучы хан огланнары тизрәк Монголиягә кайтып җитәргә һәм яңа каһан сайлау корылтаенда катнашырга тиеш булалар. Маҗарстаннән кайтышлый Бату хан 1242 елдан 1243 елга күчкәндә Иделнең түбәнге өлешендә, ягъни Дәшти Кыпчакның үзәгендә туктап кала. Аның янында гаскәр әллә ни зур булмый. Рәшидетдиннең әйтүенә караганда, Чыңгыз ханның Көнбатышны яулап алу өчен Җүчи хан гаскәрендә булырга тиешле бу сан Бату заманында да үзгәрешсез кала — 4000 кеше була. Тик алар гади сугышчылар гына булмыйча, төрлесе төрле дәрәҗәдәге түрә, башлык сыйфатында йөри. Ә гаскәр үзе, нигездә, яулап алынган халыклардан, шул ук бөек фарсы тарихчысы әйткәнчә, чиркәс , маҗар , кыпчак , хәтта русларның үзләреннән дә туплана. Соңрак Алтын Урдада яшәгән бар халыклар татарлар дип атала башлаган. Озакламый Бату хан хозурына, кенәзлек итү өчен ярлык сорап, русның олы кенәзе Ярослав килә. Бу хәл 1243 елның башында була. Үзәк Евразиядә яңа дәүләт–Алтын Урда оешып китә. Бату хан Болгар шәһәрен Алтын Урданың беренче башкаласы итеп сайлаган. Мөстәкыйльлек алуы һәм ислам динен кабул итүе [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Хан тәхетенә Бәркә хан утырган дәвердә ( 1257 – 1266 ) Алтын Урдада ике зур вакыйга булып уза: Монгол империясеннән аерылып, Алтын Урда мөстәкыйль дәүләт буларак яши башлый һәм рәсми төстә ислам дине кабул ителә. Бату исән чакта ук Алтын Урда акрынлап мөстәкыйльлек ягына тарта, әмма Жучи олысы рәсми төстә империя составында яшәгәнлектән, ханнарны кахан куя һәм акча да каһан исеменнән суктырыла. Ә инде Хубилай бөек хан булып алгач һәм башкаланы да Каракорымнан Ханбалыкка ( Пекинга ) күчергәч, ике башкаланың арасы тагын да ераклаша төшә. Бәркә моннан оста файдалана–бөек ханны санга сукмый башлый. Дин мәсьәләсенә килгәндә, Бату исән чакта ук мөселманнарга иркенлек туа. Бату хан, бүтәннәргә сиздермичә генә, ислам динен кабул иткән икән, дигән хәбәрләр дә була. Әмма Алтын Урда ислам динен рәсми рәвештә Бәркә заманында кабул итә. Бу хәлне Мисыр тарихчысы ән-Нүвәйри XIV гасыр башында иҗат иткән энциклопедик хезмәтендә болай тасвирлый: «Чыңгыз хан нәселеннән чыгучылар арасында ул Бәркә беренче булып ислам динен кабул итте: аңа кадәр мөселман булып китүчене безгә берәүнең дә әйткәне булмады. Ул мөселманга әйләнгәч, халкының күпчелек өлеше дә исламга күчте». Сәяси һәм икътисади ныгуы [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Бәркә ханнан соң тәхеткә Батуның оныгы Мәнгүтимер утыра ( 1266 – 1282 ). Аның заманында татарлар үз акчаларын–жучи тәңкәләрен суга башлыйлар, Аурупа (итальяннар, алманнар) белән ике арада сәүдә эшләре җәелеп китә. Бәркә вакытында Үгәдәй һәм Чагатай олыслары белән ара бозылган булса, яңа хан алар белән дустанә мөнәсәбәтләр булдыруга ирешә. Мәнгүтимер Алтын Урданың дәүләт хакимиятен ныгыту юлында да шактый зур эшләр башкара. Тәхет өчен көрәш [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Мәнгүтимер хан үлгәннән соң тәхет өчен көчле көрәш башлана. Васыятендә хан тәхетен үзенең туганының улы Түлә-Бугага багышлаган булса да, аның васыятен үтәмичә, тәхеткә үз энесе Туда-Мәнгү ( 1282 – 1287 ) менеп утыра. Ул йомшак холыклы, ихтыярсыз кеше була, Алтын Урданың иң дәрәҗәле төмәннәреннән берсе Нугай теләге белән хан булырга ризалык бирә. Туда-Мәнгүнең дәүләт белән идарә итә алмавы хан варислары — Мәнгүтимернең энеләре һәм уллары арасында ризасызлык хисе уята. Аны тәхеттән ваз кичәргә мәҗбүр итәләр. Васыятьне үтәп, тәхеткә Түлә-Буга килә ( 1287 – 1291 ). Тик ул Нугай белән һич тыныша алмый. Низаг болай хәл ителә: Нугай Мәнгүтимернең Туктай дигән улы белән дуслашып ала да Түлә-Буганы да, Туктайның ир туганнарын да үтертеп бетерә. Шуннан соң тәхеткә утырган Туктай дәүләт белән шактый озак ( 1291 – 1312 ) еллар идарә итә. Гәрчә хан белән Нугай баштарак дустанә-тату яшәсәләр дә, тора-бара аларның аралары бозыла. Ханның үз белдеге белән генә идарә иткәнен күреп, төмән аңа каршы күтәрелә. Низаг 1300 елны Туктайның җиңүе белән тәмамлана. Элек Бәркә ханның бөтен гаскәренә баш булган, 1256 елгы бәрелештә Хулагуны да җиңгән, әмма инде картайган Нугай Днестр аръягындагы далада һәлак була. Мәнгүтимер үлгәннән соң 20 ел буена илдә барган ызгыш-талашның йогынтысы ерак төбәкләрдә дә үзен бик нык сиздерә. Көнчыгыштагы Күк Урда , Бату ханның энесе, улусның беренче башлыгы Урда-Ичен 1251 елны вафат булгач, Үгәдәй белән Чыгытайларга каршылык күрсәтә алмый – алар Урда исәбенә биләмәләрен киңәйтәләр. Туктайдан исә ярдәм көтәрлек түгел — Нугай белән низаглашу аның ике кулын бәйләгән. Үзәкнең дилбегәне йомшартуы аркасында көнбатыштагы төбәкләрдә дә, мәсәлән, Кырымда , аннары Урдага буйсынган Русьта төрле хәлләр булып ала. Моңарчы руслардан ясакны хан кешеләре җыеп йөргән булса, Мәнгүтимердән соң бу эш олы кенәзләргә йөкләтелә. үзләре җыеп, үзләре үк Сарайга илтеп тапшыруга калгач, ул ясак кимегәннән-кими. Кодрәтле чоры [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Аурупа hәм Урда сугышы символлары, XVI гасырларда Аурупа hәм Урда сугышы символлары, XVI гасырларда Соңгы елларында Туктай Алтын Урдада бераз тәртип урнаштырган була булуын, Күк Урданың эшләрен дә көйләп җибәрә. Әмма аның вафатыннан соң Сарайда хәлләр яңадан начарланып китә. Туктай хан тәхетен олы малае Илбасарга васыять итеп калдырган була, ләкин аны шаманлыкка табынучы күчмә феодаллар гына яклый. Ислам динен тотучы шәһәр аксөякләре Батунын оныгының оныгы, Мәнгүтимернең оныгы, Тугрылча улы Үзбәкне яклыйлар һәм аны тәхеткә утыртуга ирешәләр. Үзбәк хан — иң озак идарә иткән ( 1312 – 1342 ) һәм Алтын урда тарихында иң зур эз калдырган хан. Ул ил белән идарә иткән дәвердә Алтын Урда гаҗәеп көчле-кодрәтле дәүләткә әверелә, мәдәнияте искиткеч нык үсеш ала. Әүвәл вак-вак илләрне бергә кушудан оешкан гади бер мәмләкәт Үзбәк хан заманында бөтен Евразия күләмендәге иң зур дәүләтләрнең берсе буларак таныла. Тәхеткә утыру белән, Үзбәк хан ислам динен бөтен дәүләт дине дип белдерә. Ә шаманлыкны дәгъвалап үзенә каршы чыгучыларны көч кулланып җиңә, исламны күтәрә. Үзбәк хан үлгәч, варис булып калган олы малае Тәнибәк бик аз гына хан булып ала һәм аны энесе Җанибәк яклылар үтерәләр. Тәхеткә Җанибәк ( 1342 – 1357 ) утыра. Җанибәк дәүләтнең көч-куәтен саклауда әтисенең сәясәтен дәвам иттерә. Шәрык тарихчыларының хезмәтләрендә һәм рус елъязмаларында ул олуг дәүләт эшлеклесе буларак телгә алына. мәмләкәттә ислам динен ныгыту өчен ул күп эшләр эшләгән, мәчетләр салдырган, шәһәрләрне тагын да ныгыта төшкән, төрле фәннәрнең үсешенә юл ачкан, дәүләтнең биләмәләрен киңәйткән. Мәсәлән, гомеренең актык елында ул Азәрбайҗанны Җучи улусына кушып калдырган. Җанибәк Кавказдан Сарайга авырып кайта да тиз арада үлеп тә китә. Бу хәлне төрлечә юрыйлар: берәүләр, улы Бәрдибәк яклылар ханның башына җиткәннәр, дигән фикердә торса, икенчеләре исә үз үлеме белән–авырып үлгән дип язалар. 1357 елны тәхеткә мәкерле, усал холыклы Бәрдибәк менеп утыра. Сарай халкы аның миһербансызлыгыннан күп җәфа чигә. 1359 елда аны үтереп, хан тәхетен энесе (?) Көлпә кулга төшерә. Бәрдибәк үлгәннән соң Бату хан токымы тәмамлана һәм Алтын Урда көчле-кодрәтле дәүләт булудан туктый. Дәүләт төзелеше [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Алтын Урда феодаль дәүләт булган һәм ил белән хан идарә иткән. Монгол империясе белән Чыңгыз хан нәселе — чыңгызлылар идарә итсә, Алтын Урдага аның олы улы Җучи нәселе — жучилылар хаким була. Ә инде Җучи нәселеннән чыкмаган кешенең, нинди генә бөек шәхес саналмасын, барыбер хан тәхетенә утырырга хакы булмаган. XIII гасырның 60нчы елларында империя берничә мөстәкыйль дәүләткә бүленсә дә, юридик яктан алар барысы да Чыңгыз хан улуслары булып саналган. Хан хозурында, аңа буйсынган, ләкин ил белән идарә итүдә зур булышлык күрсәткән диван булган. Аңа ханның ир туганнары, уллары — ханзадәләр, шулай ук эре җир биләүчеләр, иң зур дин әһелләре, атаклы гаскәр башлыклары кергән. Ә менә хан хөкүмәтенең башлыгы булып вәзир саналган, ул дәүләт казнасына контрольне дә үз кулында тоткан. Диванда тагын битекче, ягъни дәүләт сәркатибе дигән дәрәҗә булган. Гаскәрне урнаштыру, аны ашату-эчертү һ. б. шундый хуҗалык эшләрен бокавыл башкарган. Аңа хәтта улус әмирләре , ягъни сугыш чыккан очракта төмән булган шәхесләр дә буйсынган. Баш бокавылдан тыш, аерым өлкәләрнең дә бокавыллары булган. Дин әһелләре түбәндәге дәрәҗәләргә бүленгәннәр: мөфти –бөтен мөселманнарның башлыгы. остаз вазифаларын үтәүче шәех . көн дими, төн дими дога кылучы әүлия җан суфи . шәригать кануннары кушканча эш итүче судья– казый . Шул ук вакытта гражданлык хокуклары буенча– Чыңгыз ханның « Бөек яса » исемле законнар җыентыгы нигезендә хөкем иткән судьялар да булган, аларны « яргучы » дип атаганнар. Алтын Урда дәүләтенең сәяси һәм иҗтимагый тормышында баскаклар белән дарухачылар ( дарухалар ) зур урын тотканнар. Баскаклар хәрби хезмәттә булып, хөкүмәтнең иминлеген саклау вазифасын үтәгәннәр. дарухаларның төп вазифалары исә ясак җыюның барышын күзәтеп тору булган. Ясак җыюда аларга ярдәмчеләре булышкан. боларын битекче дип йөрткәннәр. Хан ярлыкларыннан безгә тагын күп санлы башка хезмәткәрләр булганлыгы мәгълүм: илче , тамгачы (ил чиген үткән әйберләргә тамга салучы, таможенник), тартанакчы (үлчәүче, салым җыючы), тоткавыл (ил чиген үтүчеләрне тотучы), каравыл , ямчы (почта атлары белән ям чабучы), кошчы (ау лачынын караучы), барсчы , кимәче (көймә, каек йөртүче), базарда торганлар (ягъни базарчылар . шунда тәртип булдыручылар). Сәясәт [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Мәмлүкләр Мисыры. [1] Алтын Урда ханнары [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Җучи , Чыңгызханның улы, ( 1224 - 1227 ) Бату ( 1208 - 1255 ), Җучинең улы Сартак ( 1255 - 1256 ) Улакчы ( 1256 - 1257 ) Бәркә ( 1257 - 1266 ) Ногай ( 1261 - 1299 ) — төмән Мәнгүтимер ( 1269 - 1282 ) Туда-Мәнгү ( 1282 - 1287 ) Түлә-Буга ( 1287 - 1291 ) Туктай ( 1291 - 1312 ) Үзбәк ( 1312 - 1342 ) Тәнибәк ( 1342 ) Җанибәк ( 1342 - 1357 ) Бәрдибәк ( 1357 - 1359 ) Көлпә ( 1359 - 1360 ) Нәүрүзбәк ( 1360 ) Хызыр ( 1360 - 1361 ) Тимер Хуҗа ( 1361 ) Орду Мәлик ( 1361 ) Хаҗи Мурат ( 1360 - 1363 ) Килдебәк ( 1361 - 1362 ) Тимур Абдурахман ( 1364 - 1367 ) Урыс хан ( 1374 - 1375 ) Гарәпшах ( 1377 - 1378 ) Мамай ( 1361 - 1380 ) — төмән Мир Пулад 1362 - 1363 Газиз шәех 1365 - 1367 Габдуллаһ хан ( 1361 - 1370 ) Хәсән хан ( 1368 - 1369 ) Мөхәммәт Булак ( 1370 - 1377 ) Тулак ( 1377 - 1380 ) Туктамыш ( 1375 - 1378 ) Идегәй ( 1376 - 1389 ), ( 1391 - 1409 ) бәкләрибәк Тимур Котлык ( 1395 - 1399 ) Шадибәк ( 1399 - 1407 ) Булат ( 1409 - 1411 ) Тимур ( 1411 - 1412 ) Җәләл әд-Дин ( 1412 - 1413 ) Кәримбирде ( 1413 - 1414 ) Җәббар Гәрәй Бирде ( 1414 - 1418 ) Кадыйрбирде ( 1418 - 1421 ) Олы Мөхәммәт ( 1419 - 1420 ), ( 1421 - 1423 ), ( 1426 - 1437 ) Дәүләтбирде ( 1420 – 1421 ) Барак ( 1423 - 1426 ) Көчек Мөхәммәт ( 1428 - 1459 ) Мәхмүд ( 1459 - 1465 ) Әхмәт хан ( 1465 - 1481 ) Мортаза ( 1481 - 1485 ), ( 1487 - 1491 ) Сәид Әхмәт ( 1485 - 1487 ) Шәех Әхмәт ( 1491 - 1502 ) Хаҗи Мөхәммәт ( 1514 - 1516 ) Шулай ук карагыз [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Алтын Урда порталы Татар тарихы порталы Искәрмәләр [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] ↑ Григорьев А. П. «Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. М, 1981. С.81-89.» ↑ ДОКУМЕНТЫ->ЗОЛОТАЯ ОРДА->ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)->ТЕКСТ ↑ «Реформы письменности татарского языка: прошлое и настоящее» Измайлов И. Л., Каримов И. Р. Журнал «Родина». 1999. № 11 ↑ Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0 ↑ Урта гасырларда бар төрки халыклар татарлар дип йөртелгән. Сылтамалар [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Татар халкының һәм Татарстан тарихы Бу мәкалә Татар Википедиясенең яхшы мәкаләләр рәтенә керә. Чыганагы — ' https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтын_Урда&oldid=2226784 ' Төркемнәр : Яхшы мәкаләләр Татарстан тарихы Алтын Урда Татар дәүләтләре Яшерен төркем: Тылсымлы ISBN сылтамаларын кулланучы битләр Навигация Шәхси кораллар Сез хисап язмагызга кермәгәнсез Бәхәс Кертем Яңа кулланучыны теркәү Керү Исемнәр мәйданы мәкалә Бәхәс Вариантлар Караулар Уку Үзгәртү Вики-текстны үзгәртү Тарихын карау Тагын Эзләү Навигация Баш бит Эчтәлек Исемлек Очраклы бит Хәзерге вакыйгалар Катнашу Җәмгыять үзәге Бәхәслек Соңгы үзгәртүләр Яңа битләр Ярдәм Иганә итү Бастыру/экспорт Китап ясау PDF иттереп алу Басма юрама Башка проектларда Викиҗыентык Кораллар Бирегә нәрсә сылтый Бәйләнешле үзгәртүләр Махсус битләр Даими сылтама Бит турында мәгълүмат Викимәгълүмат элементы Өземтә китерү Башка телләрдә Acèh Afrikaans Alemannisch Aragonés العربية مصرى Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български Bosanski Català Qırımtatarca Čeština Чӑвашла Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Français Gaeilge עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Íslenska Italiano 日本語 ქართული Қазақша 한국어 Кыргызча Latina Lietuvių Latviešu Македонски Монгол Bahasa Melayu Nederlands Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska தமிழ் ไทย Türkçe Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt 中文 Сылтамалар өстәү Бу бит соңгы тапкыр 14:43 15 дек 2017 үзгәртелә. Текст Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиясе буенча бирелә, аерым очракларда өстәмә шартлар булырга мөмкин. Өстәмә мәгълүматны Куллану шартларында карагыз. Яшеренлек сәясәте Wikipedia турында Җаваплылыктан баш тарту Ясаучылар Cookie турында килешү Мобиль юрама



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D3%A8%D0%B2%D3%A9%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A8%D3%A9%D1%80%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D0%97%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%85_%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD
  Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон — Википедиа нэвтэрхий толь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ өөртөө засах орон хят. 内蒙古自治区 — nèi měnggǔ zìzhìqū Хятад орон дахь Өвөр Монгол орон Улс орон Хятад ( БНХАУ ) Муж, орон Өвөр Монголын ӨЗО Аймаг, тойрог Аймгийн дайтай 9 хот, 3 аймаг ... Монгол орон Улс орон Хятад ( БНХАУ ) Муж, орон Өвөр Монголын ӨЗО Аймаг, тойрог Аймгийн дайтай 9 хот, 3 ... , 17.11% - монгол Нутгийн олон Өвөр Монголынхон 1947 он ӨМӨЗО үүсэн байгуулагдсан Намын НБД Ли жи хэн ... , Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО ) — Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын өөртөө засах орон (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа Монгол Улс , ОХУ -тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор Хармөрөн ... өөртөө засах орны өргөмжит Монгол үндэстэн , 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор Хятад CACHE

Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон — Википедиа нэвтэрхий толь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ өөртөө засах орон хят. 内蒙古自治区 — nèi měnggǔ zìzhìqū Хятад орон дахь Өвөр Монгол орон Улс орон Хятад ( БНХАУ ) Муж, орон Өвөр Монголын ӨЗО Аймаг, тойрог Аймгийн дайтай 9 хот, 3 аймаг Хошуу, шянь Нэр бүхий 101 нутаг Сум, шян Нэр бүхий 1425 нутаг Орны төв Хөх хот Газар нутаг 1,183,000 км² Хүн ам (тоол.) 2010 онд 24,706,321 хүн Нягт сийрэг 20.2 хүн/км² Ард түмэн 79.54% - хятад , 17.11% - монгол Нутгийн олон Өвөр Монголынхон 1947 он ӨМӨЗО үүсэн байгуулагдсан Намын НБД Ли жи хэн ӨЗО-ы дарга Бу шо лин Цагийн бүс НЗНЦ+8 Цахим хуудас nmg.gov.cn (хятадаар) Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон ( хят. 内蒙古自治区 Nèi Měnggǔ Zìzhìqū . монг. ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ . товч. ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО ) — Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын өөртөө засах орон (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа Монгол Улс , ОХУ -тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор Хармөрөн , Гирин , Ляонин , Хэбэй , Шаньси , Шэньси , Ганьсү гэх долоон муж, Ниншя - Хотонгийн ӨЗО -той хаяална. Нийслэл нь Хөх хот , хамгийн том хот нь нь Бугат . 1947 оны 5 сарын 1-нд Улаан хотод төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд 3-р том ) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ( 23-р олон ) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх Хятад үндэстэн , 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит Монгол үндэстэн , 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор Хятад хэлнээс гадна Монгол бичигт Монгол хэл албан ёсных байна. Гарчиг 1 Нэр 2 Түүх 2.1 Зүүн монгол 2.2 Чин улсын дор 2.3 Хорьдугаар зуун 3 Засаг захиргааны хуваарь 4 Хүн ам 5 Эдийн засаг 5.1 Уурхай 5.2 Хөдөө аж ахуй 6 Мөн үзэх 7 Зургийн цомог 8 Цахим холбоос 9 Эшлэл Нэр [ засварлах | edit source ] Орчин цагийн монгол бичгийн нэрс худам монгол дүрмээр кирил буриад дүрмээр үбэр-монгол кирил монгол дүрмээр өвөр монгол кирил халимаг дүрмээр өвр моңһл Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг. Монгол хэлт хүн 'Өвөр Монгол' гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. Говийн хойд талын нутгийг ' Ар Монгол ', өмнөд талын нутгийг 'Өвөр Монгол' гэжээ гэх тайлбар байдаг. Хятад хэлээр '内蒙古' ( Nèi Měnggǔ , «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх dorgi («дотоод»), tulergi («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт Хятад , Орос , Японы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд 'Дотоод Монгол' гэж бичих тохиолдол бий. Түүх [ засварлах | edit source ] Монгол үндэстний нутаг анх Хятадын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт Алтай , зүүн урд зүгт Говь нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ. Зүүн монгол [ засварлах | edit source ] Алтан хан Юань улс (Их хааны улс) мөхсөний дараа Цагаан хэрэмээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ( Дөрвөн Ойрд ), Зүүн хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. Халх , Цахар , Урианхай гурав буюу Зүүн гар хаанаар удирдуулж, Түмэд , ордос , Юншээбү гурав буюу Баруун гар жононгоор залуулж байлаа. 1504 онд Батмөнх Даян хаан өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. Ар Халх (одоогийн Монгол орны дийлэнх хэсэг) отгон хүү Гэрсэнзэд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. 16-р зууны дунд үед Барсболд жононгийн хүү Түмэдийн Алтан хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр хан цолтон болжээ. Алтан хан Мин улсыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд Хөх хотыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн Гэлүгваа ёсын их лам Содномжамцад Далай лам цол өргөмжилжээ. Чин улсын дор [ засварлах | edit source ] 17-р зууны эхээр Цахарын Лигдэн хаан Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. Харчин , Хорчин, Өвөр Халхын ноёд Зүрчидийн Нурхач баатартай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад Ганьсүд өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манжын хаан Абахай өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон Чин улсын нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. Хятадыг Манжууд байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор 17-р зууны эцсээр Галдан бошогтийн эсрэг, 18-р зууны дундуур Зүүнгарын хаант улсын эсрэг аян дайнд явалцжээ. 19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас Ванчинбалын Инжаннаш хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг дугуйлан хөдөлгөөн өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч Хишигбат байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ. Хорьдугаар зуун [ засварлах | edit source ] 20-р зууны эхээр Ар Монголд үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсэж, 1911 онд шашны тэргүүнээ хаан залж Богд хаант Монгол улсыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), Хөхнуур , Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд Богдын засгийн газраас Дундад Иргэн Улсын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. Дэ ван хэмээх Дэмчигдонров 1915 оны Монгол , Орос , Хятад гурван этгээдийн Хиагтын гэрээгээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа Хаант Орос Японтой Гадаад Монголыг Оросын, Дотоод Монголыг Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг Дэмчигдонров ван оройлсон. 1945 оны Японы Квантуны армийн эсрэг Зөвлөлтийн армийн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч Алс Дорнодод АНУ -ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх Иосиф Сталины төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр Мао Зэдуны хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид 1949 он хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ. Засаг захиргааны хуваарь [ засварлах | edit source ] Манж Чин гүрэн 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад Дундад Иргэн Улсын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Баяннуур (Урад), Ордос (Зуу-Уд), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаан хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна. [1] Хятадын коммунист удирдагч Мао Японы эсрэг дайнд монголчуудын дэмжлэгийг авахын тулд өвөр монголчуудад Монголын түүхэн нутгийг эргүүлэн өгөхөөр амлаж дайны дараа нилээд нутгийг эргүүлэн өгөхөөр оролдсон ч шинээр суурьшсан хятад иргэдийн эсэргүүцлээс шалтгаалж зарим хэсэг нь хятад мужуудын хилд үлджээ. 19-р зууны сүүлээс хойш өвөр монголчууд хятад иргэдэд шахагдан хойш нүүх, уусах, олноороо хядагдах, ноёд нь манжийн Шинэ засгийн бодлогийн үед газраа худалдах, хятад мужид монголын нутгийг тасдан өгсөн зэргээс шалтгаалан Өвөр Монголын газар багасчээ. 1891 оны хятадын нууц байгууллагын босогчдын хядлагаар Өвөр Монголын зүүн талаар байсан ( харчин голдуу?) 150,000 амь үрэгдсэн байдаг. Дундад Иргэн Улсын үеийн Өвөр Монголын нутаг: Цахар муж Жэхэ муж Ляобэй муж Хянган муж Суйюань муж ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын нэгдүгээр түвшний засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо хоёрдугаар түвшний ( аймагтай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд Чин улсын үеэс чуулган , 20-р зуунаас аймаг ( хят. 盟 méng ) гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар гуравдугаар түвшинд хошуу үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг тойргийн энтэй хот ( хят. 地级市 dìjíshì ) болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ( Алшаа , Хянган , Шилийн гол ) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар Хайлаар , Жинин , Дуншэн гэх мэтийн хотууд хотын дүүрэг гэгдэх болсон. Хөлөнбуйр , Баяннуур , Улаанцав гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, Жирэм хоёр Чифен (одоо Монголоор Улаанхад гэдэг), Тонляо гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. Их Зуу харин Ордос гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. Үлдэж буй гурван аймгийн зэргэмж яваандаа бас өөрчлөгдөх шинжтэй. Газрын зураг # Монгол нэр Засаг захиргааны төрөл Хятад нэр (ханзыг латинчлах пиньинь галигийн хамт) Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний латин галигийн хамт) Газар нутаг (км²) Хүн ам (2010 тоол.) Засаг захиргааны төв 1 Алшаа аймаг аймаг 阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ (alaša ayimaɣ) 267,574 231,334 Баян хот 2 Баяннуур хот тойргийн энтэй хот 巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ (bayannaɣur qota) 65,788 1,669,915 Линьхе дүүрэг 3 Үхай хот тойргийн энтэй хот 乌海市 (Wūhǎi Shì) ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ (üqai qota) 1,754 532,902 Хайбовань дүүрэг 4 Ордос хот тойргийн энтэй хот 鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ (ordus qota) 86,752 1,940,653 Дуншен дүүрэг 5 Бугат хот тойргийн энтэй хот 包头市 (Bāotóu Shì) ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ (buɣutu qota) 27,768 2,650,364 Хөндлөн дүүрэг 6 Хөх хот тойргийн энтэй хот 呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ (kökeqota) 17,271 2,866,615 Хуйминь дүүрэг 7 Улаанцав хот тойргийн энтэй хот 乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ (ulaɣančab qota) 54,491 2,143,590 Жинин дүүрэг 8 Шилийн гол аймаг аймаг 锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ (sili-yin ɣoul ayimaɣ) 201,494 1,028,022 Шилийн хот 9 Улаанхад хот тойргийн энтэй хот 赤峰市 (Chìfēng Shì) ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ (ulaɣanqada qota) 90,021 4,341,245 Хуншань дүүрэг 10 Тонляо хот тойргийн энтэй хот 通辽市 (Tōngliáo Shì) ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ (töngliyao qota) 59,535 3,139,153 Хорчин дүүрэг 11 Хянган аймаг аймаг 兴安盟 (Xīng'ān Méng) ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ (qingɣan ayimaɣ) 59,806 1,613,250 Улаан хот 12 Хөлөнбуйр хот тойргийн энтэй хот 呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ (kölün-buyir qota) 263,953 2,549,278 Хайлар дүүрэг Хоёрдугаар ( аймагтай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ( хошуутай тэнцэх) түвшинд 21 дүүрэг , 11 сианы энтэй хот , 17 сиан , 49 хошуу , 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ( сумтай тэнцэх) түвшинд 532 балгас , 407 шян , 277 сум , 18 угсаатны шян , 1 угсаатны сум , 190 хороо буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг. Хүн ам [ засварлах | edit source ] ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% Хятад үндэстэн , 17.13% болох 3,995,349 нь Монгол үндэстэн байгаагаас гадна бусад 48 угсаатны төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна. Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц (2000 оны тооллогын дүн) Угсаатны нийтлэг Хүн амын тоо Эзлэх хувь (%) Хятад (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) 18,465,586 79.17 % Монгол (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн) 3,995,349 17.13 % Манж 499,911 2.14 % Хотон (Хуй) 209,850 0.90 % Дагуур 77,188 0.33 % Хамниган (Эвэнх) 26,201 0.11 % Солонгос 21,859 0.09 % Орос 5,020 0.02 % Орчон 3,573 0.015 % шибэ ( Sibe ) 3,023 0.01 % Бусад 15,787 0.085 % Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь Хятад дахь Монголчуудын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг 'Монгол' гэж бүртгэдэг болохоор ястан тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас Цахар , Сөнөд , Үзэмчин , Авга , Авханар , Урад , Ордос , Хошууд , Халх , Баарин , Ар хорчин , Онгиуд , Хишигтэн , Хорчин , Харчин , Дөрвөд , Барга , Буриад , Түмэд , Өөлд , Торгууд гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх Монгол хэлийг Урд Монголын (магадгүй урд биш өвөр байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр Цахар аялгууг Шулуун хөх хошууныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа Монгол бичгээ гээлгүй хэрэглэж байгаа. Эдийн засаг [ засварлах | edit source ] Уурхай [ засварлах | edit source ] Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на. [2] [3] Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ. [2] [3] 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж. [2] Хөдөө аж ахуй [ засварлах | edit source ] Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна. [2] Мөн үзэх [ засварлах | edit source ] en:Lists of active separatist movements en:Unrepresented Nations and Peoples Organization Зургийн цомог [ засварлах | edit source ] Өвөрмонгол 1956 онд 19-р зуун 1926 он Цахим холбоос [ засварлах | edit source ] Commons: Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон – Викимедиа дуу дүрсний сан Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас (монголоор) Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас (хятадаар) ( Англи, Монголоор ) Өвөр Монголын Хүний Эрхийн Мэдээллийн Өртөө ( Монгол бичгээр ) Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг Монголын эрх чөлөө холбооны нам 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA Эшлэл [ засварлах | edit source ] ↑ Өвөр Монголчуудын тухайд ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Өвөр Монгол 'Өдрийн сонин' 2007.9.3 ↑ 3.0 3.1 Өвөр Монгол China Radio International 2009 v t e БНХАУ-ын мужлал Муж Аньхуй | Ганьсү | Гуандун | Гуйжоу | Гирин | Жөжян | Жянсү | Жянши | Ляонин | Сычуань | Фужянь | Хайнань | Хармөрөн | Хөхнуур | Хүбэй | Хүнань | Хэбэй | Хэнань | Шаньдун | Шаньси | Шэньси | Юньнань Өөртөө засах орон Гүанши | Ниншя | Өвөр Монгол | Төвөд | Шинжян Төвөөс захирагддаг хот Бээжин | Тяньжинь | Чунцин | Шанхай Онцгой захиргаат орон Макао | Хонконг Жич : 1. БНХАУ Тайванийг өөрийн муж хэвээрээ гэж нэхэн шаарддаг ч Тайвань оронд БНХУ гэж улс тусдаа оршин байгаа. ( Тайваний олон улсын эрхийг үзнэ үү) ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Өвөр_Монголын_Өөртөө_Засах_Орон&oldid=508935 '-с авсан Ангилал : Википедиа:Онцлох өгүүлэл Өвөр Монгол орон Хятад улсын өөртөө засах орон Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Acèh Afrikaans العربية Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Boarisch Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Cebuano Čeština Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Føroyskt Français Gaeilge 贛語 Galego Gaelg 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Interlingua Bahasa Indonesia Italiano 日本語 ქართული Kongo Қазақша 한국어 Latina Lietuvių Latviešu Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Runa Simi Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Српски / srpski Basa Sunda Svenska Kiswahili தமிழ் ไทย Tagalog Türkçe Татарча/tatarça ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Tiếng Việt Winaray 吴语 Хальмг Vahcuengh 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 05:35, 2 Зургаадугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D2%AE%D0%B1%D1%8D%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB
  Үбэр Монгол — Wikipedia Үбэр Монгол Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Үбэр Монголой газарай зураг Үбэр Монголой Гоби Үбэр Монгол (хитад: 内蒙古自治区 Nèi Měnggǔ Zìzhìqū . монг. . товч. ҮМӨЗО, Үбэр Монгол, Үбэр Монголой ӨЗО ) - Хитад Уласын Өөртөө Засах орон. Агуулга 1 Хэлэнууд 1.1 Баргу Буряад хэлэн 1.2 Хитад хэлэн 1.3 Манжуур хэлэн 1.4 Монгол бэшэг 1.5 Монгол хэлэн 2 Үбэр-Монголой ... Үбэр Монгол — Wikipedia Үбэр Монгол Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Үбэр Монголой газарай зураг Үбэр Монголой Гоби Үбэр Монгол (хитад: 内蒙古自治区 Nèi Měnggǔ Zìzhìqū . монг. . товч. ҮМӨЗО, Үбэр Монгол, Үбэр Монголой ӨЗО ) - Хитад Уласын Өөртөө Засах орон. Агуулга 1 Хэлэнууд 1.1 Баргу Буряад хэлэн 1.2 Хитад хэлэн 1.3 Манжуур хэлэн 1.4 Монгол бэшэг 1.5 Монгол хэлэн 2 ... хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй аялгуу юм, уугарха, хэлэхэ Хитад Улас, Хүлүүн Буир һомон, Үбэр CACHE

Үбэр Монгол — Wikipedia Үбэр Монгол Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Үбэр Монголой газарай зураг Үбэр Монголой Гоби Үбэр Монгол (хитад: 内蒙古自治区 Nèi Měnggǔ Zìzhìqū . монг. . товч. ҮМӨЗО, Үбэр Монгол, Үбэр Монголой ӨЗО ) - Хитад Уласын Өөртөө Засах орон. Агуулга 1 Хэлэнууд 1.1 Баргу Буряад хэлэн 1.2 Хитад хэлэн 1.3 Манжуур хэлэн 1.4 Монгол бэшэг 1.5 Монгол хэлэн 2 Үбэр-Монголой телевидени хараха боломжо 3 Уласууд 4 Зүүлтэ 5 Холбооһон Хэлэнууд [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Баргу Буряад хэлэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Алтайн хэлэнэй изагуурай монгол хэлэнэй аялгуу юм, уугарха, хэлэхэ Хитад Улас, Хүлүүн Буир һомон, Үбэр Монголой Өөртөө Засах орондо ажаhуудаг буряадууд хэлэлсэдэг. [1] [2] Хитад хэлэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Манжуур хэлэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Манжуур али Манжу хэлэн (Manzhou, хитад: 滿洲 али 满洲 , пинин: Mǎnzhōu) Монгол бэшэг [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Монгол хэлэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Буряад-Монгол тухай үгүүлэлнүүд Монгол нүүдэлшэд Табан хошуу мал Табан хошуу мал : Адуун Тэмээн Үхэр Хонин Ямаан Шажан Буддын шажан Бурхан Багша Бурханизм Бөө мүргэл Хүхэ мүнхэ тэнгэри Яһатанууд Даяар Монгол : Тува-Монгол Буряад-Монгол Үбэр Монгол Халха-Монгол Хальмаг-Монгол п · о · р Нэгэ из гурба Алтайин хэлэн. Монгол хзлэхэ бэшэхэ Монголшууд . Энэ гурэнэй хэлэн Монгол Уласай . Монгол хэлэн - турэлхи хэлэн обо 10.000.000 хγн. Алтай хэлний язгуурын ерөнхий шинж болох SOV(өгүүлэгдэхүүн-тусагдахуун-өгүүлэхүүн) гэсэн дарааллаар орно. Мөн нэр үгийн холбоос болон үйл үгийн хувирал нь үгийн төгсгөл нь хувирах зарчимтай. Эгшиг зохицох ёсд захирагдана. Грамматикын байгуулалтын хубида монгол хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэhэн онсолигтой, тон баялиг үгын hантай юм. Монголшууд 95 %-нь монгол хэлые. Үбэр-Монголой телевидени хараха боломжо [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Монголой, Үбэр-Монголой, Хятадай, Австралиин телевидени үзэхэ дуратай һаа, иимэ утаһаар холбоо барина уу: 8-924-396-79-00. Сансарын телевидениин хүлеэн абагшын үнэ – 5000 түх., танай гэр байшанда угсаржа тохиргоо хэхэ ажалтайгаа – 8 000 түх. [3] Уласууд [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Газарай зураг # Буряад нэрэ Засаг захиргаан түрэл Хитад нэрэ (ханзыг латинчлах пиньинь галигийн хамт) Монгол нэрэ (эрдэм шинжилгээний латин галигийн хамт) Газар нютаг (км²) Хүн ама (2010 тоол.) Засаг захиргаанай түб 1 Алшаа аймаг аймаг 阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) (alaša ayimaɣ) 267,574 231,334 Баян хото 2 Баян Нуур хото тойрогой энтэй хото 巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) (bayannaɣur qota) 65,788 1,669,915 Линьхе дүүрэг 3 Үхай хото тойрогой энтэй хото 乌海市 (Wūhǎi Shì) (üqai qota) 1,754 532,902 Хайбовань дүүрэг 4 Ордос хото тойрогой энтэй хото 鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) (ordus qota) 86,752 1,940,653 Дуншэн дүүрэг 5 Бугат хото тойрогой энтэй хото 包头市 (Bāotóu Shì) (buɣutu qota) 27,768 2,650,364 Хүндэлэн дүүрэг 6 Хүхэ хото тойрогой энтэй хото 呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) (kökeqota) 17,271 2,866,615 Хуйминь дүүрэг 7 Улаанцав хото тойрогой энтэй хот 乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) (ulaɣančab qota) 54,491 2,143,590 Жинин дүүрэг 8 Шилын голой аймаг аймаг 锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) (sili-yin ɣoul ayimaɣ) 201,494 1,028,022 Шилын хото 9 Улаан Хада хото тойрогой энтэй хото 赤峰市 (Chìfēng Shì) (ulaɣanqada qota) 90,021 4,341,245 Хуншань дүүрэг 10 Тонляо хото тойрогой энтэй хото 通辽市 (Tōngliáo Shì) (töngliyao qota) 59,535 3,139,153 Хоршин дүүрэг 11 Хянган аймаг аймаг 兴安盟 (Xīng'ān Méng) (qingɣan ayimaɣ) 59,806 1,613,250 Улаан хото 12 Хүлүүн буир хото тойрогой энтэй хото 呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) (kölün-buyir qota) 263,953 2,549,278 Хайлар дүүрэг Зүүлтэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] ↑ Raymond G. Gordon, Jr, ed. 2005. 'Ethnologue: Languages of the World'. 15th edition. Dallas: Summer Institute of Linguistics. ↑ China Buriat language (or China Buryat, Bargu Buriat) ↑ Улаан-Үдэдэ Монголой, Үбэр-Монголой телевидени хараха боломжо Холбооһон [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] ( Аангли, Монголоор ) Өвөр Монголын Хүний Эрхийн Мэдээллийн Өртөө ( Монгол бишгээр ) Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг Энэ богони үгүүлэлые утадхажа болоно. Энэниие дэлгэрэнгы болгожо Википеэдидэ туһалаарай. ' https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Үбэр_Монгол&oldid=46365 ' холбооһоо абагдаһан Анги : Stub Залуур Хубиин хэрэгсэлнүүд Та нэбтэрээгүйт Хэлэлсэхэ Тааруулга Хэрэглэгшын дансаяа үүсхэхэ Нэбтэрхэ Пространства имён Хуудаһан Хэлэлсэхэ Хубилбари Үзэһэн Уншаха Заһабарилха Үндэһэн бэшэгые заһабарилха Түүхые хараха Үшөө Бэдэрхэ Залуур Нюур хуудаһан Соохи бүхы хуудаһан Үгүүлэл Туһаламжа Хандиблаха Хабаадалга Шуулган (форум) Хурал 1000 үгүүлэл Wikidata Һүүлшын хубилалта Шэнэ үгүүлэлнүүд Багажа зэбсэг Эндэ холбогдоһон хуудаһанууд Холбогдохо хубилалта Файл оруулха Тусхай хуудаһан Үргэлжын холбооһон Хуудаһан тухай мэдээлэл Мэдээнэй зүйл Энэ хуудаһаһаа эшэ татаха Хэблэхэ/экспорт Шэнээр ном нээхэ PDF хэлбэреэр татажа абаха Хэблэхэ хубилбари В других проектах Викисклад Бусад хэлээр Acèh Afrikaans العربية Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Boarisch Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Cebuano Čeština Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Føroyskt Français Gaeilge 贛語 Galego Gaelg 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Interlingua Bahasa Indonesia Italiano 日本語 ქართული Kongo Қазақша 한국어 Latina Lietuvių Latviešu Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Runa Simi Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Српски / srpski Basa Sunda Svenska Kiswahili தமிழ் ไทย Tagalog Türkçe Татарча/tatarça ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Tiếng Việt Winaray 吴语 Хальмг Vahcuengh 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбооһые заһабарилха Энэ хуудаһанай эгээн һүүлшын хубилалга: 15:00, 15 хоёр һара 2016. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Хубиин мэдээлэлэй талаар баримталал Wikipedia тухай Татагалзалнууд Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%A3%D1%80%D2%99%D0%B0
  Алтын Урҙа — Башҡорт Википедияһы Алтын Урҙа Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте Унда күсергә: төп йүнәлештәр , эҙләү Алтын Урҙа (Джучи Улусы, Ҙур Улус) ← 1224 — 1483 ↓ Алтын Урҙа 1389 йыл тирәһе Баш ҡалаһы Һарай-Батый Һарай-Берке Эре ҡалалар Һарай-Батый, Ҡазан , Астрахань , Үвәк һ.б. Тел (телдәр) башланғыс дәүерҙә: монгол теле XIII—XIV бб. — ҡыпсаҡ теле [1] [2] артабанғы дәүерҙә: әҙәбиәт нигеҙендә ... (телдәр) башланғыс дәүерҙә: монгол теле XIII—XIV бб. — ҡыпсаҡ теле [1] [2] артабанғы дәүерҙә: әҙәбиәт ... : Монгол империяһы Оло Урҙа Ҡазан ханлығы Ҡасим ханлығы Ҡырым ханлығы Астрахань ханлығы Себер ... » [14] ) — Евразиялағы урта быуат дәүләте. 1224 йылдан 1266 йылға саҡлы Монгол империияһы составында ... һәм сиктәре 2 Тарих 2.1 Джучи Улусының (Алтын Урҙаның) барлыҡҡа килеүе 2.2 Монгол империяһынан ... Волга буйы уның үҙәгенә әйләнгән. 1251 йылда Монгол империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромда уҙған CACHE

Алтын Урҙа — Башҡорт Википедияһы Алтын Урҙа Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте Унда күсергә: төп йүнәлештәр , эҙләү Алтын Урҙа (Джучи Улусы, Ҙур Улус) ← 1224 — 1483 ↓ Алтын Урҙа 1389 йыл тирәһе Баш ҡалаһы Һарай-Батый Һарай-Берке Эре ҡалалар Һарай-Батый, Ҡазан , Астрахань , Үвәк һ.б. Тел (телдәр) башланғыс дәүерҙә: монгол теле XIII—XIV бб. — ҡыпсаҡ теле [1] [2] артабанғы дәүерҙә: әҙәбиәт нигеҙендә [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] [10] иҫке татар теле [11] һәм ҡайһы бер ярлыҡтарҙа уйғыр теле ҡулланылған. Дин тәңрелек, православие (халыҡтың бер өлөшө өсөн), 1320 йылдан ислам Майҙаны 6 млн км² (1310) тирәһе Халҡы төрөктәр , славяндар, фин-уғырҙар һ.б. [12] [13] Алдан килеүсе: Һуңынан килеүсе: Монгол империяһы Оло Урҙа Ҡазан ханлығы Ҡасим ханлығы Ҡырым ханлығы Астрахань ханлығы Себер ханлығы Нуғай Урҙаһы Ҡаҙаҡ ханлығы Үзбәк ханлығы Алтын Урҙа ( Джучи Улусы , төрөк Ҙур Улус — «Бөйөк дәүләт» [14] ) — Евразиялағы урта быуат дәүләте. 1224 йылдан 1266 йылға саҡлы Монгол империияһы составында булған [15] . 1266 йылда Мәнгү-Тимер хан осоронда, империя үҙәгенә буйһоноуҙы формаль килеш һаҡлап, тулы үҙаллылыҡҡа өлгәшкән. 1320-се йылдар башында Үзбәк хан дәүерендә ислам дәүләт дине тип иғлан ителгән. XV быуат уртаһына Алтын Урҙа бер нисә үҙ аллы ханлыҡҡа тарҡалған. уның номиналь рәүештә иң юғары тип һаналған үҙәк өлөшө — Ҙур Урҙа — XVI быуат башында йәшәүҙән туҡтаған. Йөкмәткеһе 1 Атамаһы һәм сиктәре 2 Тарих 2.1 Джучи Улусының (Алтын Урҙаның) барлыҡҡа килеүе 2.2 Монгол империяһынан айырылып сығыу 2.3 Дунай улусының Иҙел улусы менән көрәше 2.4 Алтын Урҙаның ҙур үҫеш алыуы 2.5 «Бөйөк солғаныш (замятня)» 2.6 Туҡтамыш хакимлығы 2.7 Алтын Урҙаның тарҡалышы 3 Дәүләт ҡоролошо һәм административ бүленеше 4 Армия 5 Халҡы 6 Ҡалалар һәм сауҙа 7 Хөкөмдарҙар 7.1 Хандар 7.2 Бәкләрбәктәр 8 Шулай уҡ ҡарағыҙ 9 Иҫкәрмәләр 10 Әҙәбиәт 11 Һылтанмалар Атамаһы һәм сиктәре [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] «Алтын Урҙа» атамаһы Рустә 1566 йылда «Ҡазан тарихы» тигән тарихи-публицистик хеҙмәттә, ул дәүләт күп йылдар элек емерелгәндән һуң, тәүләп ҡулланылған. Быға тиклем бөтөн рус сығанаҡтарында ла « Урҙа » һүҙе « Алтын » сифаты менән ҡулланылмаған. XIX быуаттан башлап термин тарихнамәлә нығынды һәм Джучи улусын йәиһә (контекстан сығып) уның баш ҡалаһы Һарай ҙа ингән көнбайыш өлөшөн тулы итеп атау маҡсатында ҡулланыла. Алтын Урҙа һәм көнсығыш (ғәрәп-фарсы) сығанаҡтарынан үҙ дәүерендә был дәүләттең берҙәм атамаһы ҡабул ителмәгәнлеге күренә. Ул ғәҙәттә « улус » терминына ниндәйҙер эпитет ( «Олоғ улус» ) йәиһә хаким исемен ( «Беркә улусы» ), мотлаҡ хәҙерге заманда идара иткәнен дә түгел, мәҫәлән, элегерәк тәхеттә ултырғанын (« Үзбәк, Беркә илдәренең хакимы », « Үзбәк ере хакимы, Туҡтамыш хан илселәре ») ҡушып әйткәндәр. Бының менән бер рәттән ғәрәп-фарсы сығанаҡтарында йыш ҡына Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ тигән иҫке географик термин ҡулланылған [16] . « Урҙа » һүҙе шул уҡ сығанаҡтарҙа хакимдың ставкаһын (күсереп йөрөтөлгән лагерь) аңлатҡан (ул һүҙҙе «ил» мәғәнәһендә ҡулланыу миҫалдары тик XV быуаттан башлап ҡына күҙәтелә). « Алтын урҙа » һүҙбәйләнешен( фарс. آلتان اوردون , Urdu-i Zarrin), « алтын парад сатыр » мәғәнәһендә, ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттут Үзбәк хандың резиденцияһын тасуирлағанда ҡулланған. Рус йылъяҙмаларында (летопись) «урҙа» һүҙе ғәҙәттә ғәскәр тигәнде аңлатҡан. Ул һүҙҙе ил атамаһы сифатында даими ҡулланыу XIII—XIV быуаттар сигендә (рубеж) башланған, быға тиклем атама сифатында 'Татарҙар'тигән термин ҡулланылған [17] . Көнбайыш-европа сығанаҡтарында был илде « Ҡомандар иле », « Ҡомания » йәиһә « татарҙар державаһы », « татарҙар ере », « Татария » тип атау ҡабул ителгән булған [16] . Ҡытайҙар монголдарҙы « татарҙар » (тар-тар) тип атаған [18] . Урҙаның сиктәрен XIV быуаттың беренсе ярты йыллығында йәшәгән ғәрәп тарихсыһы Әл-Ғүмәри былай тип билдәләгән: Был дәүләттең Джейхун яғынан сиктәре — Хорезм, Сығанаҡ, Сайрам, Яркенд, Дженд, Һарай, Маджар ҡалаһы, Азака-Кака, Аҡса-Ҡәрмән, (Феодосия)Ҡафа, Судак, Саҡсин, Үкәк, Болғар , Себер өлкәһе, Ибир, Башҡурд һәм Сулман… [19] Тарих [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Батый, урта быуат ҡытай һүрәте Джучи Улусының (Алтын Урҙаның) барлыҡҡа килеүе [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Сыңғыҙ хандың империияны үҙенең улдары араһында бүлгән 1224 йыл-Джучи Улусының барлыҡҡа килеү ваҡыты. Джучиҙың улы Батуҙың (рус йылъяҙмаларында Батый) Көнбайыш походынан һуң (1236—1242) улус көнбайышҡа табан киңәйгән һәм Түбәнге Волга буйы уның үҙәгенә әйләнгән. 1251 йылда Монгол империяһының баш ҡалаһы Ҡараҡоромда уҙған ҡоролтайҙа бөйөк хан итеп Толуйҙың улы Мүнкә тәғәйенләнә. Батый , «ырыуҙағы өлкән» кеше ( аҡа ), күрәһең, үҙенең улусында тулы автономияға эйә булыу теләгенән, Мүнкәне хуплаған [20] . Сығатай һәм Үгәҙәй тоҡомдары, джучисылар һәм толуидсыларҙың дошмандары, язаға тарттырылған, ә уларҙан тартып алынған (конфискацияланған) биләмәләрҙе Мүнкә, Батый һәм уларҙың власын таныған башҡа сыңғыҙлылар бүлешеп алған. Монгол империяһынан айырылып сығыу [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Батый үлгәндән һуң уның Монголияла Мүнкә хан һарайында йәшәгән улы Һартаҡ тәхет вариҫы тип тәғәйенләнгән. Әммә өйгә ҡайтырға юлға сыҡҡан яңы хан көтмәгәндә вафат булған. Кескәй Улағсы — Батыйҙың икенсе улы хан тип иғлан ителгән [21] (башҡа мәғлүмәт буйынса Һартаҡтың улы, Батыйҙың ейәне [22] ). Ләкин ул да тиҙҙән яҡты донъянан киткән. Беркә (1257—1266), Батыйҙың ҡустыһы, Улус тәхетенә килгән. Беркә йәштән үк ислам динен ҡабул иткән, ләкин был күскенсе күмәк халыҡты исламлаштырыуға килтермәгән, күрәһең, уның сәйәси аҙымы ғына булғандыр. Хакимдың был аҙымы Иҙел Болгары һәм Урта Азиялағы әһәмиәтле ҡала үҙәктәре сауҙа даирәләренең хуплауына килтергән, белемле мосолмандарҙы хеҙмәткә йәлеп итеү мөмкинлеге биргән [23] . Ул идара иткән дәүерҙә ҡала төҙөлөшө әһәмиәтле масштабтарға еткән, урҙа ҡалаларында мәсеттәр , манаралар , мәҙрәсәләр , Ҡарауан- һарайҙар төҙөлгән. Беренсе сиратта, төҙөлөш был ваҡытта Һарай-Беркә, тип йөрөтөлгән (Һарай-Беркәне һәм Һарай аль-Джедидты бәхәсле тиңләүгә урын бар) дәүләттең баш ҡалаһына, Һарай-Батый ҡалаһына, ҡағылған [24] . Баҫып алынғандан һуң аяҡҡа баҫҡан Урта Иҙелдәге (Волга) Болғар ҡалаһы улустың иң мөһим иҡтисади һәм сәйәси үҙәктәренә әйләнгән. Болғарҙың Собор мәсетенең Ҙур манараһы, 1236 йылдан һуң тиҙ арала төҙөлә башлаған һәм XIII быуат һуңында тамамланған [25] Беркә Ирандан һәм Мысырҙан ғалимдарҙы, дин белгестәрен, шағирҙарҙы, Хорезмдан — һөнәрселәр һәм сауҙагәрҙәрҙе саҡырған. Көнсығыш илдәре менән сауҙа һәм илселек бәйләнештәре һиҙелерлек йәнләнгән. Яуаплы дәүләт вазифаларына Ирандан һәм ғәрәп илдәренән сыҡҡан юғары белемле кешеләр тәғәйенләнгән, был, әлбиттә, күскенсе монгол һәм ҡыпсаҡ юғары ҡатламының ризаһыҙлығына килтергән. Әммә ризаһыҙлығын әлегә асыҡтан-асыҡ күрһәтмәгәндәр. Дунай улусының Иҙел улусы менән көрәше [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Мәнгү-Тимер хакимлығы йылдарында (1266—1282) Джучи Улусы үҙәк хөкүмәттән тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1269 йылда Талас йылғаһы үҙәнендә уҙған ҡоролтайҙа Мәнгү-Тимер, Бораҡ, Хайду берен-бере бойондороҡһоҙ хаким итеп танығандар һәм, әгәр үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғона ҡул һуҙа ҡалһа, Ҡытайҙа идара иткән бөйөк хан Хубилайға ҡаршы союз төҙөгәндәр [15] Алтын Урҙала сүкелгән монетала Мәнгү-Тимер тамғаһы Мәнгү-Тимерҙың вафатынан һуң илдә Нуғай исеме менән бәйләнгән сәйәси көрсөк (кризис) башланған. Нуғай, Сыңғыҙ хандың вариҫтарының береһе, Мәнгү-Тимер идаралығында дәүләттә әһәмиәте буйынса икенсе урында торған бәкләрбәк вазифаһын биләгән. Уның шәхси улусы Алтын Урҙаның көнбайышында (Дунай янында) урынлашҡан булған. Нуғай үҙ дәүләтен төҙөү маҡсатын ҡуйған, Туда-Мәнгү (1282—1287) һәм Тула-Буға (1287—1291) идара иткән йылдарҙа ул үҙенең власына Дунай , Днестр , Узеу ( Днепр ) буйындағы бик ҙур территорияны буйһондорған. Нуғайҙың туранан-тура ярҙамы менән һарай тәхетенә Тохта (1291—1312) тәғәйенләнгән. Тәүҙәрәк яңы хаким үҙенең яҡлаусыһын гел тыңлаған, ләкин тиҙ арала, дала аристократияһына таянып, уға ҡаршы сыҡҡан. Оҙайлы көрәш 1299 йылда Нуғайҙың еңелеүе менән тамамланған, һәм Алтын Урҙаның берҙәмлеге аяҡҡа баҫтырылған. Алтын Урҙаның ҙур үҫеш алыуы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Сыңғыҙсы һарайының кирбес сынаяҡ (изразец) декоры фрагменттары. Алтын Урҙа, Һарай-Батый ҡалаһы. Керамика, ялтырауыҡ быялалы биҙәү, таш биҙәк (мозаика), йүгертелгән алтын. Селитра ҡаласығы. 1980-се йылдарҙағы ҡаҙылмалар. ГИМ Үзбәк хан (1313—1341) һәм уның улы Жанибәк (1342—1357) идара иткән осорҙа Алтын Урҙа үҙенең ҙур үҫешенә өлгәшкән. 1320-се йылдарҙың башында Үзбәк-хан, «динһеҙҙәрҙе» физик юҡ итеү менән ҡурҡытып, исламды дәүләт дине тип иғлан иткән. Ислам динен ҡабул итергә теләмәгән әмирҙәрҙең [26] фетнәһе аяуһыҙ баҫтырылған. Уның ханлыҡ иткән йылдары ҡаты үс алыу, язалауҙар менән билдәле. Алтын Урҙаның баш ҡалаһына барырға тейешле кенәздәр, унда үҙ үлемен табыу ҡурҡынысынан, балаларына рухи васыят, атай нәсихәттәрен яҙып ҡалдырғандар. Уларҙың бер нисәһе унда, ысынлап та, үлтерелгән. Үзбәк Һарай әл-Джәдид («Яңы һарай») ҡалаһын төҙөгән, ҡарауан сауҙаһын үҫтереүгә күп иғтибар биргән. Сауҙа юлдары хәүефһеҙ генә түгел, төҙөк тә булған. Урҙа Көнбайыш Европа , Кесе Азия илдәре, Мысыр , Һиндостан , Ҡытай менән йәнле сауҙа мөнәсәбәттәрендә булған. Үзбәктән һуң рустар, «мәрхәмәтле», тип йөрөткән уның улы Жанибәк хан тәхеткә ултырған [27] . «Бөйөк солғаныш (замятня)» [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] 'Мамай алышы тураһында хикәйәт'кә миниатюра . 1359 йылдан 1380 йылға саҡлы алтын урҙа тәхетендә 25-тән артыҡ хан алмашынған, ә күп улустар бойондороҡһоҙ булырға тырышҡан. Рус сығанаҡтарында был осор 'Бөйөк солғаныш (замятня)'тигән атама алған. Джанибәк хан тере саҡта әле (1357 йылдан алдараҡ) Мәнгү-Тимер Шибан Улусы ханы тип иғлан ителгән [28] . Ә 1359 йылда Берҙебәк ханды (Джанибәктең улын) үлтереү Батуидтар династияһын юҡҡа сығарған, был хәл һарай тәхетенә Джучилар көнсығыш тармағынан төрлө претенденттарҙы килтергән. Үҙәк властың тотороҡһоҙлоғонан файҙаланып, Урҙаның ҡайһы бер өлкәләре, Шибан Улусы һымаҡ, үҙҙәренең хандарын ҡуйған. Ялған исемдә йөрөүсе (самозванец) Көлпәнең Урҙа тәхетенә хоҡуғын үлтерелгән хандың кейәүе һәм бер үк ваҡытта бәкләрбәге төмәнсе Мамай тарафынан шундуҡ шикләнеп ҡабул ителгән. Нәтижәлә Мамай, Үзбәк хан дәүерендәге күренекле Исәтәй әмирҙең ейәне, Урҙаның көнбайыш өлөшөндә, Иҙелдең (Волганың) уң яҡ ярына саҡлы ерҙәрҙә, үҙ аллы улус булдырған. Сыңғыҙсы булмағанлыҡтан, Мамай хан титулын йөрөтә алмаған, шуның өсөн Батыйҙар ырыуынан булған марионетка-хандар эргәһендә бәкләрбәк вазифаһы менән генә силәнгән. Шибан Улусы хандары, Мәнгү-Тимер вариҫтары, Һарайҙа нығынып ҡалырға тырышҡандар. Хакимдар калейдоскоп тиҙлеге менән алыштырылғанлыҡтан, улар ысынлап нығынырға өлгөрмәгән. Иҙел буйы сауҙагәрҙәренә көслө хан власы кәрәкмәгәнлектән, хандарҙың яҙмышы сауҙагәрҙәр юғары ҡатламының илтифатлығына, күңел ятышына ныҡ бәйләнгән булған. Мамайҙың өлгөһөндә әмирҙәрҙең башҡа вариҫтары ла шулай уҡ үҙаллылыҡҡа ынтылыш белдергән. Диңгеҙ-Буға, ул да Исәтәйҙең ейәне, үҙаллы Һырдаръялағы улусын булдырырға тырышҡан. 1360 йылда Диңгеҙ-Буғаға ҡаршы баш күтәреп, уны үлтергән Джучидтар, үҙҙәренең араһынан хан иғлан итеп, барыбер уның сепаратизм сәйәсәтен дауам иткән. Салчен, шул уҡ Исәтәйҙең өсөнсө ейәне һәм шул уҡ ваҡытта Джанибәк хандың да ейәне, Хажи-Тарханды яулап алған. Хөсәйен-Суфый, Нангудай әмирҙең улы һәм Үзбәк хандың ейәне 1361 йылда Хорезм бойондороҡһоҙ улусына нигеҙ һалған [29] . 1362 йылда литва кенәзе Ольгерд Днепр йылғаһы бассейнындағы ерҙәрҙе яулап алған. Алтын Урҙалағы солғаныш, Мавераннахр — Мәүераннаһр әмире Тамерлан ярҙамы менән Туҡтамыш сыңғыҙсылары 1377—1380 йылдарҙа, башта Урус-хан улдарын ҡыйратып, Һырдаръя улустарын, ә һуңынан, Мамайҙың Мәскәү кенәзлеге (Вожала еңелеү (1378)) менән туранан-тура конфликтынан файҙаланып, Һарай тәхетен баҫып алғас ҡына, туҡтатыла. Туҡтамыш 1380 йылда Куликов ҡаты алышынан һуң Мамай йыйған ғәскәр ҡалдыҡтарын Калка йылғаһы буйында ҡыйратҡан [30] [31] . Туҡтамыш хакимлығы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Туҡтамыш (1380—1395) хакимлыҡ иткән йылдарҙа болалар туҡтатылған һәм үҙәк власть яңынан Алтын Урҙаның бөтөн төп территорияһын контролдә тотҡан. 1382 йылда хан Мәскәүгә поход ойошторған һәм урҙа ҡаҙнаһына яһаҡ түләтеүҙе яңынан тергеҙгән. Хәле нығынып алғас, Туҡтамыш алдараҡ союз мөнәсәбәттәрендә торған урта азия хөкөмдары Тамерланға ҡаршы сыҡҡан. 1391—1396 йылдарҙағы һәләкәтле походтары Һөҙөмтәһендә Тамерлан Туҡтамыштың ғәскәрен Теректа ҡыйратҡан (1395), иҙел буйы ҡалаларын, шул иҫәптән Һарай-Беркәне, Ҡырым ҡалаларын һ.б. яулап алған һәм емергән. Алтын Урҙа, ҡабат аяҡҡа баҫа алмаҫлыҡ булып, емертелгән. Алтын Урҙаның тарҡалышы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] XIV быуаттың 60-сы йылдарынан, Бөйөк солғаныш (замятня) дәүеренән, Алтын Урҙа тормошонда мөһим сәйәси үҙгәрештәр булып үткән. Дәүләттең тарҡалыуы аҡрынлап башланған. Улус үҙәгенән алыҫыраҡ ятҡан идарасылар ысынбарлыҡта үҙаллылыҡ алған, айырым алғанда, 1361 йылда Урҙа-Эджен улусы үҙаллылыҡ алған. Әммә 1390-сы йылдарға тиклем Алтын Урҙа әле бер бөтөн дәүләт булып ҡалған, ләкин Тамерлан менән һуғышта еңелгәндән һуң һәм иҡтисади үҙәктәр таланғандан һуң, 1420-се йылдарҙан башлап тарҡалыу процесы шәбәйгән. 1420-се йылдар башында Себер ханлығы , 1428 йылда — Үзбәк ханлығы, шунан Ҡазан (1438), Ҡырым (1441) ханлығы, Нуғай Урҙаһы (1440-сы) һәм Ҡаҙаҡ ханлығы (1465) барлыҡҡа килгән [32] . Кесе Мөхәммәт хан үлгәндән һуң Алтын Урҙа берҙәм дәүләт булыуҙан туҡтаған. Джучисылар дәүләттәре араһында төп дәүләт булып формаль рәүештә Оло Урҙа һаналған. 1480 йылда Оло Урҙа ханы Әхмәт Иван III-нөң буйһоноуын талап иткән, ләкин был тырышлыҡ уңышһыҙ тамамлана, һәм Русь тулыһынса татар-монгол иҙеүенән ҡотолған. 1481 йылдың башында, ставкаһына себер һәм нуғай атлыларының һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Әхмәт үлтерелгән. Уның балалары осоронда, XVI быуат башында, Оло Урҙа йәшәүҙән туҡтаған. Дәүләт ҡоролошо һәм административ бүленеше [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Күскенсе дәүләттәрҙең традицион ҡоролошона ярашлы, Джучи Улусы 1242 йылдан һуң ике: уң (көнбайыш) һәм һул (көнсығыш) ҡанатҡа бүленгән. Батый Улусы уң ҡанаты, Өлкәне, тип һаналған. Монголдар көнбайышты аҡ төҫ менән күрһәткән, шуның өсөн Улус Батый Улусы Аҡ Урҙа (Ак Орда) тип аталған [33] . Уң ҡанаты көнбайыш Ҡаҙағстан, Иҙел буйы, Төньяҡ Ҡаф тауы территорияларын, дон һәм днепр далаларын, Ҡырымды үҙ эсенә алған. Һарай-Батый уның үҙәге булған. Джучи Улусының Һул ҡанаты уң ҡанатына буйһонған хәлдә булған, ул үҙәк Ҡаҙағстандың ерҙәрен һәм Һырдаръя йылғаһы үҙәнен биләгән. Монголдарҙа көнсығыш күк төҫ менән билдәләнгән, шуның өсөн һул ҡанат Күк Урҙа (Кок Орда) тип йөрөтөлгән. Һул ҡанаттың үҙәге Урҙа-Баҙар булған. Унда хан итеп Батыйҙың өлкән ағаһы Урҙа-Эджен тәғәйенләнгән. Ҡанаттар, үҙ сиратында, Джучиҙың улдары биләгән улустарға бүленгән. Башта бындай улустар 14-кә яҡын булған. 1246—1247 йылдарҙа көнсығышҡа сәйәхәт иткән Плано Карпини , ҡуналҡаларын күрһәтеп, Урҙала түбәндәге лидерҙарҙы: Днепрҙың көнбайыш ярында Куремсаны, көнсығышта Мауциҙы, дон далаларында Батыйҙың һеңлеһенә өйләнгән Картанды, Иҙелдә (Волга) Батыйҙың үҙен һәм Яйыҡтың (Урал йылғаһы) ике ярында ике мең башын күрһәткән. Беркәнең ерҙәре Төньяҡ Ҡаф тауында булған, ләкин 1254 йылда Батый был биләмәләрҙе үҙенә тартып алған, Беркәгә Иҙелдән көнсығышҡа күсергә бойорған [34] [35] . Тәүҙәрәк улустарға бүлеү тотороҡһоҙлоҡ менән айырылып торған: биләмәләр башҡаларға бирелгән һәм сиктәрен үҙгәрткән. XIV быуат башында Үзбәк хан ҙур административ-территориаль реформа уҙғарған: Джучи Улусы башында хан тарафынан тәғәйенләнгән улус әмирҙәре (улусбәктәр) торған 4 эре улусҡа, Һарай, Хорезм, Ҡырым һәм Дешт-һәм-Ҡыпсаҡ улустарына, бүленгән [36] . Бәкләрбәк иң төп улусбәк булған. Вәзир әһәмиәте буйынса артабанғы юғары дәрәжәле түрә (сановник) булған. Ҡалған ике вазифаны айырым юғары дәрәжәле йәиһә ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән сановник биләгән. Ошо дүрт өлкә башында төмәнсе торған 70 ваҡ биләмәгә (төмәнгә) бүленгән [16] . Улустар улус тип аталған тағы ла вағыраҡ биләмәләргә бүленгән. Һуңғылары биләмә хужаһының рангыһына (төмәнсе, мең башы, йөҙ башы, ун башы) бәйләнгән төрлө дәүмәлдәге административ-территориаль берәмектән торған [16] . Һарай-Батый (хәҙерге Әстерхан янында) Батый осоронда Алтын Урҙаның баш ҡалаһы булған. XIV быуаттың беренсе яртыһында баш ҡаланы (хәҙерге Волгоград ҡалаһы янында хан Беркә (1255—1266) төҙөгән) Һарай-Беркәгә күсергәндәр. Үзбәк хан дәүерендә Һарай-Беркәнең атамаһын Һарай Әл-Джәдид тип үҙгәрткәндәр. Армия [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Урҙа ғәскәрендә алышта уҡсыларҙың хәрәкәтсән (мобиль) атлы массаларын ҡулланған традицион тактиканы файҙаланған атлы ғәскәр өҫтөнлөк иткән. Уның үҙәгендә, нигеҙҙә урҙа хакимының гвардияһын тәшкил иткән юғары ҡатламдан торған ауыр ҡораллы отрядтар торған. Алтын урҙа яугирҙарынан тыш, хандар ғәскәренә буйһондоролған халыҡтарҙан һалдаттар, Иҙел буйы,Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡаф тауынан ялланған һуғышсылар алғандар. Урҙа яугирҙары бик оҫта ҡулланған төп ҡорал йәйә булған. Беренсе тапҡыр уҡтар менән һөжүм иткәндән һуң күмәк һөңгө атакаһында һөңгө ҡулланыу ҙа киң таралған булған. Йөҙлө ҡоралдарҙың иң популяры палаш һәм ҡылыс булған. Һуҡма-ярсыҡлаусы ҡорал да: суҡмар, шестопёрҙар, һуҡҡыс-чекандар, клевецтар, киҫтән ҡулланғандар. Урҙа яугирҙары араһында ламелляр һәм ламинар металдан панцирь, XIV быуаттан — һайман (кольчуга) һәм түңгәләкле-пластинкалы боронғо хәрби кейем һәм ҡорал (доспехи) киң таралған булған. Иң киң таралған боронғо хәрби кейем (доспех) эстән металл пластиналар (куяк) менән көсәйтелгән хатангу-дегель булған. Шуға ҡарамаҫтан, урҙалылар ламелляр панцирҙарҙы файҙаланыуын дауам иткәндәр. Монголдар бригантин тибындағы доспехтар менән файҙаланған. Ҙур көҙгөләр, муйынсаҡтар, беләҙектәр (наручи) һәм бысаҡ яндары (поножи) таралған булған. Ғәмәлдә меч-ҡылыстар сабля-ҡылыстар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған. XIV быуат һуңында ҡоралдар араһында пушкалар барлыҡҡа килгән. Урҙа яугирҙары ялан нығытмаларын, айырып алғанда ҡайһы бер хәрби-техник асыштар — арбалеттар ҡуллана башлағандар. Халҡы [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Алтын Урҙала төрөк ( ҡыпсаҡтар , иҙел болғарҙары, хорезмийлылар, башҡорттар һ.б.), славян, фин-уғыр ( мордва , сирмештәр, вотяктар һ.б.), төньяҡ ҡаф таулылар (ястар, аландар, черкастар һ.б.) халыҡтар йәшәгән. [13] Аҙсылыҡта булған монгол юғары ҡатламы урындағы төрөк халҡы араһында тиҙ арала ассимиляцияланған. XIV б. һуңына — XV б. башына Алтын Урҙаның күскенсе халҡы «татарҙар» этнонимы менән билдәләнгән [13] [37] . Алтын Урҙала иҙел татарҙарының, ҡырым , себер татарҙарының этногенезы формалашҡан. [37] Алтын Урҙаның көнсығыш ҡанаты төрөк халҡына ҡараған хәҙерге ҡаҙаҡтар , ҡарағалпаҡтар һәм нуғайҙарҙың нигеҙен тәшкил иткән. Ҡалалар һәм сауҙа [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Файл:Алтын Урҙа керамикаһы ГИМ.JPG Дәүләт тарих музейының Алтын Урҙа керамикаһы йыйынтығы. Дунайҙан Иртышҡа тиклемге ерҙәрҙә XIV быуаттың беренсе яртыһында күтәрелеш кисергән көнсығыш матди мәҙәниәтенә хас тышҡы күренешле 110 ҡала үҙәге табыштары археологик рәүештә теркәлгән. Алтын Урҙа ҡалаларының дөйөм һаны, моғайын, 150-гә яҡын булғандыр. [38] Ҡарауан сауҙаһының ҙур үҙәге башлыса Һарай-Батый, Һарай-Беркә], Үвәк, Болғар , Хажи-Тархан, Бельджамен, Ҡазан , Джукетау, Маджар, Мохши, Азак (Азов), Ургенч һ.б. ҡалаларында урынлашҡан булған. Генуэзлыларҙың Ҡырымдағы (Готия капитанлығы) һәм Дон тамағындағы сауҙа колониялары Урҙа тарафынан буҫтау, Туҡыма|туҡыма һәм етен киндере, ҡорал , ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәре, зәргәр (ювелир) әйберҙәр, аҫыл таштар , тәмлекәстәр, хуш еҫле ыҫмала (ладан), иләп эшкәртелгән йәнлек тиреләрен, күн, бал, балауыҙ , тоҙ , иген, урман, балыҡ, ыуылдырыҡ, зәйтүн майы һәм ҡолдар|ҡолдар һатыу өсөн файҙаланғандар. Ҡырым сауҙа ҡалаларынан көньяҡ Европаға ғына түгел, шулай уҡ Урта Азияға, Һиндостанға һәм Ҡытайға сауҙа юлдары башланған. Урта Азияға һәм Иранға илткән сауҙа юлдары Волгабуйлап уҙған. Волга-дон кәмәләрҙе һөйрәп сығарған урын (переволока) аша Дон менән, уның аша Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр менән бәйләнеш булдырылған. Дәүләттең тышҡы һәм эске сауҙа мөнәсәбәттәре Алтын Урҙа сүкеп сығарған аҡсалар: көмөш дирхәмдәр, баҡыр пулдар һәм һумдар менән тәьмин ителгән. Хөкөмдарҙар [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Алтын Урҙа башлыҡтары тәүге әҙерҙә Монгол империяһы бөйөк ҡағанының хакимлығын танығандар. Джучи, Сыңғыҙ хандың улы (1224—1227) Батый (1208 йыл тирәһе—1255 йыл тирәһе), Джучиҙың улы (1227—1255 йыл тирәһе), орлоҡ [39] (йыһангир) Улустың Йекэ Монголы (1235—1241) Һартаҡ, Батыйҙың улы (1255/1256) Улагчи, Батыйҙың улы (йәиһә Һартаҡтың улы) (1256—1257) Батыйҙың тол ҡалған ҡатыныБоракчин-ҡатын регентлығында Беркә, Джучиҙың улы (1257—1266) Мүнкә-Тимер, Туҡандың улы, Батыйҙың ейәне (1266—1269) Хандар [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Мүнкә Тимер (1269—1282), Алтын Урҙаның Монгол империяһына буйһонмаған беренсе ханы Туда Мәнгү (1282—1287) Тула Буға (1287—1291) Тохта (1291—1312) Үзбәк хан (1313—1341) Тинебәк (1341—1342) Джанибәк (1342—1357) Берҙебәк (1357—1359), Батый ырыуының һуңғы вәкиле Көлпә (1359йылдың авгусы—1360 йылдың ғинуары) Науруз хан (1360 йылдың ғинуар-июне) Хызыр хан (1360 йылдың июне—1361 йылдың авгусы), Орда-Эджен ырыуының беренсе вәкиле Тимер-Хужа хан (1361 йылдың август—сентябре) Урҙамәлик (1361 йылдың сентябрь—октябре), Тоҡа-Тимур ырыуының беренсе вәкиле Килдебәк (1361 йылдың октябре—1362 йылдың сентябре) Мурад хан (1362 йылдың сентябре—1364 йылдың көҙө) Мир Пулад (1364 йылдың көҙө—1365 йылдың сентябре), Шибан ырыуының беренсе вәкиле Азиз шәйех (1365 йылдың сентябре—1367) Абдуллах хан (1367—1368) Хәсән хан, (1368—1369) Абдуллах хан (1369—1370) Мөхәммәт Булаҡ хан (1370—1372), Толонбәк-ханым регентлығында Урус-хан (1372—1374) Черкес-хан (1374 йыл—1375 йыл башы) Мөхәммәт Булаҡ хан (1375 йылдың башы—1375 йылдың июне) Урус-хан (1375 йылдың июнь—июле) Мөхәммәт Булаҡ-хан (1375 йылдың июле—1375 йылдың аҙағы) Ҡағанбәк (Айбек хан) (1375 йылдың һуңы—1377) Арабшах (Ҡары-хан) (1377—1380) Туҡтамыш (1380—1395) Тимер Ҡотлоғ (1395—1399) Шаҙыбәк (1399—1408) Пулад-хан (1407—1411) Тимер хан (1411—1412) Джалал әд-Дин хан (1412—1413) Кәримбирҙе (1413—1414) Кәпәк (1414) Чокре (1414—1416) Джаббар-Бирҙе (1416—1417) Дәрүиш хан (1417—1419) Ҡәҙербирҙе (1419) Хажи Мөхәммәт (1419) Оло Мөхәммәт (1419—1423) Бараҡ хан (1423—1426) Оло Мөхәммәт (1426—1427) Бараҡ хан (1427—1428) Оло Мөхәммәт (1428) Кесе Мөхәммәт (1428) Оло Мөхәммәт (1428—1432) Кесе Мөхәммәт (1432—1459) Бәкләрбәктәр [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Нуғай , Джучиҙың бүләһе, бәкләрбәк (1256—1267, 1280—1300) Иҡсар (Илбаҫар), Тохтаның улы, бәкләрбәк (1299/1300—1309/1310) [40] Ҡотлоғ Тимер, бәкләрбәк (1309/1310—1321/1322 йылдар тирәһе) [41] Алау, Джанибәктең бәкләрбәге Мамай, бәкләрбәк (1357—1359, 1363—1364, 1367—1369, 1370—1372, 1377—1380) Едигей, Манғыт Балтысаҡ бәктең улы, бәкләрбәк (1395—1419) Мансур бей, Едигейҙың улы, бәкләрбәк (1419) Наурус бей, Олоғ Мөхәммәт һәм Кесе Мөхәммәт эргәһендәге бәкләрбәк. Шулай уҡ ҡарағыҙ [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] ► Алтын Урҙа Иҫкәрмәләр [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] ↑ ДОКУМЕНТЫ->ЗОЛОТАЯ ОРДА->ПИСЬМА ЗОЛОТООРДЫНСКИХ ХАНОВ (1393-1477)->ТЕКСТ ↑ Григорьев А. П. Официальный язык Золотой Орды XIII-XIV вв.//Тюркологический сборник 1977. М, 1981. С.81-89.' ↑ Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0 ↑ Фасеев Ф. С. Старотатарская деловая письменность XVIII в. / Ф. С. Фасеев. – Казань: Тат. кн. издат., 1982. – 171 с. ↑ Хисамова Ф. М. Функционирование старотатарской деловой письменности XVI-XVII вв. / Ф. М. Хисамова. – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 1990. – 154 с. ↑ Письменные языки мира, Книги 1-2 Г. Д МакКоннелл, В. Ю. Михальченко Академия, 2000 Стр. 452 ↑ III Международные Бодуэновские чтения: И.А. Бодуэн де Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языкознания : (Казань, 23-25 мая 2006 года) : труды и материалы, Том 2 Стр. 88 и Стр. 91 ↑ Введение в изучение тюркских языков Николай Александрович Баскаков Высш. школа,, 1969 ↑ Татарская энциклопедия: К-Л Мансур Хасанович Хасанов, Мансур Хасанович Хасанов Ин-т Татарской энциклопедии, 2006 Стр. 348 ↑ История татарского литературного языка: XIII-первая четверть XX в Институт языка, литературы и искусства (ИЯЛИ) имени Галимджана Ибрагимова Академии Наук Республики Татарстан изд-во Фикер, 2003 ↑ http://www.mtss.ru/?page=lang_orda Э. Тенишев Язык межнационального общения золотоордынской эпохи ↑ Атлас истории Татарстана и татарского народа М.: Издательство ДИК, 1999. - 64 с.: илл., карт. под ред. Р. Г. Фахрутдинова ↑ 13,0 13,1 13,2 Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. Автор: В. Л. Егоров Издательство: Либроком Год: 2009 ↑ Золотая Орда ↑ 15,0 15,1 Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг. . — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 См.: Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв — М .: Наука, 1985. ↑ Султанов Т. И. Как улус Джучи стал Золотой Ордой . ↑ Мэн-да бэй-лу (полное описание монголо-татар) Пер. с кит., введ., коммент. и прил. Н. Ц. Мункуева. М., 1975, с. 48, 123—124. ↑ В. Тизенгаузен. Сборник материалов, относящихся к истории Орды (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44). ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой — Тверь, М .: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 б. — 7000 экз . — ISBN 5-85929-004-6 . ↑ Рашид ад-Дин . Сборник летописей / Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского — М ., Л. : Издательство Академии Наук СССР, 1960. — Т. 2. — Б. 81. ↑ Джувейни . История завоевателя мира // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды . — М ., 1941. — С. 223. Прим. 10. ↑ Греков Б. Д. , Якубовский А. Ю. Часть I. Образование и развитие Золотой Орды в XIII—XIV вв. // Золотая Орда и её падение — М .— Л. , 1950. ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв — М .: Наука, 1985. — Б. 111—112. ↑ Соборная мечеть . — Сайт «Болгарского государственного историко-архитектурного музея-заповедника». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән. ↑ Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского ↑ Н. Веселовский Золотая орда // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге : 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб. , 1890—1907. (рус.) ↑ Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов в 13-18 веках // Генеалогия Торе — Алма-Ата, 2008. — Б. 50. — 1000 экз . — ISBN 9965-9416-2-9 . ↑ Сабитов Ж. М. Указ. соч — Б. 45. ↑ Карамзин Н. М. История государства Российского . ↑ Соловьёв С. М. История России в древнейших времён . ↑ Р. Ю. Почекаев. Суд и правосудие в Золотой Орде. ↑ Существует точка зрения, что деление на Белую Орду и Синюю Орду относится только к восточному крылу, обозначая, соответственно, улус Орды-Эджена и улус Шибана. ↑ Гийом де Рубрук . Путешествие в Восточные страны . ↑ Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII-XIV вв — М .: Наука, 1985. — Б. 163-164. ↑ Егоров В. Л. Глава четвёртая. Административно-политическое устройство Золотой Орды // Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов — М .: Наука, 1985. — 11 000 экз . ↑ 37,0 37,1 «Атлас истории Татарстана и татарского народа» М.: Издательство ДИК, 1999. — 64 с.: илл., карт. под ред. Р. Г. Фахрутдинова ↑ В. Л. Егоров. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. Москва «Наука» 1985 г. с — 78, 139 ↑ Монгол империяһы армияһының Баш командующийы ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — Б. 9, 88. — 232 б. ↑ Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды — Б. 116—117. Әҙәбиәт [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Карпини, Джованни Плано, Гийом де Рубрук . История Монголов . / Путешествие в восточные страны. — СПб. : 1911. Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение — М ., Л. : Издательство АН СССР, 1950. Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов — М .: Наука, 1985. — 11 000 экз . Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом / Отв. редактор В. А. Ромодин — М .: Наука, 1966. — 160 б. Исхаков Д. М., Измайлов И. Л. Этнополитическая история татар в VI — первой четверти XV века. — Казань: Институт истории Академии наук Татарстана, 2000. Карышковский П. О. Куликовская битва. — М ., 1955. Кулешов Ю. А. Производство и импорт оружия как пути формирования золотоордынского комплекса вооружений // Золотоордынская цивилизация. Выпуск 3 — Казань: Изд. «Фэн» АН РТ, 2010. — Б. 73-97. Кульпин Э. С. Золотая Орда. — М .: Московский лицей, 1998. М .: URSS, 2007. Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.) — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 б. — 250 экз . — ISBN 5-85534-807-5 . Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды — М .: Издательство Московского университета, 1973. Фёдоров-Давыдов Г. А. Религия и верования в городах Золотой Орды. . Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б. Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Федоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — М ., 2003. Широкорад, А. Б. Русь и Орда. М.: Вече, 2008. Рудаков, В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV вв. М.: Квадрига, 2009. Трепавлов, В. В. Золотая Орда в XIV столетии. М.: Квадрига, 2010. Каргалов, В. В. Свержение монголо-татарского ига. М.. УРСС, 2010. Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. СПб.: Евразия, 2010. Каргалов, В. В. Конец ордынского ига. 3-е изд. М.: УРСС, 2011. Каргалов, В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь. XIII век. 2-е изд. М.: Либроком, 2011 (Академия фундаментальных исследований: история). Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация. Сборник статей. Выпуск 4. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2011. — С. 79-100. Һылтанмалар [ үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә ] Алтын Урҙа Викимилектә Золотая орда // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге : 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб. , 1890—1907. (рус.) Все ханы Золотой Орды // Татарский мир, 2004, № 17. Завоевание Руси татаро-монголами // Интерактивная карта. Бережков Михаил Николаевич , Русские пленники и невольники в Крыму на сайте «Руниверс» Джучиды.ру: on-line библиотека по истории Золотой Орды и её наследия Заметки о Золотой Орде. на сайте « Мировая археология » Золотая Орда в Астрахани . Кризис в Сарае (Золотоордынские ханы 60—70-х годов XIV в.) . Кузьмин А. Г. Утверждение господства Золотой Орды над Русью . Почекаев Р. Ю. Правовое положение Улуса Джучи в Монгольской империи 1224—1269 гг. . — Библиотека «Центральноазиатского исторического сервера». Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 август 2011. 17 апрель 2010 тикшерелгән. Череванский В. П. Хронология событий в ходе борьбы России с татаро-монголами. — СПб.: Государственная Типография, 1898.— 42 с. на сайте Руниверс Расцвет Улуг Улуса (Золотой Орды) . Русь и Орда: как это было? Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда . Хронология Золотой Орды . Политика Золотой Орды . Сочнев Ю. В. Формирование конфессиональной политики золотоордынских ханов и датировка ярлыка Менгу-Темира Кофнер Ю. Ю. Экономика Золотой Орды (1240—1480) Мифы о Золотой Орде https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтын_Урҙа&oldid=758075 ҡабул ителгән Категориялар : 1224 йылда барлыҡҡа килгәндәр 1483 йылда юҡ булғандар Евразия тарихы Үҙәк Азия тарихы Ҡаҙағстан тарихындағы дәүләттәр Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр Тажикстан тарихы Алтын Урҙа Монгол дәүләттәре Монгол империяһы Башҡортостан тарихы Татарстан тарихы Йәшерен категориялар: ISBN серле һылтанмаһын ҡулланған биттәр Файлға һылтанмалары эшләмәгән биттәр Навигация Шәхси ҡоралдар Танылмағанһығыҙ Әңгәмә Башҡарған эштәр Яңы ҡатнашыусыны теркәү Танылыу Исем арауыҡтары Мәҡәлә Фекер алышыу Варианттар Ҡарауҙар Уҡыу Үҙгәртергә Вики-тексты үҙгәртергә Тарихты ҡарау Тағы Эҙләү Төп йүнәлештәр Баш бит Алфавитлы күрһәткес Ағымдағы ваҡиғалар Мәҡәләләр Һайланған Яҡшы Сифатлы 1000 мотлаҡ 10000 әһәмиәтле Яңы мәҡәләләр Осраҡлы мәҡәлә Ҡатнашыу Ҡоролтай Һуңғы үҙгәртеүҙәр Белешмә Иғәнә Баҫтырырға/сығарырға Китап төҙөргә PDF форматында күсереп алырға Баҫтырыу өлгөһө Башҡа проекттарҙа Викимилек Ҡоралдар Бында һылтанмалар Бәйле үҙгәртеүҙәр Махсус биттәр Даими һылтанма Бит мәғлүмәттәре Викидата элементы Мәҡәләгә һылтанма яһа Башҡа телдәрҙә Acèh Afrikaans Alemannisch Aragonés العربية مصرى Azərbaycanca تۆرکجه Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български Bosanski Català Qırımtatarca Čeština Чӑвашла Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Français Gaeilge עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Íslenska Italiano 日本語 ქართული Қазақша 한국어 Кыргызча Latina Lietuvių Latviešu Македонски Монгол Bahasa Melayu Nederlands Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska தமிழ் ไทย Türkçe Татарча/tatarça Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt 中文 Һылтанмаларҙы төҙәт Был бит һуңғы тапҡыр 08:37 11 ноябрь 2017 үҙгәртелгән. Текст Creative Commons Attribution/Share-Alike лицензияһы шарттары буйынса асыҡ, айырым осраҡтарҙа өҫтәмә шарттар ғәмәлдә булырға мөмкин. Тулы мәғлүмәт өсөн ҡарағыҙ: Ҡулланыу шарттары . Сер һаҡлау сәйәсәте Википедия тураһында Яуаплылыҡтан баш тартыу Яһаусылар Cookie тураһында килешеү Мобиль нөсхә



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%B4_%D1%83%D0%BB%D1%81
  Хятад улс — Википедиа нэвтэрхий толь Хятад улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт «Хятад» үгийг энд холбон амарчлав. « Хятад үндэстэн» -д мөн хамаарна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс 中华人民共和国 → Жунхуа рэньминь гунхөгуо тусгаар тогтносон орон , бүрэн эрхт улс Төрийн далбаа Төрийн сүлд Төрийн дууллын нэр: хятадаар 《义勇军进行曲》 «Иёнжүнь жиньшинчю» (Журамт цэргийн дуу) Дэлхийн тал ... , Энэтхэг , Балба , Пакистан , Афган , Тажик , Хиргис , Хасаг , Монгол , Орос , Умар Солонгос гэсэн 14 ... үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь хятан үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, монгол , оросоор дамжсан « Хита » төрөл. Үүнд « ᠬᠢᠲᠠᠳ », монгол кирилээр « Хятад », буриад, халимаг ... Монгол, Төвөд нь Төв Азид хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх ... , Монгол , Орос , Умар Солонгос гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км CACHE

Хятад улс — Википедиа нэвтэрхий толь Хятад улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт «Хятад» үгийг энд холбон амарчлав. « Хятад үндэстэн» -д мөн хамаарна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс 中华人民共和国 → Жунхуа рэньминь гунхөгуо тусгаар тогтносон орон , бүрэн эрхт улс Төрийн далбаа Төрийн сүлд Төрийн дууллын нэр: хятадаар 《义勇军进行曲》 «Иёнжүнь жиньшинчю» (Журамт цэргийн дуу) Дэлхийн тал бөмбөрцөгт Хятадыг тэмдэглэв Нийслэл Бээжин (18.8 сая) Том хот Шанхай (22.3 сая) Албан хэл хятад хэл (умард аялгуу) Албан үсэг хялбар ханз (1956, шинээр) хэцүү ханз (уламжлалт) Ард түмэн (2010 он) Хятадын ард түмэн → 91.65% – хятад үндэстэн 1.30% – жуан үндэстэн 7.05% – бусад ард түмэн - Нутгийн олон Хятадынхан (Хятад улсынхан) Төр засаг Эв хамт дэглэм , нэгдмэл байгууламж , нэг нам, бүгд найрамдах засагтай - Улсын дарга Ши Жиньпин (2012) - ТЗ-ийн дарга Ли Кэчян (2013) - Улсын хурал « Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал» (АТИХ) - АТИХ-ын дарга Ю Жөншэн Түүхэн үйл явдал - НТӨ 221 он Анхны Чинь улс - 1912 - 01-01 ДИУ байгуулагдав - 1949 - 10-01 БНХАУ тунхаглагдсан Нутаг дэвсгэр - Бүх талбай 9,640,821 км 2 ( 3 ) - Гадаргын ус (%) 2.8 Хүн ам - Тооцоо (2012) 1,350,695,000 хүн [1] ( 1 ) - Тооллого (2010) 1,339,724,852 хүн [2] ( 1 ) - Нягт сийрэг 144 хүн/км 2 ДНБ (ХАЧТ) 2013 оны тооцоо - Нийт дүн $13.374 их наяд [3] ( 2 ) - Нэг хүнд $9,828 [3] ( 92 ) ДНБ (Нэрлэсэн) 2013 оны тооцоо - Нийт дүн $8.939 их наяд [3] ( 2 ) - Нэг хүнд $6,569 [3] ( 87 ) ОТББИ (2012) 47.4 [4] ( их ) ХХИ (2012) ▲ 0.699 [5] ( дундаж ) ( 101 ) Мөнгөний нэгж Хятадын юань (¥) (CNY) Цагийн бүс Хятадын цаг ( НЗНЦ +8) Домэйн нэр .cn .中國 .中国 Томъёолбор +86 / CN, CHN / БНХАУ Хятад (1949 оноос хойших үеийг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс ) — дорно Азид оршсон бүрэн эрхт улс . Хятад улс 9.6 сая км 2 нутаг дэвсгэртэй дэлхийн 3-р том орон бөгөөд зүүн талаараа Номхон далайд тулж бусад талаараа Вьетнам , Лаос , Бирм , Бутан , Энэтхэг , Балба , Пакистан , Афган , Тажик , Хиргис , Хасаг , Монгол , Орос , Умар Солонгос гэсэн 14 улстай хиллэдэг. Хангай говь, халуун сэрүүн гээд газрын тогтоц, уур амьсгал янз бүр. Тайвань , Энэтхэг зэрэг хэдэн оронтой газар нутгийн маргаантай. 1.36 тэрбум буюу дэлхийн хамгийн олон хүнтэй улс юм. Үндсэн хүн ам хятад үндэстнийг (91.5%) багтаагаад 56 нэрийн ард түмэн байна. Албан ёсны хэл — хятад . Нийслэл — Бээжин . Хятадад эртнээс соёл иргэншил тогтсон. Домгийн Шя улсаас хойш НТӨ 221 онд Цинь улс хүчирхэгжиж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг үүсгэжээ. Олон улс халалцсаар 1911 онд манж Чин улс мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, бүгд найрамдах засаг авсан бөгөөд иргэний дайныг төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан. Коммунист (эв хамт) улс төрийн дэглэм, зах зээлийн баримжаат социалист (нийгэм журамт) эдийн засагтай, нэгдмэл төрийн байгууламжтай. Дотроо муж, өөртөө засах орон , төвөөс захирах хот, онцгой захиргаат орон гээд 33 нутаг болж хуваагддаг . Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр АНУ -ын дараа 2-рт байна. Цөмийн зэвсэгтэй. 1971 онд Тайваньд байсан НҮБ -ын суудлыг зүй ёсоор авсан бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй зөвлөлийн байнгын гишүүн юм. ДХБ , АПЕК, ШХАБ , Их хорь зэрэг олон улсын байгууллагын гишүүн. Гарчиг 1 Нэр 2 Газар зүй 2.1 Байрлал 2.2 Газрын гадарга 2.3 Усны зүй 2.4 Ашигт малтмал 2.5 Уур амьсгал 2.6 Амьтан ургамал 3 Хүн ам зүй 3.1 Ард түмэн 3.2 Хэл, шашин 3.3 Хот суурин 4 Түүх 4.1 Эртний улс 4.2 Юань, Мин, Чин 4.3 Дундад иргэн улс 4.4 БНХАУ (1949 оноос) 5 Улс төр 5.1 Төр засаг 5.2 Гадаад харилцаа 5.3 Орон нутаг 5.4 Цэрэг зэвсэг 6 Эдийн засаг 6.1 Холбоо харилцаа 6.2 Зам тээвэр 7 Соёл 7.1 Урлаг 7.2 Дэлхийн өв 7.3 Хоол 7.4 Спорт 8 Зургийн цомог 9 Лавлах холбоос 10 Гадаад холбоос Нэр [ засварлах | edit source ] Хятад хэлээр улсын товч нэрийг « Жунгуо » (中国. Жунгаа) гэх бөгөөд тус улсад монголоор « ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ » (Дундад улс) гэж орчуулан бичдэг. Энэ нь соёл иргэншлийн төв гэсэн санаа, эрт цагт тойрж асан бүдүүлэг аймгуудаас ялгасан утга юм. Харин дэлхийн бусад оронд дээрхээс гадна үндсэн хоёр төрлийн нэрээр нэрийдэж байна. Нэг нь хятан үндэстнийг анх нэрийдсэнээс үүсэлтэй, монгол , оросоор дамжсан « Хита » төрөл. Үүнд « ᠬᠢᠲᠠᠳ », монгол кирилээр « Хятад », буриад, халимаг кирилээр «Хитад», «Китд» гэж бичих хамаарна. Урьдын « хятад улс» нь Сүн улс , Мин улс , Дундад иргэн улс гэж өөр өөр нэртэй бол одоогийнх Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс (БНХАУ) гэсэн нэртэй. Нөгөө нь эртний Цинь улсын гарвалтай, самгарди , перс хэлээр дамжин тархсан « Чина » төрлийн нэрс юм. Газар зүй [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Хятадын газар зүй Хятад орон 9,596,961 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, Канадаас бага, Америкаас ялимгүй том буюу дэлхийн 3-р том орон болно. Маргаантай газар нутаг ихтэй, тоо хэмжээ нарийн тохироогүй. Хиймэл дагуулаас Физик газрын зураг Байрлал [ засварлах | edit source ] Хойд өргөргийн 18° — 54°, зүүн уртрагийн 73° — 130° дотор НҮБ-ийн ангиллаар Дорно Азид оршино. Нутгийн хэсэг Хайнань нь Дорно өмнө Азид, ЮНЕСКО-гийн ангиллаар Шиньжян, Төвөд, Өвөр Монгол, Төвөд нь Төв Азид хамаарна. Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд Вьетнам , Лаос , Мьянмар , Энэтхэг , Бутан , Балба , Пакистан , Афган , Тажик , Хиргис , Хасаг , Монгол , Орос , Умар Солонгос гэсэн 14 оронтой хиллэдэг. Дорнод захаараа Номхон далайд 18000 км эрэгтэй. Үүнд Бохайн тэнгис , Шар тэнгис , Хятадын дорнод тэнгис , Тайваний хоолой , Хятадын өмнөд тэнгист гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ. Өмнөдийн Гуанши нутаг Газрын гадарга [ засварлах | edit source ] Хятадын газрын гадарга хотгор гүдгэр. Нутгийн 33 хувийг уул нуруу, 26 хувийг тэгш өндөрлөг, 19 хувийг дов гүвээ, 12 хувийг нам доор газар, 19 хувийг гол мөрний сав газар эзэлнэ. Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, Хятадын их тал байх ба умард нутгаар Монголын тэгш өндөрлөгийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг (4000 м-ээс өндөр) байна. Дорно өмнөд нутгаар дов гүвээ хавтгай нутаг, баруун хойд хэсгээр Зүүнгар , Говь , Такламакан зэрэг эх газрын хотгор, хүнгүй цөлүүд байна. Хамгийн нам доор цэг Айдин нуур (−154 м) Турфаны хотгорт байна. Нутгийн өрнөд зах, хилээр голцуу Хималай , Кунь-Лунь , Памир , Каракорум , Тэнгэр уул (Тянь-Шань), Алтай зэрэг хөвч нурууд тогтжээ. Умардын Ганьсү нутаг Дэлхийн 17 өндөр уулын 9 нь Хятадын хил дээр байдаг. Хималайн Эверест (8848 м), Лхоцэ (8516), Макалу (8485), Чо Оюу (8188), Каракорумын Чогори (8611), Гашербрум I (8080), Конгур (7649), Тэнгэр уулын Ялалтын оргил (7439), Кунь-Луний Улугмузтаг (6973), Алтайн Хүйтэн (4374) болон Утай (3061) зэрэг уулс байна. Хөх мөрөн Усны зүй [ засварлах | edit source ] Хятад улсын хуурай газрын 0.28 хувь гадаргын ус байна. 50,000 орчим гол горхины нийлбэр урт 420,000 километр. Хөх мөрөн (6300 км урт) Шанхай орчмоор, Хатан гол (Шар мөрөн) Тяньжинь орчмоор, Хар мөрөн (Амар) Оросын нутагт орж, Сувдан мөрөн Макао орчмоор далайд цутгадаг. Мөн Ляо , Хуай , Вэй, Ялу , Вэй, Юань, Шян, Тарим гол байх ба Меконг , Брахмапутра , Эрчис , Или гол Хятадын нутгаас эх авдаг. Хөх нуур (4340 км²), Ханка , Пуян , Дунтин , Тайхү, Далай , Хунзэ зэрэг нуур бий. Гол мөрд тариалангийн газар болно. Эрт цагт үүсгэсэн Бээжингээс Ханжоу хүрэх усан суваг (1794 км) байна. Ашигт малтмал [ засварлах | edit source ] Хятадын ашигт малтмал Хятад улс нүүрс , төмрийн хүдэр , газрын тос , шатдаг хий , сурьма , цайр , никель , гянт болд , давсны нөөцтэй. Уур амьсгал [ засварлах | edit source ] Өмнөд нутгаар тропикийн дулаан уур амьсгал, умард захаар суб-арктикийн хүйтэн уур амьсгалтай. Төвөдийн өндөрлөгт альпийн уур амьсгалтай. Хармөрөн мужид I сард дунджаар −30 °C, VII сард 18 °C байх бол Хайнаньд I сард 17 °C, VII сард 28 °C байдаг. Дорнод өмнөд эргээр жилийн 1500 мм-ээс дээш тунадас унадаг бол баруун хойд говь, цөлөөр 100 мм хүрэхгүй хур тунадастай. Хулсны баавгай Амьтан ургамал [ засварлах | edit source ] Хятадад 34,687 зүйлийн амьтан ургамал байна. Дэлхийд зүйлийн тоогоор Бразил, Колумбын дараа гуравдугаар байрт орно. 551 зүйлийн хөхтөн, 1221 зүйлийн жигүүртэн, 424 зүйлийн хоёр нутагтан, 333 зүйлийн шавж байгаагаас 840 зүйлийн амьтан мөхөх аюултай байгаас сэрэмжлэн улсын хэмжээнд 2349 тусгай хамгаалттай газар нутгийг зааж өгчээ. Хятадад 30,000 гаруй зүйлийн ургамал бий. Ой олон төрлөөрөө байна. Хулс ихээр анхааралд өртдөг. Хүн ам зүй [ засварлах | edit source ] Хүн амын нягт сийрэг Хятадын хүн амын тоо (1953-2010) [6] Он Хүн амын тоо %± 1953 582,603,417 — 1964 694,581,759 19.2% 1982 1,008,175,288 45.1% 1990 1,133,682,501 12.4% 2000 1,265,830,000 11.7% 2010 1,339,724,852 5.8% Хятад улсад 2010 онд 1,370,536,875 хүн тоологджээ. Дэлхийн хамгийн олон хүнтэй улс юм. 16.6 хувь нь 14 хүртэлх насны хүүхэд, 70.1 хувь 15-60 настай, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад настан байв. Дундаж наслалт — 73.2 жил, хүн амын жилийн өсөлт — 0.46%. [7] 1979 оноос « Нэг хүүхдийн бодлого» хэрэгжүүлэх болсон. Хэт өсөлтийг зогсоож, хэмжээг хязгаарлах, ядуурлыг бууруулахад амжилт олсон боловч ажиллах хүч цөөрөх, хүүхэд нуух, наймаалах муу үйл бас дагалджээ. Төрж буй хүүхдийн эр-эм хүйсийн харьцаа 105/100 болж гажсан бөгөөд 2010 онд бүр 118/100 байжээ. [8] 2013 оноос эхнэр нөхрийн аль нэг нь айлын ганц хүүхэд бол хоёр хүүхэдтэй байхыг зөвшөөрч зөөлрүүлсэн. [9] Хэл-угсааны газрын зураг Ард түмэн [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Хятадын ард түмэн БНХАУ ард иргэдээ хэл, яс үндсийг нь харгалзан 56 нэрээр бүртгэдэг. Үндсэн хүн ам Дотор газрын унаган, тариачин уламжлалтай хятад үндэстэн 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна. 56 ардын хувцас Буддын сүмийн лам Үлдсэн 8.5 хувийг 16.9 сая жуан , 10.5 сая хотон , 10.3 сая манж , 10.0 сая уйгур , 9.4 сая мяо , 8.7 сая и , 8.3 сая тужя , 6 сая төвөд , 6 сая монгол , цаашилбал солонгос , хасаг , дуншян , дагуур , 3 мянган татар гээд 55 өөр нэрийн ард түмэн бүрдүүж байна. [10] Хэл, шашин [ засварлах | edit source ] Улсын албан ёсны хэл нь хятад хэл . Хятад хэлтний 70 хувь нь үндсэн аялгуу буюу умард аялгуугаар ( мандарин ) ярьж байна. Ү (Шанхайн), юэ (Хонконгийн), минь зэрэг олон аялгуу нь хоорондоо ойлголцоход төвөгтэй боловч бүгд нэг ханзаар бичих дүрэмтэй. 1956 оноос хялбар ханз хэрэглэсэн. Өмнөд нутгаар тай-кадай , төвөд-бирм , мон-кхмер , умард нутгаар тунгус , монгол , түрэг төрлийн хэлээр хэлцэнэ. Хятадууд күнз , бомбо ( дао ), будда гэсэн «гурван шашин ном»-ыг эртнээс идээшүүлж авсан. [11] Хотон хятад болон түрэг угсаатан ислам шүтлэгтэй. БНХАУ эхэндээ шашныг хориглосон ч 1980-аад оноос хяналттай чөлөөлжээ. Хот суурин [ засварлах | edit source ] Хятад улс хотжиж байгаа. 1990 онд хотын хүн ам 20% байсан бол 2007 онд 46% хотынхон болцгоосон. [12] Ажил хайж хөдөөнөөс хот бараадсан 220 сая хүн бий. [13] Дотор газарт шигүү, өөртөө засах орнуудад сийрэг суудаг. 1. Шанхай 24. Күньмин 24 том хот : Шанхай (22 сая) Бээжин Тяньжинь Гуанжоу Шэньжэнь Дунгуань Чөндү Хонкон Наньжин (7 сая) Үхань Мүгдэн Ханжоу Чунчин Сүжоу Харбин Жинань Шиань (4 сая) Үши Хөфэй Чанчүнь Чанжоу Далянь Тайюань Күньмин Түүх [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Хятадын түүх Цинь Шихуаны бунхан Бээжингийн ойрх агуйгаас 750,000 жилийн тэртээх «босоо хүн»-ий араг яс олсон. НТӨ 7000 оны үед хамаарах бичиг зураг Жиахү гэдэг газраас олжээ. Эртний улс [ засварлах | edit source ] Хятад орны түүхэн газрын зураг Хятадад анх домгийн Шя улс НТӨ 2100 онд бүрэлдсэн ба хагас домгийн шинжтэй Шан , Жоу улсууд залган байв. Хатан гол (Шар мөрөн), Хөх мөрний адаг, Дотор газар үүссэн вант улсууд НТӨ 500 он болоход байлдагч олон тал болон зэрэгцэн оршсон байна. Эрт үед Хятадад Күнз , Мэнз, Сүнз зэрэг соён гэгээрүүлэгч, Сыма Цянь түүхч амьдарч байв. НТӨ 221 онд Цинь Шихуан бусад улсыг байлдан дагуулж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг Шиань хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ. Цинь улсын тавьсан суурин дээр Хань улс (НТӨ 206–НТ 220 он) тогтож газар нутгаа ихээр тэлж Солонгосын Кугүрё , Вьетнамын улс, Монголын Хүннү улстай хиллэх болжээ. Хан улсын үед күнзийн суртал дэлгэрч, төрийн ёс жигдэрсэн юм. Дараа нь Гурван улсын үе (220–280), Жинь улс (265–420), Умард-өмнөдийн улсын үед тархай бутархай байлдаж байсны эцэст 581 онд Сүй улс дахин нэгтгэжээ. Кугүрётэй хийсэн дайны дараа хүчин муудаж төрийн эргэлтээр Тан улс байгуулагдсан. Тан улсын (618–907) үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, буддын шашин хүчтэй дэлгэрсэн бол Сүн улсын (960–1279) үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ. 11-р зуунд Хятадын хүн ам 100 сая хүрч олширсон байв. Юань, Мин, Чин [ засварлах | edit source ] Умардын түрэг, монгол, зөрчиний довтолгоог хорих Цагаан хэрэм Мин улс 13-р зуунд хятад үндэстэн, түүний Дотор газар бүхлээрээ харь хэлт монголчуудын харьяанд орсон. Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд Хубилай хаан нийслэлийг Дайдуд (Бээжин) нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг Юань хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ. Юань улсын үед дөрвөлжин үсэг хэрэглэж, буддын шашныг улсын шашин болгож байв. Юань улсыг хятад тариачин Жү Юаньжангийн удирдсан бослого нурааж Мин улсыг (1368-1644) үүсгэв. Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь Африк хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж Наньжинд (өмнөд нийслэл) байсан нийслэлийг 1421 онд Бээжинд (умард нийслэл) авчирчээ. Ван Янмин күнзийн шинэ суртлыг нэвтрүүлсэн. 17-р зуунд умардын тариачин-нүүдэлчин манж үндэстэн хүчирхэгжив. 1644 онд Ли Зичөнгийн удирдсан бослого Бээжинг эзэлж Мингийн сүүлчийн хаан амиа хорлов. Мөн онд Мингийн жанжин Ү Сангуй Цагаан хэрэмийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж Чин улс (1616-1912) Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ. Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, мяо , дунган зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг Европын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ. Хар тамхины нэгдүгээр дайнаар 1842 онд Хонконгийг Британид өгч, Япон-манжийн дайнд ялагдан 1895 онд Тайванийг Японд алджээ. Хятадын үндсэрхэг үзэл сэргэж тэмцсээр 1911 оны Цагаагчин гахай жилийн хувьсгал Чин улсыг мөхөөсөн ба Монгол тусгаар тогтносон. Дундад иргэн улс [ засварлах | edit source ] Сунь Ятсен, Чан Кайши 1912 оны 1 сарын 1-нд Дундад иргэн улсыг Сунь Ятсен түр ерөнхийлөгч зарлан тунхаглав. Хятад орон бүгд найрамдах засагт шилжжээ. Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа Юань Шикай ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ дайн байлдаан ихтэй байв. 1928 онд Гоминдан намын Чай Кайши нэгдсэн удирдлаганд оруулж Наньжинд нийслэлийг шилжүүлэв. Гэвч шинэ өрсөлдөгч буюу ЗХУ-аар дэмжигдсэн коммунист улс байгуулахыг хүсэгчид дайтаж эхэлжээ. 1931 онд Япон Хятадын зүүн хойд нутагт халдаж Манж-го улсыг үүсгэв. 1937-1945 оны хоорондох Япон-хятадын дайнд гоминдан болон коммунист хүчин эх орны төлөө эвсэв. 1945 онд Япон дайнд бууж өгсөн ба Тайвань буцаад Хятадын харьяанд ирэв. Хэд хэд хүчтэй байлдсаны эцэст коммунист хүчин ялж 1949 онд Бээжинг нийслэл болгож, Гоминданы үлдэгдэл Тайвань руу дүрвэв. БНХАУ (1949 оноос) [ засварлах | edit source ] Мао Зэдун БНХАУ-г тунхаглав 1949 оны 10 сарын 1-нд Коммунист намын дарга Мао Зэдун БНХАУ байгуулагдсаныг зарлан тунхаглав. Ардын чөлөөлөх цэрэг 1950 онд Тайваний (Гоминданы) харьяанд байсан Хайнанийг эзэлж авсан төдийгүй тусгаар байсан Төвөдийг эзэлж авав. Мао газрыг хурааж, эдийн засаг, нийгмийн эрс хувьсгал хийж байв. « Их үсрэлтийн бодлого» нь амжилттай болоогүй, 1966 оны « Соёлын хувьсгал» нь бас л олон сая хүний амийг үрсэн. Мао 1976 онд нас барж Дэн Сяопин төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ. Мөн « Нэг хүүхдийн бодлого» хэрэгжүүлсэн. Одоогийн үндсэн хууль 1982 онд шинэчлэн батлагдсан. Энэ хугацаанд хүнд, хөнгөн аж үйлдвэр хөгжин «Дэлхийн үйлдвэр» хэмээн нэрлэгдэх болтлоо эдийн засаг нь өссөн юм. 1993 оны 3-р сараас Жян Жэминь , Жү Рунжи, 2002 оноос Ху Жинтао , Вэнь Жябао нар улсыг удирдав. Эдийн засаг, ардын амжиргаа дээшилсэн. Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн Тяньаньмэний талбайн бослого , 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав. 2005 онд Салан тусгаарлахын эсрэг хууль гаргасан. 2012 онд дараагийн удирдлага бую Ши Жиньпин , Ли Көчян нар нам, төр, засгийг тэргүүлэх болж «Нэг хүүхдийн бодлого»-ыг зөөлрүүлсэн. Улс төр [ засварлах | edit source ] Төр засаг [ засварлах | edit source ] Ардын төлөөлөгчдийн их хурал БНХАУ 1954, 1975, 1978, 1982 онд үндсэн хуулиа шинэчилжээ. Үндсэн хуульд зааснаар «ажилчин анги удирдаж, ажилчин болон тариачны холбоонд түшиглэсэн ардын ардчилсан дэглэмт социалист улс» юм. Дэлхий дээр социалист улс цөөхөн үлдсэн. Ардын төлөөлөгчдийн их хурал (АТИХ) — төрийн эрх барих дээд байгууллага. АТИХ хууль тогтоож, улс орны чухал шийдвэрийг гаргана. 2,987 төлөөлөгчийг 5 жилийн хугацаатай сонгох бөгөөд жилд нэг удаа 14 хоног хуралдаад тардаг. Улсын дарга — төрийн тэргүүн. АТИХ болон түүний байнгын хорооны шийдвэрийг батлах, төрийн албан хаагчдыг томилох, алдар цол шагнах гэх мэт олон үүрэгтэй. Одоогийн БНХАУ-ын дарга нь 2012 онд сонгогдсон Ши Жиньпин . Төрийн зөвлөл (Ардын төв засгийн газар) — төрийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх дээд байгууллага. АТИХ-аас сонгож улсын дарга баталдаг. АТИХ, түүний байнгын хороонд ажлаа тайлагнана. Ерөнхий сайд, ерөнхий сайдын орлогч, яам болон төрийн хорооны сайд нар, Улсын банкны даргаас бүрддэг. Одоогоор 28 яам, хороотой. Одоогийн ерөнхий сайд — Ли Көчян . Хятад улс нэг гоц намтай. Хятадын коммунист нам (ХКН) нь 1921 онд байгуулагдсан, 1949 оноос эрх баригч нам болсон. Удирдах дээд байгууллага нь 5 жил тутамд хуралддаг Их хурал, түүнээс сонгогдсон Төв хороо юм. Үнэндээ Намын төв хорооны 500 гишүүн, түүний Улс төрийн товчооны 7 гишүүн улсыг удирддаг. [14] Тайвань-Хятад хоёрын нутаг Гадаад харилцаа [ засварлах | edit source ] БНХАУ дэлхийн 171 улстай дипломат харилцаатай, 162 улсад элчин сайдын яамтай байна. 1971 онд Тайвань ( БНХУ )-д хадгалагдаж байсан НҮБ -ын суудал БНХАУ-д шилжин ирсэн. Хятад улс НҮБ-ын аюулгүйн зөвлөлийн байнгын 5 гишүүний нэг, Их хорь , БРИКС -ын бүлэг, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн юм. Дорно Азийн уулзалт, АСЕАН-ы уулзалтад оролцдог. БНХАУ ЗХУ -тай сайн харьцаатай байснаа 1960-аад оноос муудсан, Энэтхэгтэй Аксай Чин нутгаас болж дайтаж муудсан. Харин 1990 оноос хойш Орос , Энэтхэгтэй түншийн хэмжээнд хүртэл харьцаа сайжирсан. БНХАУ одоогоор Японтой Сэнкакү олтригийг булаацалдаж байгаа бөгөөд Тайванийг анхнаасаа л өөрийн гэж үзэн гадаад улстай харилцах эрхийг нь хааж иржээ. 1997 онд Хонконгийг Их Британиас, 1999 онд Макаог Португалаас буцаан авсан нь гадаад харилцааны том амжилт байв. Хүний эрхийг зөрчиж , ардчиллыг боомилдог гэдгээрээ өрнөдийн орнуудаас их шүүмжлэл хүртдэг. Орон нутаг [ засварлах | edit source ] Зэрэг Засаг захиргааны нэгж Нутгийн тоо I (мужийн) муж | өөртөө засах орон | төвөөс захирах хот | онцгой захиргаат орон 33 II (аймгийн) аймгийн энтэй хот | тойрог | өөртөө засах тойрог | аймаг 332 III (хошууны) шянь | дүүрэг | хошууны энтэй хот | тусгай газар | ойт газар | өөртөө засах шянь | хошуу | өөртөө засах хошуу 2,853 IV (сумын) балгас | шян | хороо | хошууны дүүрэг | бага ардын шян | сум | бага ардын сум 40,466 V (гацааны) гацаа, тосгон, хэсэг 704,386 Гол өгүүлэл: БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь Хятад улс нутаг дэвсгэрээ таван түвшний олон нэгжээр хуваадаг. Нэгдмэл улс. I дэсийн (мужийн зэргийн) 33 нутаг байна. Үүнд хоёр онцгой захиргаат орон ( Хонкон , Макао ) нь илүү их өөртөө засах эрх эдэлнэ. Мөн 22 муж , 5 өөртөө засах орон , 4 төвөөс захирах хот бий. Зүүн хойд орон, баруун өмнөд орон гэх мэтээр 6 бүс болгон хуваадаг. Шиньжян Өвөр Монгол Хармөрөн Гирин Ляонин Төвөд Хөхнуур Ганьсү Ниншя Шэньси Шаньси Хөбэй Бээжин Тяньжинь Шаньдун Хөнань Сычуань Чунчин Хүбэй Аньхуй Жянсү Юньнань Гуйжоу Хүнань Жянши Жөжян Шанхай Гуанши Гуандун Фүжянь Макао Хонкон Хайнань Тайвань БНХАУ-ын I дэсийн 33 нутаг болон Тайвань газрын зурагт I дэсийн 4 нэгжийн 33 нутаг Зүг чигийн бүсчлэл — 6 орон № Нутгийн нэр Хятадаар Талбай (км²) Хүн ам (2010) Нутгийн төв — муж (省) — 1 Аньхуй ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ 安徽 139,700 59,500,510 Хөфэй 2 Ганьсү ᠭᠠᠨᠰᠤ 甘肃 454,300 25,575,254 Ланьжоу 3 Гирин ᠭᠢᠷᠢᠨ 吉林 187,400 27,462,297 Чанчүнь 4 Гуандун ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ 广东 180,000 104,303,132 Гуанжоу 5 Гуйжоу ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ 贵州 176,000 34,746,468 Гуйян 6 Жөжян ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ 浙江 102,000 54,426,891 Ханжоу 7 Жянсү ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ 江苏 102,600 78,659,903 Наньжин 8 Жянши ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ 江西 167,000 44,567,475 Наньчан 9 Ляонин ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ 辽宁 145,900 43,746,323 Мүгдэн 10 Сычуань ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ 四川 485,000 80,418,200 Чөндү 11 Фүжянь ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ 福建 121,300 36,894,216 Фүжоу 12 Хайнань ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ 海南 34,000 8,671,518 Хайкоу 13 Хармөрөн ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ 黑龙江 454,000 38,312,224 Харбин 14 Хөбэй ᠾᠸᠪᠸᠢ 河北 187,700 71,854,202 Шижяжуан 15 Хөнань ᠾᠸᠨᠠᠨ 河南 167,000 94,023,567 Жөнжоу 16 Хөхнуур ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ 青海 721,200 5,626,722 Шинин 17 Хүбэй ᠬᠤᠪᠸᠢ 湖北 185,900 57,237,740 Үхань 18 Хүнань ᠬᠤᠨᠠᠨ 湖南 210,000 65,683,722 Чанша 19 Шаньдун ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ 山东 153,800 95,793,065 Жинань 20 Шаньси ᠱᠠᠨ ᠰᠢ 山西 156,300 35,712,111 Тайюань 21 Шэньси ᠱᠠᠨᠰᠢ 陕西 205,600 37,327,378 Шиань 22 Юньнань ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ 云南 394,000 45,966,239 Күньмин — өөртөө засах орон (自治区) — 23 Гуанши ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ 广西 236,000 46,026,629 Наньнин 24 Ниншя ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ 宁夏 66,400 6,301,350 Иньчуань 25 Өвөр Монгол ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ 內蒙古 1,183,000 24,706,321 Хөх хот 26 Төвөд ᠲᠦᠪᠡᠳ 西藏 1,228,400 3,002,166 Лхас 27 Шиньжян ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ 新疆 1,660,400 21,813,334 Өрөмч — онцгой захиргаат орон (特别行政区) — 28 Макао 澳门 29 552,300 Макао 29 Хонкон 香港 1,104 7,061,200 Хонкон — төвд захирагдах хот (直辖市) — 30 Бээжин ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ 北京 16,800 19,612,368 Бээжин 31 Тяньжинь ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ 天津 11,305 12,938,224 Тяньжинь 32 Чунчин 重庆 82,300 28,846,170 Чунчин 33 Шанхай ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ 上海 6,341 23,019,148 Шанхай Цэрэг зэвсэг [ засварлах | edit source ] 2015 он. Сүрт жагсаал Байлдааны хөлөг онгоц Хятад улсын зэвсэгт хүчин нь Ардын чөлөөлөх цэрэг юм. 2,285,000 хүн алба хааж байна. Цэргийн төв зөвлөл удирддаг. Хуурай замын цэрэг, цэргийн нисэх хүчин, тэнгисийн цэрэг, стратегийн цөмийн зэвсгийн хүчин, их бууны хорооноос бүрдэнэ. Батлан хамгаалахад 132 тэрбум $ зардгаараа АНУ -ын дараа 2-рт орно. ДНБ-ийн 1.5%-тай тэнцэнэ. Цөмийн 50-75 пуужин байна. Зөвлөлтийн зэвсэг техникт суурилан дотооддоо үйлдвэрлэдэг. Сүүлийн үед Оросоос Су-30 сөнөөгч онгоц худалдан авсан ба өөрөө Чөндү Ж-10 , Шэньян Ж-11 зэрэг нисэх онгоц үйлдвэрлэжээ. Байлдааны үндсэн танк 7950, хуягт 5000, их буу 6000-аас олон бий. ЗТЗ-99 танк, ХЧ-9 газар-агаар төрлийн пуужин, ЗБД-97 загварын хуягт машиныг сүүлд үйлдвэрлэн хэрэглэж байна. Умард, дорнод, өмнөд гэсэн тэнгисийн флоттой. Нисэх онгоц тээгч 1 хөлөг онгоц, 55 шумбагч, нийт 200 гаруй хөлөг онгоцтой. Эдийн засаг [ засварлах | edit source ] Шанхайн худалдааны гудамж Газрын тосны цооног Экспортын барааны бүтэц 2014 оны Хятад улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 10 их наяд ам.доллартай тэнцэж дэлхийд 2-р байр эзэлж байна. Нэг хүнд ноогдох ДНБ нэрлэсэн үнээр 7,589 $, худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн үнээр 12,880 $ (80-р байр) байв. 1949 оноос төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан улс 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр мэдэгдэхүйц үр дүнтэй байлаа. Хувийн өмчийг зөвшөөрсөн бөгөөд томоохон үйлдвэрүүд төрийн мэдэлд байдаг. Хятадын хямд, ихээр байгаа ажиллах хүчнийг ашиглахаар гадаадын хөрөнгө оруулалт их орсон бөгөөд үндэстэн дамнасан корпорациуд Хятадад хамгийн хямд зардлаар бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэж байна. Жилийн дундаж өсөлт тогтмол 10.5 хувь байдаг. Эрчим хүч, газрын тосны гол хэрэглэгч болсон. Жилд 3.9 их наяд $ бүтээгдэхүүн экспортолдгоороо дэлхийд тэргүүлдэг. Мөнгөний нэгж нь — Хятадын юань . 2010 оноос эхлэн Орос улс доллараар биш юаниар Хятадтай наймаа хийдэг болсон. Холбоо харилцаа [ засварлах | edit source ] Хятад улсад 1 тэрбум хүн гар утас, харилцуур утсаар холбогдож байна. 2013 онд 591 сая хүн байнга интернет хэрэглэж байсан. Хятадын цахилгаан холбоо , Хятадын сүлжээ холбоо хоёр компани энэ салбарт тэргүүлдэг. Бэйдоу хэмээх хиймэл дагуулын сүлжээтэй. 375 м өндөр Балин голын гүүр Зам тээвэр [ засварлах | edit source ] 2000-аад он болоход Хятад улсын бүх муж, орон хурдны замд холбогдсон. Хурдны замын нийт урт — 85,000 км. Жишээлэхэд 1991 онд Хөх мөрөн дээгүүр 6 гүүр байсан бол нэмж барьсаар 81 гүүр, хонгил болжээ. Жил болгон 40 сая автомашин шинээр худалдан авдаг. Ослын тоо нэмэгдсэн. 2011 онд 62 мянган хүн автомашины ослоор нас барсан. 470 сая унадуг дугуй хэрэглэгдэж байгаа. Төмөр зам улсын өмчинд байна. 2013 оны байдлаар 103,144 км төмөр зам тавигджээ. Макаогаас бусад муж, орон төмөр замаар холбогдсон. Цагаан сарын үеэр ачаалал эрс нэмэгддэг. 2013 онд 2.1 тэрбум зорчигч, 4 тэрбум тонн ачаа тээш зөөсөн гэнэ. Бээжин—Шэньжэнь, Бээжин—Шанхай чиглэлийн хурдны төмөр зам барьсан. 2014 оны байдлаар 20 хотод метро баригдаад байна. 182 нисэх буудал бий. Бээжингийн нисэх буудал зорчигчийн тоогоор, Хонкон, Шанхайнх ачаа тээврээр дэлхийд дээгүүр байрт байна. Соёл [ засварлах | edit source ] Урлаг [ засварлах | edit source ] Баруунш зорчсон тэмдэглэл Хятадад утга зохиол НТӨ Жоугийн үеэс хөгжсөн. Эртний ном судрууд яруу найраг, одон орон, зурхай, анагаах ухааны чиглэлээр байдаг. Тан улсын үед Ли Бай , Ду Фу зэрэг алдарт яруу найрагчид байсан бол Мин улсын үед « Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл» зэрэг жүжиг, роман их бичигдэж, 20-р зуунд Жинь Юн алдартай үшя (хятад зодоон) зохиолуудаа бичсэн. Дэлхийн өв [ засварлах | edit source ] Хятадын нутагт ЮНЕСКО -гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 22, байгалийн өв 4, нийлмэл өв 4 бий. Хоол [ засварлах | edit source ] Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт цагаан будаа , умард нутагт талх , гоймонг түлхүү хэрэглэдэг байсан. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаьдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай. Спорт [ засварлах | edit source ] Луун завины уралдаан Хөл бөмбөг , сагсан бөмбөг , ширээний теннис, бадминтон, усанд сэлэлт, снукерийг өргөнөөр тоглож, хичээллэдэг. Го даам тоглодог. Хятад зодооныг үшя (күнфү) гэнэ. Тай чи чуань , чигун зэрэг зодооны арга байна. Луун завиар уралддаг. Хятад 1932 оноос Олимпийн наадамд оролцож эхэлсэн ба БНХАУ 1984 оноос хойш тасралтгүй баг тамирчдаа илгээх болжээ. 2008 онд нутагтаа хүлээн авсан Бээжингийн олимпод 51 алт, бүгд 100 медаль хүртэж багийн дүнгээр тэргүүлсэн. Өвлийн олимпод 3-4 алтан медаль хүртдэг. Усанд үсрэлт , хүндийг өргөлт , гимнастик , ширээний теннис , буудлага , бадминтон , усанд сэлэлт , жүдо , хөнгөн атлетик , шорт трекийн тэмцээн уралдаанд илүү амжилттай оролцсон. Зоу Кай гимнастикч 5 алтан медаль хураагаад байгаа. Зургийн цомог [ засварлах | edit source ] Commons: China – Викимедиа зураг, бичлэг, дууны сан Физик газар зүйн зураг Физик газар зүйн зураг Физик газар зүйн зураг Газрын зураг (орос.) Лавлах холбоос [ засварлах | edit source ] ↑ Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1) . National Bureau of Statistics of China (28 April 2011). ↑ Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census . Stats.gov.cn. 1 November 2011-д хандсан. ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 World Economic Outlook Database: China . International Monetary Fund (October 2013 data). ↑ ' Income inequality: Delta blues ', The Economist , 23 January 2013 ↑ 2013 Human Development Index and its components – Statistics (PDF). UNDP (2013). ↑ БНХАУ-ын хүн амын зургаан удаагийн тоолллого ↑ [1] ↑ 'The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live'. ↑ 'China formalizes easing of one-child policy' ↑ 'Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)' ↑ Chinese Religion: A Contextual Approach ↑ 'Preparing for China's urban billion' ↑ 'China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)' ↑ Төрийн байгуулал, улс төрийн тогтолцоо. Гадаад холбоос [ засварлах | edit source ] « Google Maps » цахим талбар дахь газрын зураг Монгол улс дахь БНХАУ-ын Элчин сайдын яамны цахим талбар Өмнөх Дундад иргэн улс БНХАУ 1949-одоо үе Дараах Одоо үе v t e Азийн улс орон Бүрэн эрхт улс (49) Ази тивд төвтэй (47) Азербайжан 1 · АНЭУ · Армен · Афган · Балба · Бангладеш · Бахрейн · Бруней · Бутан · Вьетнам · Гүрж 1 · Дорно Тимор 3 · Израйль · Индонез · Ирак · Иран · Йемен · Йордан · Камбож · Катар · Кипр · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайз · Мальдив · Монгол · Мьянмар · Оман · Пакистан · Саудын Араб · Сингапур · Сири · Өмнө Солонгос · Умар Солонгос · Тажик · Тайланд · Турк 1 · Туркмен · Узбек · Филиппин · Хасаг 1 · Хиргис · Хятад · Энэтхэг · Шри-Ланка · Япон Өөр тивд төвтэй (2) Египет 2 · Орос 1 Дутуу эрхт улс (6) Абхаз 1 · Өвөр Осет 1 · Палестин · Тайвань · Умар Кипр 1 · Уулын Карабах 1 Зүүлтийн тайлбар: 1 — Европын нутагтай. 2 — Африкийн нутагтай. 3 — Далайн орнуудын нутагтай. ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Хятад_улс&oldid=528665 '-с авсан Ангилал : Википедиа:Онцлох өгүүлэл Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс Азийн орон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон Социалист улс Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Аҧсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Akan Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية ܐܪܡܝܐ مصرى অসমীয়া Asturianu Авар Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी Bislama Bahasa Banjar Bamanankan বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski Буряад Català Chavacano de Zamboanga Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ Tsetsêhestâhese کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski डोटेली ދިވެހިބަސް Eʋegbe Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Frysk Gaeilge Gagauz 贛語 Gàidhlig Galego Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Адыгэбзэ Kabɩyɛ Kongo Gĩkũyũ Қазақша Kalaallisut ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Перем Коми Къарачай-малкъар कॉशुर / کٲشُر Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Limburgs Lumbaart Lingála ລາວ لۊری شومالی Lietuvių Latviešu मैथिली Мокшень Malagasy Олык марий Māori Baso Minangkabau Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Dorerin Naoero Nāhuatl Napulitano Plattdüütsch Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Sesotho sa Leboa Chi-Chewa Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Norfuk / Pitkern Polski Piemontèis پنجابی Ποντιακά پښتو Português Runa Simi Romani Română Tarandíne Русский Русиньскый Kinyarwanda Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Gagana Samoa ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Sesotho Seeltersk Basa Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Lea faka-Tonga Tok Pisin Türkçe Xitsonga Татарча/tatarça ChiTumbuka Twi Reo tahiti Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Winaray Wolof 吴语 Хальмг IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 IsiZulu Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 06:36, 18 Арванхоёрдугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D2%AF%D0%B3%D1%8D%D0%B4%D1%8D_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A5%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D1%81
  Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас — Wikipedia Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Хитад гэһэн үгын хайлта энэ хуудаһада холбогдоно. Адли нэрэтэй бусад зүйлые эндэ бэдэржэ болоно. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 中华人民共和国 Түрын туг Түрын һүлдэ Түрын дуулалай нэрэ: хитадаар 义勇军进行曲 «Журамта сэрэгэй марш» Ниислэл Бээжэн Албан хэлэн Хитад ... энэ уласаа тобшоор 中国 гэжэ бэшэжэ [жун ъ гуо] гэжэ дуудадаг. Энэһээ тус уласай Үбэр Монгол орондо монголоор Монгол уласайхидһаа илгаатайгаар [дунда улас] гэжэ нэрлэжэ оршуулжа, « ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ ... нэрэшэлээр Монголшууд Дунда Зуунай үеын үбгэ монгол хэлэтэн Хитан үндэһэтэниие нэрыдэдэг байгаад хожомоо Хитан үндэһэтэн Нанхяадта уусаһанай дараа тэрэ зүгэй уласуудые монгол хэлэнээ Хитад гэжэ болоо ... будаанай терасса Гуансиин Ли гол Хитадтай хилэ ниилэдэг уласууд: Монгол Улас , Ородой Холбооной Улас CACHE

Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас — Wikipedia Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Хитад гэһэн үгын хайлта энэ хуудаһада холбогдоно. Адли нэрэтэй бусад зүйлые эндэ бэдэржэ болоно. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 中华人民共和国 Түрын туг Түрын һүлдэ Түрын дуулалай нэрэ: хитадаар 义勇军进行曲 «Журамта сэрэгэй марш» Ниислэл Бээжэн Албан хэлэн Хитад хэлэн Арад түмэн 91.65% - Хитад үндэһэтэн 8.35% - бусад арад түмэн Түрэ засаг Бүгэдэ найрамдаха улас - Уласай дарга Си Цзиньпинь - ТЗ-эй дарга Ли Кэчянь - АТИХ-ын дарга Ю Жэншэн Уласай хурал Бүхэхитадай Арадай Түлөөлэгшэдэй Ехэ Хурал Суверенитет - 1911 12 һара 29 үдэр Түүхэ - МЭҮ  221 Хитадай нэгэдэһэн Цинь улас - 1912 - 1 һара 1 ДИУ байгуулагдаба - 1949 -10 һара 1 БНХАУ тунхаглагдаһан Дэбиcхэр газар - Бүхэлдээ 9 640 821 км 2 - Уһанай процент (%) 2.8 % Хүн зон - Тоосоо (2010) 1,339,724,852 хүн [1] - Хүн зоной нягтарал 139.6 хүн/км 2 ДНБ ( ХАШТ ) 2011 оной тоосоо - Бүгэдэ $11.299 их наяд [2] ( 2 ) - Нэгэ хүндэ $8,382 [2] ( 91 ) ДНБ (Нэрлэһэн) 2011 оной тоосоо - Бүгэдэ $7.298 их наяд [2] - Нэгэ хүндэ $5,413 [2] ( 90 ) ОТББЭ (2007) 41.5 [3] ХХИ (2011) 0.687 [4] ( дундажа ) ( 101 ) Мүнгэн тэмдэгтэ [[ БНХАУ-ай юань (¥)]] (CNY) Сагай бүһэ +8 Интернет домэйн .cn , хоёр ханзыгаар .中国 , .中國 Телефоной код +86 Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас ( хитад хилбар : 中华人民共和国 , уламж. : 中華人民共和國 , пиньинь : Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó . хитад хилбар : 中国 , уламж. : 中國 , пиньинь : Zhōngguó [5] ) — Азиин ( Еврази ) түбиин дурна зүгтэ оршодог. 9.6 сая км 2 газар нютагтайгаараа дэлхэйн улас оронуудһаа Росси ба Канада хоёрой арад Америктай зэргэсэжэ, 1.3 тэрбум хүнтэйгээрээ түрүүн байрада бэшэгдэдэг гээд юум юумээрээ хүшэрхэгжэһэн гүрэн мэтэ нүлөөтэй улас юм. [1] [2] [3] Хүн зон — 1 370 536 875 хүн үлүү. [4] Түүхэ бурангы ниигэмэй үедэ өөр өөр нэрэтэй маша олон « хитад улас » ээлжэ дараалан халагдажа үнгэрһэн болоод яг одоогой газар нютаг бүхы Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 1949 ондо байгуулагдажа, хэдэн жэл хүлеэһэнэй дараа 1971 ондо НҮБ -ын гэшүүн бүрин эрхэтэй улас боложо шадаба. Хитадууд энэ уласаа тобшоор 中国 гэжэ бэшэжэ [жун ъ гуо] гэжэ дуудадаг. Энэһээ тус уласай Үбэр Монгол орондо монголоор Монгол уласайхидһаа илгаатайгаар [дунда улас] гэжэ нэрлэжэ оршуулжа, « ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ » (думдаду улус) гэжэ бэшэжэ байгаа. Агуулга 1 Нэрэ 2 Газарзүй 2.1 Уула 2.2 Гол мүрэн 3 Түүхэ 3.1 Үмэнэхи үе 3.2 Оршон үе саг 4 Ниигэм 4.1 Хүн зон зүй 4.2 Арад түмэн 5 Улас түрэ 5.1 Хитад Коммунис Нам 5.2 Засаг захиргаанай хуубари 5.3 Хотонууд 6 Мүн үзэхэ 7 Зүүлтэ 8 Холбооһон Нэрэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] 1742 ондо хэблэһэн «Чжунго гуанхуа» нэрэтэй ном Хитад хэлээр уласай нэрэнь 中国 ( Чжунго ) 'Дунда улас' гэһэн удхатай. Чжун ('дунда') гэдэгынь Нанхяад үндэһэтэнэй өөрһэдөө соёл эргэншэлэй түб гэжэ үзэхэ эртын дэбэргэн уламжалалһаа эхэтэй. Манзын Чин уласай дараагаар байгуулагдаһан бүгэдэ найрамдаха уласые Монголшууд Дундада Эргэн Улас ( ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠤ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠤᠯᠤᠰ ) (1911-1945) гэһэн нэрлэдэг байба. Го ('улас') гэдэгынь уласай олон үндэһэтэниие нэрлэхын тулада Сунь Ятсенэй һэргээн хэрэглэһэн хуушанай хэлэжэ болоно. Одоо сагта мүн Дундада улас гэхэ нэрэшэлые монголшуудаар хэрэглүүлхые ехэд хэшээдэг болоод үбэрмонголшуудай дунда тэгжэ ярижа бэшэдэг. Хитад гү, али Хань үндэһэтэниие Монголшууд Нанхяад гэжэ нэрлэжэ байһаниие Монголой Нюуса Тобшо һоо хаража болоно. Хитад гэһэн нэрэшэлээр Монголшууд Дунда Зуунай үеын үбгэ монгол хэлэтэн Хитан үндэһэтэниие нэрыдэдэг байгаад хожомоо Хитан үндэһэтэн Нанхяадта уусаһанай дараа тэрэ зүгэй уласуудые монгол хэлэнээ Хитад гэжэ болоо. Мүнөөнэй Бээжэндэ ниислэлээ хэжэ байһан Зүршэдэй байгуулһан Алтан уласынь Нанхяаднар һаа хэлэн соёл өөр үндэһэтэн байгаа. Тодоруулбал зүршэд хэлэниинь Алтай изагуурай манжа тунгус хэлэнэй нэгэн һалбари хэлэн юм. Газарзүй [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Сансарһаа абаһан зураг Гуансиин сагаан будаанай терасса Гуансиин Ли гол Хитадтай хилэ ниилэдэг уласууд: Монгол Улас , Ородой Холбооной Улас , Казахстан , Япон . Мүн харисангы бага уһаар Хитадай тэнгис , Япон тэнгис ойролсоо. Үргэн уудам Хитад ороной 9,640,821 км 2 талмайда байгаали олон янзаар бүрилдэн тогтобо. Баруун хилэ, хизгаарта Гималай , Каракорум , Памир , Тэнгэри Уула , Кунь-Лунь , Хүхэнуур–Түбэдэй үндэрлиг зэргэ уулархаг орон, баруун хойто хизгаараар Таклакаман , Гоби зэргэ сүлэ байдаг бол зүүн урда нютагаар Хүхэ мүрэн , Шара мүрэн гэжэ дэлхэйн хоёр томо мүрэнэй һаба газар байна. Дурна эрье, хэдэн хэдэн тэнгисээрээ Номгон далайда тулажа, нара зүб тойруулбал Вьетнам , Лаос , Бирма , Бутан , Энэдхэг , Балба , Пакистан , Афганистан , Таджикистан , Хиргис , Хасаг , Монгол , Росси , Хойто Солонгос гэһэн 14 уластай газараар хилэ залгадаг. Хитад улас өөрын хэһэг гэдэгһээ боложо Тайвань 1971 онһоо хойшо олон уластай эрхэ дутуу харилсажа байна. Мүн Энэдхэгэй харьяалжа бай уулын буйда хэдэн газар, Японой Сенкаку ольтирог , Вьетнамай газар нютагые өөрынхи гэжэ маргадаг. Тиимэһээ 1950 ондо Түбэдтэй, 1962 ондо Энэдхэгтэй, 1969 ондо СССР -тэй 1978 ондо Вьетнамтай, дайтаж байсан. СССР -эй туршалгаар БНХАУ Хитадуудһаа үсөөн 55 нэрын арад түмэнд өөртөө заһаха эрхэтэй газар заажа үгэжэ тайтгаруулдаг хэдышье нэгэ үндэһэтэн дабамгайлһан уласай жэшээр нэгэдэмэл түрын байгууламжатай юм. Коммунис (эб хамта) улас түрын дэглэмтэй ушарһаа ганса намһаа бүхы түбшэнэй түрэ засагай ударидалгые томилжо байна. Харин эхиндээ социалис (ниигэм журамта) эдэй засагтай байжа байгаад 1978 онһоо аажамаар заха зээлиин эдэй засагта шэлжэжэ мүнөө ДНБ -ын хэмжээр дэлхэйдэ АНУ -ай дараа ородог болшохоод байна. Орон нютагаа 5 түвшэн, баһа зүг шэгэй орон гээд ойлгоходо түбэгтэй олон нэгэжэ болгон хубааһан байдагһаа нэгэдүгээр түбшэндэ 23 можо , өөртөө заһаха 5 орон , түбһөө захирдаг 4 хото , онсогой захиргаата 2 оронойе харьяалжа байна. 1,339,724,852 хүнһөө ниислэл Бээжэндэ 18 сая, түрүүн хото Шанхайда 23 саянь амидарадаг. Уула [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Тэнгэри уула Хитадай уула шэлэдэ Тэнгэри уула , Уишань уула , Яншань уула , Бэйшань уула , Наньлингай уула , Ехэ Хянганай дабаан , Тайханшань уула , Ушань уула , Фэншань уула , Алтайн уула , Линшань уула , Алашань уула , Паньшань уула болон Гималай зэргэ байдаг. Энэһээ гадна, Хитадай 5 хайрхан гэжэ байдаг. Энэнь тухайлбал зүүн хайрхан Тайшань уула, урда хайрхан Хен шань уула, баруун хайрхан Хуашань уула , хойто хайрхан Хэйшань уула , түб хайрхан Суншань уула болоно. Хитадай үндэрлигүүд дотор Хүхэнуур Түбэдэй үндэрлиг хамагһаа нэрэтэй. Далайн нюрууһаа дундажаар 4000 тухай метртэ үргэгдэһэн энэ үндэрлигэй талмай 2 сая 500 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр болоод, Хитадай нютаг дэбисхэрэй бараг 1/4 хубиие эзэлдэг. Хүхэ Нуур Түбэдэй үндэрлигһээ гадна Үбэр Монголой үндэрлиг , Шара Хүрьһэтэ үндэрлиг , Юньнань-Гуйчжоугой үндэрлиг байдаг. Гол мүрэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Сычуань можодо Хатан гол Хүхэ мүрэн Хитад улас бол мүн гол мүрэн ехэтэй орон, Хитадай гол мүрэнүүдэй утые ниилүүлэн бодобол 430 мянган километртэ хүрэжэ, дэлхэйн бүмбэрсэгые арбаада ороожо хүрэдэг. Хитадай гол мүрэнүүд дотор Хүхэ мүрэн , Хатан гол хамагһаа нэрэтэй. Хүхэ мүрэн бол дэлхэйн 3-дахи томо мүрэн, ниитэ 6380 үлүү километр ута, Хүхэ мүрэнэй һаба газар эд уурһаар элбэг дэлбэг, уһанай хүсэнэй нөөсэнь Хитадай уһанай нөөсын 40%-е эзэлдэг болоод һаба газартань 20-оод сая гектар таряан талмай, 300 үлүү сая хүн зон һуурижан амидарадаг Хитадай хүдөө ажахын шухала нютаг болоно. Хитадай 2-дохи томо гол Хатан голой һаба газар бол Хитадай үндэһэтэнүүдэй үлгы юм. Хүхэнуур можын Баян хара уулнаас эхэ абаһан энэ голой ниитэ утань 5464 километр, Хүхэнуур, Сычуань , Ганьсу , Ниншя , Үбэр Монгол , Шаньши , Шэньши , Хэнань , Шаньдун зэргэ 9 можо өөртөө засаха аймагаар урдан үнгэржэ Бохай тэнгистэ шудхадаг. Хүхэ мүрэн, Хатан голһоо гадна Хитадта баһа дэлхэйн хамагай ута һубаг болохо Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг байдаг. Бээжэн-Ханьчжоугой һубаг бол Хитадай эртын уһан ажахын абарга ехэ барилга болоно. Бүри эртэ манай тоололой 605-604 оной Суй Ян-ди хаанай үедэ татаһан юм. Энэ һубаг Лоуянгаар түб болгожо, хойшоо Бээжэн, үмэнэшүү Ханчжоу хүрэжэ, 1794 килoметр үргэлжэлдэг. Бээжэн , Тяньцзинь , Хэбэй , Шаньдун , Жянсү , Жэжян зэргэ можо хотоор урлан үнгэржэ, Хайхэ гол , Хуайхэ гол , Хүхэ мүрэн , Цяньтан мүрэнэй 5 ехэ гол мүрэнэй системые холбожо байдаг. Одоо энэ һубаг Хитадай урда нютагай уһые хойто нютагта татаха барилгын зүүн талын шугамай гол шугам болоод байна. Түүхэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Гол үгүүлэл: Хитадай түүхэ Хитад ороной түүхын түрэ улас (хитад нюдээр). Монгол Манжа хоёр Хитадта ноёлһоноор Хитад улас Сагаан хэрэм , Дотор газар һаа гаража тэлэбэ. Мао Зэдун 1949 ондо БНХАУ-ые тунхаглаһан. Үмэнэхи үе [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] 3000 тухай жэлэй түүхэтэй хитад үндэһэтэнэй түүхын туршада олон улас гүрэн оршон тогтоножо байгаа. Монголшууд 1279 ондо бүхы хитадые нэгэдхэн Юань улас байгуулан 1368 он хүрэтэр захиржа байба Мин улас 1644 ондо унажа, манжануудай эрхэшээлдэ орон Чин гүрэн гэгдэхэ болоһониинь Хитадай нютаг дээрэхи һүүлшын эзэнтэ улас байгаа. Мүн энэ Чин гүрэниинь Хара тамхиин дайнда ( 1840 — 1842 ) Англида илагдаһанаар Хитадай эргүүдые баруунайхид эзэмшэжэ эхилһэн болоод тэрэндэ эсэргүү тэмсэл улас ороной үнсэгэ булан бүридэ боложо байгаа. Эсэстэнь 1911 оной сагаагша гахай жэлэй хубисхал Манзын Чин гүрэниие мүхөөжэ, 1912 ондо Хитад Уласые тунхаглаба. Гэбэшье сэрэгэй эрхэтэнүүдэй хоорондын зүршэл болон Түбэд зэргэ уласые эзэлэн түримхэйлхэ бодолгонь хүсэтэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан гэхэ мэтэ шалтаанай уламһаа нэгэдэһэн засаг үгы болобо. [6] Ийнхүү олон жил үргэлжилсэн иргэний дайны эцэст Хитадай Коммунист Нам ялж, 1949 онд БНХАУ байгуулагдсан түүхтэй. Оршон үе саг [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] БНХАУ-ын түүхые тухайн үедэ ударидажа байһан хүнэйнь нэрээр Мао Зэдуний үе ( 1949 — 1978 ) болон Дэнь Сяопинай үе ( 1978 -) гэжэ 2 хубаахань бии. Мао Зэдунай үедэ БНХАУ социалис системэдэ хамрагдан, Ехэ Дэбхэрэлтын бодолгые хэрэгжүүлжэ ерэһэн болобош амжалтада хүрээгүй юм. Энэнэй уламһаа Соёлой хубисхал гаража, «хубисхалта эсэргүү» гэгдэһэн хүнүүдэй олоноорынь хороожо, улас орон даяар айдас хүйдэс ноёлһон жэлнүүд ерэһэн юм. Мао Зэдун наһа барахатай зэргэсэн энэ хубисхалшье намжажа, Мао Хуа Гуофенг залгамжалһан болобош удалгүй түрын эрхэ Дэнь Сяопиньда шэлжэбэ. Дэнь Сяопиниин үедэ БНХАУ Коммунис Нам гэжэ ганса намай системэеэ хадагалжа үлэһэн болобошье эдэй засагаа заха зээлиин системэдэ шэлжүүлхэ алахамууд хэгдэжэ, БНХАУ оршон үетэй хүл ниилүүлэн алхаха болоо. Энэ хугасаанда хүндэ хүнгэн үйлэдбэринүүд хүгжэн, «Дэлхэйн үйлэдбэри» гэжэ нэрлээгдэхэ болотороо эдэй засагынь олошоруулһан юм. Гэбэшье улас түрын хубида сүлөөгүй байдал үргэлжэлһээр байгаа болон 1989 оной Тяньаньмэнь талмайн алалга болон 2005 оной Һалан тусгаарлахада эсэргүү хуули зэргэнь БНХАУ-ай «Нэгэ Хитад, Нэгэ Улас» бодолгын элирэл юм. Ниигэм [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Можо, ороной хүн зоной нягта һиирэг Хүн зон зүй [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Хитадай хүн зоной тоо (1953-2010) [7] Он Хүн зоной тоо %± 1953 582,603,417 — 1964 694,581,759 19.2% 1982 1,008,175,288 45.1% 1990 1,133,682,501 12.4% 2000 1,265,830,000 11.7% 2010 1,339,724,852 5.8% Арад түмэн, хэлэн-угсаанай газарай зураг Хитад улас дэлхэйдэ эгээн олон хүнтэй . Эгээн ойро 2010 оной тоололгоор БНХАУ 1,370,536,875 оршон һуугшатай байба. 16.6 хубинь 15 хүрэтэрхи наһанай хүүгэд, 70.1 хуби 15-60 наһатан, 13.3% нь 60-аас дээш ахмад наһатан юм. Хүн зоной жэлэй үрэжэл 0.46% байна. [8] Дундажаар 73.18 наһалдаг. Хэтэ үрэжэлые 1979 оной « Нэгэ хүүгэдэй бодолго »-оор болюулһан. Ядаралай хуби бууража, амижаргаанай нюруу дээшэлһэниинь һайн болобошье хүүгэд нюуха, наймаалха гэхэ мэтэ муу үрэ дагабари баһа байгаа. Түрэжэ бай хүүгэдэй эрэ эмын харисаа 105/100 боложо гажаһан болоод 2010 ондо бүри 118/100 байгаа. [9] 2013 онһоо эхэнэр нүхэрэй али нэгэниинь айлай ганса хүүгэд бол хоёр хүүгэдтэй байхые зүбшөөржэ зөөлрүүлһэн. [10] Хитадайхин хотожожо байгаа. 1990 ондо хотын хүн зон 20% байһан бол 2007 ондо 46% хотынхин болоһон. [11] Хитадта саяһаа олон хүнтэй 160 оршом хот байгааһаа Шанхай , Бээжэн , Тяньцзинь , Гуанчжоу , Шэньжэнь , Чунцин , Ухань долоонь асанхи хүнтэй болшохоһон. [12] Араһаань Дунгуань , Чэндү , Хонконг , Нанжан , Мүгдэн , Ханьчжоу гээд олон хот нэхэжэ ябаа. Ажал бэдэржэ хүдөөһөө хото бараадһан 220 сая хүн бии. [13] Хитад үндэһэтэнэй түрэлхи, Хитад уласай газар нютагай 45.6% эзэлһэн Дотор газарта хүн зоной 93.9% оршон һуудаг. Бээжэн-Шанхайн хүрээнэй Хитадай ехэ тала , Хонконг-Гуаньчжоу хабын урда нютагта бүри шэгүү һууришилтай. Түбэдэй ӨЗО -до эгээн һиирэг, 2.2 хүн/км 2 байгаа. Арад түмэн [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Гол үгүүлэл: Хитадай арад түмэн БНХАУ арад эргэдээ хэлэн, яһан үндэһыень харгалзан 56 нэрээр хураан бүридхэдэг. Тус уласай үндэһэн хүн ам Хитад түрэлхи хэлтэй Хитад үндэһэтэн нийт хүн зоной 91.51 хубиие бүридүүлжэ, ТӨЗО ШУӨЗО хоёрһоо бусад можо, орондо хэдынээ диилэнхи олоной хубитай болоо. 70 хубинь умарад (Бээжэн багтааһан), [14] үлдсэн нь ү (Шанхайн), юэ (Хонконгийн кантон г.м), минь зэргэ аялгуутан гэхэ болобош Хитад бэшэгэй нэгэ дүрэмтэй. Уласай үсөөн тоото арад түмэн 8.49% хубиие эзэлжэ байгааһаа 2010 оной тоололгоор 16.9 сая жуан , 10.5 сая хотон , 10.3 сая манжа , 10.0 сая уйгар , 9.4 сая мяо , 8.7 сая и гэжэ ябаһаар 3 мянган лоба , татараар гүйсэнэ. [15] Хитадууд күнзы , бомбо (дао), будда гэһэн 'гурбан шажан ном'-ые эртынһээ эдеэшүүлжэ абаһан. [16] Хотон Хитадуудынь лалын шүтэлгэтэй. БНХАУ эхиндээ шажан хориглоһоншье 1980-аад онһоо хиналтатай жааханаар сүлөөлбэ. Олон яһатанай ехэнхинь урдын тай-кадай изагуурай хэлэтэй байдаг. Бүгэдэл өөрын гэһэн хубсаһан гоёл, зан заншалаараа илгарха болобошье Хитад үндэһэтэнэй хүсэтэй нэбтэрэлтээр Хитад хэлэтэй болоод түрэлхи хэлээ гээсхээжэ байна. Түбэд-бирма бүлэгэй хэлэтэй- шарын шажаниие үүсхэгшэ түбэд , түрэг бүлэгэй хэлэн- ислам шүтэлгэтэй уйгур , хасаг , монгол бүлэгэй хэлэн-шарын шажанай уламжалалта монгол зэргэ хизгаарай арад түмэн Хитад хэлэн һурахын хамтаар өөрын түрэлхи хэлэн бэшэгээ боломжоороо хадагалжа үлэһэн. наһа, эрэ эмэ субарга Бээжэнгэй олимпын нээлтэдэ 56 арадай хубсаһатай багашуул Буддын хиид Шанхай хото 1956 онһоо хялбари ханзын Хитад бэшэгтэй болоһон Улас түрэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Мао Зэдунай зурагтай Тяньаньмэнь талмай Хитад Улас хүнэй ​​эрхые (Интернетдэ сүлөөтэй нэбтэрэлгэ, хэблэлэй эрхэ сүлөө, суулганай эрхэ сүлөө, хүүгэдтэй болохо эрхэ сүлөө, ниигэм байгуулха эрхэ сүлөө, шажан шүтэлгын эрхэ сүлөө) зүршэхэ, захиргаадалтын уласуудай нэгэн юм. Хуули баталха байгуулгань Бүхы Арадай Түлөөлэгшэдэй Хурал , гүйсэдхэхэ засаглалай дээдэ байгуулгань Түрын зүблэл болоно. Хамагай дээдэ шүүхэ газар Арадай Дээдэ Шүүхэ юм. Гэбэш түрын дээдэ эрхэ мэдэл 'Нам'да түблэрхэ болоод ХКН-ын тэргүүлэгшэд улас орониие ударидадаг гэхэд болоно. 1997 ондо Ехэ Британи һаа бусаажа абаһан Хонконг болон 1999 ондо Португал һаа бусаажа абаһан Макао «Нэгэ улас, хоёр системэ» гэжэ нэрлээгдэхысэ үргэн хэмжээтэй өөртөө засаха эрхэтэй. 2013 оной байдалаар БНХАУ-ай Засагай газар ба намай түрүүн албан тушаалнуудай хубаарилалта: Эрэмбэ Албан тушаал Хүн 1 БНХАУ-ай Юрэнхылэгшэ Хитадай Коммунис Намай Юрэнхы нарин бэшэгэй дарга Сэрэгэй Түб Зүблэлэй Түрүүлэгшэ Си Цзиньпин 2 / 3 БНХАУ-ай Түрын Зүблэлэй Юрэнхы Сайд Ли Кэцян Бүхэхитад Арадай Ехэ Хуралай Байнгын Хорооной Түрүүлэгшэ Чжан Дэцзян 4 БНХАУ-ай Арадай Улас Түрын Зүблэлдэхэ Бага Хурал Бүхэхитад Хорооной Түрүүлэгшэ Юй Чжэншэн Хитад Коммунис Нам [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] БНХАУ-ай Үндэһэн хуулида тусхагдаһан Хитадай Коммунис Намаар (ХКН) захиржа байна. Хитадай Коммунис Нам 76 сая үлүү гэшүүнтэй, дэлхэйн улас түрын эгээн томо байгуулга. 2009 ондо БНХАУ байгуулагдаһанай нэгэн жаран болоходо ХКН-ай 4-дэхи үеын ударидагшад эрхэ баряад ябажа байгаашье үнгэрһэн хугасаада Хитадай улас түрын системэдэ намай лидерынь өөрын залгамжалагшые тодоруулха талаар баталгаажаһан тогтоһон арга зам гэжэ байһангүй. Мао Зэдуниие наһа бараһанай дараа тэрэнэй залгамжалагшадые түлхин Дэн Сяопин эрхэ мэдэлые гартаа адхаха болоһон. Харин Дэн Сяопин өөрынгөө залгамжалагша гэгдэжэ байһан хоёр хүниие орхин Цзян Цзэминьдэ түрын эрхээ шэлжүүлһэнэй зэргэсээ үе алгаһан Ху Цзиньтаое тогтоожо үгэһэн байдаг. Засаг захиргаанай хуубари [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Хитад улас мүнөөдэр можо, аймаг, хошуун, сум, гасаанай гэһэн 5 зэргэ дэбэй хорин нэгэжээр газар нютгаа шаталан хубаажа байна. I дэсын 33 нютагһаа 22-нь можо , 5-нь автономито орон (ӨЗО), 4-нь түбдэ захирагдаха хото , 2-нь онсогой захиргаата орон (ОЗО) гэһэн зүйлэй нютаг болоно. Хоёр ОЗО ( Хонконг , Макао ) автономито ехэ эрхэтэй. Тайваниие өөрынхи гэжэ зүдхэдэг. Шиньжян Үбэр-Монгол Хара-Мүрэн Гирин Ляонин Түбэд Хүхэ-Нуур Ганьсү Ниншя Шэньси Шаньси Хэбэй Бээжэн Тяньцзинь Шаньдун Хэнань Сычуань Чунцин Хүбэй Аньхуй Жянсү Юньнань Гуйжоу Хүнань Жянши Жөжян Шанхай Гуанши Гуандун Фүжянь Макао Хонконг Хайнань Тайвань БНХАУ-ын I дэсийн 33 нютаг, өөрийн гэж мэтгэдэг 1 газрыг харууласан газрын зураг Зүг шэгэй зургаан орон I дэсэй дүрбэн зүйл нэгэжые үнгөөр илгаһаниинь Сагаан, улаан дарһан. № Нютагай нэрэ Хитадаар Талмай (км²) Хүн зон (2010) Нютагай түб — можо (省) — 1 Аньхуй ᠠᠨᠾᠦ᠋ᠢ 安徽 139,700 59,500,510 Хэфэй 2 Ганьсу ᠭᠠᠨᠰᠤ 甘肃 454,300 25,575,254 Ланьчжоу 3 Гирин ᠭᠢᠷᠢᠨ 吉林 187,400 27,462,297 Чанчунь 4 Гуандун ᠭᠤᠸᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ 广东 180,000 104,303,132 Гуанчжоу 5 Гуйжоу ᠭᠦᠢᠵᠸᠦ 贵州 176,000 34,746,468 Гуйян 6 Чжэцзян ᠵᠸᠵᠢᠶᠠᠩ 浙江 102,000 54,426,891 Ханчжоу 7 Цзянсу ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠦ 江苏 102,600 78,659,903 Нанжин 8 Цзянси ᠵᠢᠶᠠᠩᠰᠢ 江西 167,000 44,567,475 Наньчан 9 Ляонин ᠯᠢᠶᠤᠤᠨᠢᠩ 辽宁 145,900 43,746,323 Мүгдэн 10 Сычуань ᠰᠸᠴᠤᠸᠠᠨ 四川 485,000 80,418,200 Чэнду 11 Фуцзянь ᠹᠦᠵᠢᠶᠠᠨ 福建 121,300 36,894,216 Фучжоу 12 Хайнань ᠬᠠᠶᠢᠨᠠᠨ 海南 34,000 8,671,518 Хайкоу 13 Хара-Мүрэн ᠬᠠᠷᠠᠮᠦ᠋ᠷᠡᠨ 黑龙江 454,000 38,312,224 Харбин 14 Хэбэй ᠾᠸᠪᠸᠢ 河北 187,700 71,854,202 Шицзячжуан 15 Хэнань ᠾᠸᠨᠠᠨ 河南 167,000 94,023,567 Чжэнчжоу 16 Хүхэ-Нуур ᠬᠥᠬᠡᠨᠠᠭᠤᠷ 青海 721,200 5,626,722 Синин 17 Хубэй ᠬᠤᠪᠸᠢ 湖北 185,900 57,237,740 Ухань 18 Хунань ᠬᠤᠨᠠᠨ 湖南 210,000 65,683,722 Чанша 19 Шаньдун ᠱᠠᠩᠳᠦ᠋ᠩ 山东 153,800 95,793,065 Цзинань 20 Шаньси ᠱᠠᠨ ᠰᠢ 山西 156,300 35,712,111 Тайюань 21 Шэньси ᠱᠠᠨᠰᠢ 陕西 205,600 37,327,378 Сиань 22 Юньнань ᠶᠦᠨᠨᠠᠨ 云南 394,000 45,966,239 Куньмин — автономито орон (自治区) — 23 Гуанши ᠭᠤᠸᠠᠩᠰᠢ 广西 236,000 46,026,629 Наньнин 24 Ниншя ᠨᠢᠩᠰᠢᠶᠠ 宁夏 66,400 6,301,350 Иньчуань 25 Үбэр-Монгол ᠥᠪᠦᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ 內蒙古 1,183,000 24,706,321 Хүхэ хото 26 Түбэд ᠲᠦᠪᠡᠳ 西藏 1,228,400 3,002,166 Һаса 27 Синьцзян ᠰᠢᠩᠵᠢᠶᠠᠩ 新疆 1,660,400 21,813,334 Үрэмшэ — онсогой захиргаата орон (特别行政区) — 28 Макао 澳门 29 552,300 Макао 29 Хонконг 香港 1,104 7,061,200 Хонконг — түбдэ захирагдаха хот (直辖市) — 30 Бээжэн ᠪᠡᠭᠡᠵᠢᠩ 北京 16,800 19,612,368 Бээжэн 31 Тяньцзинь ᠲᠢᠶᠠᠨᠵᠢᠨ 天津 11,305 12,938,224 Тяньцзинь 32 Чунцин 重庆 82,300 28,846,170 Чунцин 33 Шанхай ᠱᠠᠩᠬᠠᠢ 上海 6,341 23,019,148 Шанхай Хотонууд [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Хитадай ниислэл хото — 17 550 000 хүн зонтой Бээжэн юм. Ондоо ехэ хотонууд: Шанхай (хүн зон — 18 450 000 хүн), Чунцин , Тяньцзинь , Гуанчжоу . Эрэмбэ Буряад нэрэ/ Ханьюй Пиньинь / Хялбарижуулһан / Уламжалалта Хүн зон Он жэл Зураг Харьяалал Бүһэ нютаг 1 Чунцин Chóngqìng (simp: 重庆, trad: 重慶) 28846170 ! 28,846,170 2010 Хитад Урда Баруун 2 Шанхай Shànghǎi (simp: 上海, trad: 上海) 23019148 ! 23,019,148 2010 Хитад Зүүн 3 Бээжэн Běijīng (simp: 北京, trad: 北京) 19612368 ! 19,612,368 2010 Хитад Хойто 4 Чэнду Chéngdū (simp: 成都, trad: 成都) 14047625 ! 14,047,625 2010 Хитад Урда Баруун 5 Тяньцзинь Tiānjīn (simp: 天津, trad: 天津) 12938224 ! 12,938,224 2010 Хитад Хойто 6 Гуанчжоу Guǎngzhōu (simp: 广州, trad: 廣州) 12700800 ! 12,700,800 2010 Хитад Урда Түб 7 Харбин Hā'ěrbīn (simp: 哈尔滨, trad: 哈爾濱) 10635971 ! 10,635,971 2010 Хитад Хойто Зүүн 8 Шэньчжэнь Shēnzhèn (simp: 深圳, trad: 深圳) 10357938 ! 10,357,938 2010 Хитад Урда Түб 9 Ухань Wǔhàn (simp: 武汉, trad: 武漢) 09785392 ! 9,785,392 2010 Хитад Урда Түб 10 Ханьчжоу Hángzhōu (simp: 杭州, trad: 杭州) 08700400 ! 8,700,400 2010 Хитад Зүүн 11 Шиань Xī'ān (simp: 西安, trad: 西安) 08467837 ! 8,467,837 2010 Хитад Хойто Баруун 12 Мүгдэн Shěnyáng (simp: 沈阳, trad: 瀋陽) 08106171 ! 8,106,171 2010 Хитад Хойто Зүүн 13 Нанжан Nánjīng (simp: 南京, trad: 南京) 08004680 ! 8,004,680 2010 Хитад Зүүн 14 Чаньчунь Chángchūn (simp: 长春, trad: 長春) 07459005 ! 7,459,005 2010 Хитад Хойто Зүүн 15 Шанцю Shāngqiū (simp: 商丘, trad: 商丘) 07362472 ! 7,362,472 2010 Хитад Урда Түб 16 Хонконг Xiānggǎng (simp: 香港, trad: 香港) 07103000 ! 7,103,000 2011 Хонконг Урда Түб 17 Тайбэй Táiběi (simp: 台北, trad: 臺北) 06900273 ! 6,900,273 2010 БНХУ Тайвань 18 Цзинань Jǐnán (simp: 济南, trad: 濟南) 06814000 ! 6,814,000 2010 Хитад Зүүн 19 Далянь Dàlián (simp: 大连, trad: 大連) 06170000 ! 6,170,000 2009 Хитад Хойто Зүүн 20 Тайюань Tàiyuán (simp: 太原, trad: 太原) 04201591 ! 4,201,591 2010 Хитад Хойто 21 Шэнэ Тайбэй Xīnběi (simp: 新北, trad: 新北) 03893740 ! 3,893,740 2010 БНХУ Тайвань 22 Кунминь Kūnmíng (simp: 昆明, trad: 昆明) 02971000 ! 2,971,000 Хитад Урда Баруун 23 Уси Wúxī (simp: 无锡, trad: 無錫) 02359000 ! 2,359,000 Хитад Зүүн 24 Шицзячжуан Shíjiāzhuāng (simp: 石家庄, trad: 石家莊) 02280000 ! 2,280,000 Хитад Хойто 25 Чжэнчжоу Zhèngzhōu (simp: 郑州, trad: 鄭州) 02280000 ! 2,280,000 200 px Хитад Урда Түб 26 Наньнин Nánníng (simp: 南宁, trad: 南寧) 02272000 ! 2,272,000 Хитад Урда Түб 27 Наньчан Nánchāng (simp: 南昌, trad: 南昌) 02229000 ! 2,229,000 Хитад Зүүн 28 Чанша Chángshā (simp: 长沙, trad: 長沙) 02187000 ! 2,187,000 Хитад Урда Түб 29 Циндао Qīngdǎo (simp: 青岛, trad: 青島) 02160000 ! 2,160,000 Хитад Зүүн 30 Ланьчжоу Lánzhōu (simp: 兰州, trad: 蘭州) 02072000 ! 2,072,000 Хитад Хойто Баруун 31 Сучжоу Sūzhōu (simp: 苏州, trad: 蘇州) 02063000 ! 2,063,000 Хитад Зүүн 32 Хэйфэй Héféi (simp: 合肥, trad: 合肥) 01984000 ! 1,984,000 Хитад Зүүн 33 Наньчун Nánchōng (simp: 南充, trad: 南充) 01913000 ! 1,913,000 Хитад Урда Баруун 34 Сямэнь Xiàmén (simp: 厦门, trad: 廈門) 01896000 ! 1,896,000 Хитад Зүүн 35 Фучжоу Fúzhōu (simp: 福州, trad: 福州) 01860000 ! 1,860,000 Хитад Зүүн 36 Гирин Jílín Shì (simp: 吉林市, trad: 吉林市) 01823725 ! 1,823,725 Хитад Хойто Зүүн 37 Наньян Nányáng (simp: 南阳, trad: 南陽) 01797000 ! 1,797,000 Хитад Урда Түб 38 Үрэмшэ Wūlǔmùqí (simp: 乌鲁木齐, trad: 烏魯木齊) 01757000 ! 1,757,000 Хитад Хойто Баруун 39 Фошань Fóshān (simp: 佛山, trad: 佛山) 01739000 ! 1,739,000 Хитад Урда Түб 40 Гуйян Guìyáng (simp: 贵阳, trad: 貴陽) 01643000 ! 1,643,000 Хитад Урда Баруун 41 Бэньси Běnxī (simp: 本溪, trad: 本溪) 01600000 ! 1,600,000 2011 Хитад Хойто Зүүн 42 Нинбо Níngbō (simp: 宁波, trad: 寧波) 01594000 ! 1,594,000 Хитад Зүүн 43 Вэйфан Wéifāng (simp: 潍坊, trad: 濰坊) 01536000 ! 1,536,000 Хитад Зүүн 44 Гаосюн Gāoxióng (simp: 高雄, trad: 高雄) 01526420 ! 1,526,420 БНХУ Тайвань 45 Датон Dàtóng (simp: 大同, trad: 大同) 01492000 ! 1,492,000 Хитад Хойто 46 Аншань Ānshān (simp: 鞍山, trad: 鞍山) 01474000 ! 1,474,000 Хитад Хойто Зүүн 47 Бугата Bāotóu (simp: 包头, trad: 包頭) 01442000 ! 1,442,000 Хитад Хойто 48 Нэйцзян Nèijiāng (simp: 内江, trad: 内江) 01406000 ! 1,406,000 Хитад Урда Баруун 49 Фушунь Fǔshùn (simp: 抚顺, trad: 撫順) 01402000 ! 1,402,000 Хитад Хойто Зүүн 50 Сучжоу Xúzhōu (simp: 徐州, trad: 徐州) 01400000 ! 1,400,000 Хитад Зүүн 51 Яньтай Yāntái (simp: 烟台, trad: 煙臺) 01328000 ! 1,328,000 Хитад Зүүн 52 Иян Yìyáng (simp: 益阳, trad: 益陽) 01296000 ! 1,296,000 Хитад Урда Түб 53 Чандэ Chángdé (simp: 常德, trad: 常德) 01284000 ! 1,284,000 Хитад Урда Түб 54 Таншань Tángshān (simp: 唐山, trad: 唐山) 01279226 ! 1,279,226 Хитад Хойто 55 Лоян Luòyáng (simp: 洛阳, trad: 洛陽) 01265000 ! 1,265,000 Хитад Урда Түб 56 Мяньян Miányáng (simp: 绵阳, trad: 綿陽) 01189000 ! 1,189,000 Хитад Урда Баруун 57 Хүхэ хото Hūhéhàotè (simp: 呼和浩特, trad: 呼和浩特) 01144000 ! 1,144,000 200px Хитад Хойто 58 Шаньтоу Shàntóu (simp: 汕头, trad: 汕頭) 01110000 ! 1,110,000 Хитад Урда Түб 59 Цзинчжоу Jīngzhōu (simp: 荆州, trad: 荆州) 01104000 ! 1,104,000 Хитад Урда Түб 60 Баодин Bǎodìng (simp: 保定, trad: 保定) 01060000 ! 1,060,000 Хитад Хойто 61 Аньян Ānyáng (simp: 安阳, trad: 安陽) 01058000 ! 1,058,000 Хитад Хойто 62 Лючжоу Liǔzhōu (simp: 柳州, trad: 柳州) 01017000 ! 1,017,000 200px Хитад Урда Түб 63 Luzhou Lúzhōu (simp: 泸州, trad: 瀘州) 00961000 ! 961,000 Хитад Урда Баруун 64 Ханьдань Hándān (simp: 邯郸 trad: 邯鄲) 00951000 ! 951,000 Хитад Хойто 65 Цюаньчжоу Quánzhōu (simp: 泉州, trad: 泉州) 00948000 ! 948,000 Хитад Зүүн 66 Хэнян Héngyáng (simp: 衡阳, trad: 衡陽) 00904000 ! 904,000 Хитад Урда Түб 67 Синин Xīníng (simp: 西宁, trad: 西寧) 00871000 ! 871,000 Хитад Хойто Баруун 68 Хэнань Huáinán (simp: 淮南, trad: 淮南) 00863135 ! 863,135 Хитад Зүүн 69 Инчуань Yínchuān (simp: 银川, trad: 銀川) 00861000 ! 861,000 Хитад Хойто Баруун 70 Чанчжоу Chángzhōu (simp: 常州, trad: 常州) 00827131 ! 827,131 Хитад Зүүн 71 Хайнань Huái'ān (simp: 淮安 trad: 淮安) 00725381 ! 725,381 Хитад Зүүн 72 Ичан Yíchāng (simp: 宜昌, trad: 宜昌) 00634568 ! 634,568 Хитад Урда Түб 73 Сянян Xiāngyáng (simp: 襄阳, trad: 襄陽) 00633173 ! 633,173 Хитад Урда Түб 74 Макао Àomén (simp: 澳门, trad: 澳門) 00542400 ! 542,400 Макао Урда Түб 75 Цзяи Jiāyì (simp: 嘉义 trad: 嘉義) 00000000 ! БНХУ Тайвань 76 Цзилун Jīlóng (simp: 基隆 trad: 基隆) 00000000 ! БНХУ Тайвань 77 Таоюань Táoyuán (simp: 桃园 trad: 桃園) 00000000 ! БНХУ Тайвань 78 Синьчжу Xīnzhú (simp: 新竹, trad: 新竹) 00000000 ! БНХУ Тайвань 79 Тайнань Táinán (simp: 台南, trad: 臺南) 00000000 ! БНХУ Тайвань 80 Тайчжун Táizhōng (simp: 台中, trad: 臺中) 00000000 ! БНХУ Тайвань Мүн үзэхэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Ород хэлэн Ородууд Ородой Холбооной Уласай холбооной округууд Ородой Холбооной Уласай сүбъеэктэнүүд Зүүлтэ [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] ↑ 1,0 1,1 Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census . Stats.gov.cn. 1 November 2011 үдэртэ хандаһан. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 China . International Monetary Fund. 2012-04-18 үдэртэ хандаһан. ↑ 3,0 3,1 АНУ-ын Тагнуулын төв газрын мэдээсэл [Gini rankings] ↑ 4,0 4,1 Human Development Report 2011 . United Nations (2011). 5 November 2011 үдэртэ хандаһан. ↑ 学习中文 . 25 September 2014 үдэртэ хандаһан. ↑ Кузьмин С. Л. Нууц Түвд орон. Тусгаар тогтнол ба эзэгнэлийн түүх. 2011. Улаанбаатар ↑ БНХАУ-ын хүн зоной зургаан удаагийн тоолллого ↑ [1] ↑ 'The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live'. ↑ 'China formalizes easing of one-child policy' ↑ 'Preparing for China's urban billion' ↑ 'China's mega city: the country's existing mega cities'. ↑ 'China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)' ↑ 'China: 400 Million Cannot Speak Mandarin' ↑ 'Communiqué of the National Bureau of Statistics of People's Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)' ↑ Chinese Religion: A Contextual Approach Холбооһон [ заһабарилха | үндэһэн бэшэгые заһабарилха ] Энэ хуудаһан Хитад Улас гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой. Посольство КНР в РФ Посольство России в Китае Жэньминь Жибао онлайн Агентство Синьхуа Международное радио Китая Китайский информационный Интернет-центр Каталог сайтов о Китае Верещагин А. В. , В Китае на сайте «Руниверс» Бугрова М. С. Соединенное Королевство и КНР в XXI веке Искусство Китая. Галерея изображений Статьи Владимира Попова о Китае Ази Азербайджан · Арабын Нэгэдэһэн Эмир Улас · Армени · Афганистан · Балба · Бангладеш · Баhрэйн · Брүнэй · Бутан · Вьетнам · Гүржи · Египет · Зүүн Тимор · Израиль · Индонези · Йордан · Ирак · Иран · Йемен · Казахстан · Кампучи · Катар · Кипр · Кувейт · Кыргызстан · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдив · Монгол Улас · Мьянмар · Оман · Ородой Холбооной Улас · Пакистан · Саудын Араб · Сингапур · Сири · Узбекистан · Урда Солонгос · Таджикистан · Таиланд · Туркменистан · Түрэг Улас · Филиппин · Хитад Улас · Хойто Солонгос · Шри Ланка · Энэдхэг · Япон ' https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Бүгэдэ_Найрамдаха_Хитад_Арад_Улас&oldid=52112 ' холбооһоо абагдаһан Анги : Ази Хитад Хитадай түүхэ Коммунис оронууд Нюуса анги: Страницы с неработающими файловыми ссылками Залуур Хубиин хэрэгсэлнүүд Та нэбтэрээгүйт Хэлэлсэхэ Тааруулга Хэрэглэгшын дансаяа үүсхэхэ Нэбтэрхэ Пространства имён Хуудаһан Хэлэлсэхэ Хубилбари Үзэһэн Уншаха Заһабарилха Үндэһэн бэшэгые заһабарилха Түүхые хараха Үшөө Бэдэрхэ Залуур Нюур хуудаһан Соохи бүхы хуудаһан Үгүүлэл Туһаламжа Хандиблаха Хабаадалга Шуулган (форум) Хурал 1000 үгүүлэл Wikidata Һүүлшын хубилалта Шэнэ үгүүлэлнүүд Багажа зэбсэг Эндэ холбогдоһон хуудаһанууд Холбогдохо хубилалта Файл оруулха Тусхай хуудаһан Үргэлжын холбооһон Хуудаһан тухай мэдээлэл Мэдээнэй зүйл Энэ хуудаһаһаа эшэ татаха Хэблэхэ/экспорт Шэнээр ном нээхэ PDF хэлбэреэр татажа абаха Хэблэхэ хубилбари В других проектах Викисклад Бусад хэлээр Аҧсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Akan Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية ܐܪܡܝܐ مصرى অসমীয়া Asturianu Авар Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी Bislama Bahasa Banjar Bamanankan বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski Català Chavacano de Zamboanga Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ Tsetsêhestâhese کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski डोटेली ދިވެހިބަސް Eʋegbe Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Frysk Gaeilge Gagauz 贛語 Gàidhlig Galego Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Адыгэбзэ Kabɩyɛ Kongo Gĩkũyũ Қазақша Kalaallisut ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Перем Коми Къарачай-малкъар कॉशुर / کٲشُر Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Limburgs Lumbaart Lingála ລາວ لۊری شومالی Lietuvių Latviešu मैथिली Мокшень Malagasy Олык марий Māori Baso Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Dorerin Naoero Nāhuatl Napulitano Plattdüütsch Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Sesotho sa Leboa Chi-Chewa Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Norfuk / Pitkern Polski Piemontèis پنجابی Ποντιακά پښتو Português Runa Simi Romani Română Tarandíne Русский Русиньскый Kinyarwanda Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Gagana Samoa ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Sesotho Seeltersk Basa Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Lea faka-Tonga Tok Pisin Türkçe Xitsonga Татарча/tatarça ChiTumbuka Twi Reo tahiti Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Winaray Wolof 吴语 Хальмг IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 IsiZulu Холбооһые заһабарилха Энэ хуудаһанай эгээн һүүлшын хубилалга: 03:38, 27 арба һара 2017. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Хубиин мэдээлэлэй талаар баримталал Wikipedia тухай Татагалзалнууд Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4
  Алтан Орд — Википедиа нэвтэрхий толь Алтан Орд Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Алтан Ордны Улс (Зүчийн улс) Нийслэл Бат-Сарай , Бэрх-Сарай Том хот Сарай Албан хэл монгол хэл Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл Монгол, Түрэг, Орос Ард түмэн (1204 он) Монгол, Түрэг, Кибчаг, Орос, Булгар, Алан, Черкес Төр засаг Хэмжээгүй эрхт хаант - Хан 1240 - Алтан Ордны улс байгуулагдав 1240 ... монгол хэл Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл Монгол, Түрэг, Орос Ард түмэн (1204 он) Монгол, Түрэг, Кибчаг ... дараалал · Түүх · Хэл Монгол үндэстэн · Удирдагчид · Цол хэргэм Улсууд Хүннү 209 BC–93 AD Сяньби 93 ... –1221 Монгол ханлигууд IX-X Хэрэйдийн ханлиг X-1203 Татарын ханлиг IX-X Найманы ханлиг -1204 Мэргидийн ханлиг XI-XII Хамаг Монгол X-1206 Их Монгол Улс 1206-1368 Юань улс 1271-1368 Цагаадайн улс 1225 ... улс 1335-1432 Монгол Улс 1368-1691 Хар Дэл 1383-1513 Дөрвөн Ойрад 1399-1634 Аргуны улс 1479-1599 CACHE

Алтан Орд — Википедиа нэвтэрхий толь Алтан Орд Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Алтан Ордны Улс (Зүчийн улс) Нийслэл Бат-Сарай , Бэрх-Сарай Том хот Сарай Албан хэл монгол хэл Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл Монгол, Түрэг, Орос Ард түмэн (1204 он) Монгол, Түрэг, Кибчаг, Орос, Булгар, Алан, Черкес Төр засаг Хэмжээгүй эрхт хаант - Хан 1240 - Алтан Ордны улс байгуулагдав 1240 - Алтан Ордны улсны залгамжлагч Их Орд Крымийн ханлигт эзлэгдэн унав 1502 Монголчуудын түүх Он дараалал · Түүх · Хэл Монгол үндэстэн · Удирдагчид · Цол хэргэм Улсууд Хүннү 209 BC–93 AD Сяньби 93-234 Юэбань 160-490 Тоба Вэй 386-585 Нирун 330-555 Тугухунь 285-670 Кидан улс 907-1125 Хар Кидан 1125–1221 Монгол ханлигууд IX-X Хэрэйдийн ханлиг X-1203 Татарын ханлиг IX-X Найманы ханлиг -1204 Мэргидийн ханлиг XI-XII Хамаг Монгол X-1206 Их Монгол Улс 1206-1368 Юань улс 1271-1368 Цагаадайн улс 1225-1340s Моголистан 1346-1462 Алтан Орд 1240-1502 Ил хаант улс 1256-1335 Чобаны улс 1335-1357 Жалайрын улс 1335-1432 Монгол Улс 1368-1691 Хар Дэл 1383-1513 Дөрвөн Ойрад 1399-1634 Аргуны улс 1479-1599 Халимагийн хант улс 1630-1731 Хотгойдын хант улс XVI-XII Хошуудын хант улс 1640s-1717 Зүүнгар 1634-1758 Олноо өргөгдсөн Монгол улс 1911-1924 БНМАУ 1924–1992 Монгол Улс 1992-одоо үе Ү · Х · З Алтан Орд ны улс нь Их Монгол улсын бүрэлдэхүүн хэсэг, Чингис хааны ач Бат хааны удирдлаган дор Дунай мөрнөөс Балхаш нуур хүртэлхи нутагт оршин тогтносон монголчуудын төрт улс юм. Бат хааны эцэг Зүчи өөрийн эзэмшил харьяа нутагтаа 1224 онд бие даасан улс байгуулах эхлэл тавьсан нь түүхэнд Зүчийн улс буюу Алтан ордны улс хэмээн нэршиж үлджээ. 1227 онд Зүчи нас барж түүний хүү Бат хан ширээнд сууснаар Алтан ордны улс бий болж төлөвшиж эхэлсэн байна. Чингисийн залгамжлагч Өгэдэйн Орос руу илгээсэн гурван довтолгооны нэгийг 1235 онд Бат хаан удирдан явсан юм. Монголчууд Урал мөрөнг 1237 онд гатлан төв Орост нэвтрээд Москва , Киев зэрэг олон хотуудыг довтлон эзэлжээ. Оросоос Монголчууд Польш , Силез , Унгарт очиж 1240 онд Люблин , Харьковыг газартай тэгшилсэн байна. Бат 1241 оны дөрөвдүгээр сард Легницийн ойролцоо Силез, Польш, Тевтоны цэргийн нэгдсэн армийг бут цохисон. Неостадын бэхлэлтээр довтолгоо зогсож, зүүн зүг буцан Ижил мөрний савд Бат өөрийн гоёмсог торгон гэрээ барьжээ. XIV зууны сүүлээр Алтан ордны улс Мускови (Москва)-ийн бослогуудаас болж сульдсан ба Төмөр 1395 онд Алтан Ордны улсыг нэгтгэсэн ч түүнийг нас бармагц Астрахань , Казань , Крым , Сибирь гэх дөрвөн улсад хуваагджээ. 1480-аад онд III Иван Василевич татвар төлөхөө больж улмаар 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн Алтан ордны улс оршин тогтнохоо больсон байнa. Алтан ордны улс унасан ч Крымийн ханлиг хүчирхэгжиж Орос улс руу үе үе хүчтэй довтлох болсон тул Орос довтолгооныг нь болиулахын тулд эд бараагаар алба барьж байв. 1685 онд Оросын I Петр хаан золиосны мөнгө төлөхийг бүрмөсөн болиулсан бөгөөд золиосны мөнгө төлж байсан нь Алтан ордны ноёрхол үргэлжилж байсан эсвэл Крымийн хараат байдалтай байсан гэсэн үг биш юм. Алтан ордны улсыг яваандаа бүрмөсөн түрэгжиж түрэгийн буюу татар үндэстний улс болсон гэж үздэг ба хэдийд, хэрхэн түрэгжсэн талаар эрдэмтэд маргасаар байна. Крымийн хан I Мехмед Гирей 1515 онд өөрийгөө 'Бүх мугалчуудын падишах ' цолд өргөмжилжээ. [1] [2] Мөн өөрийн харъяат татаруудыг мугал буюу монгол гэж нэрлэхийг оролдсон ч татарчуудын дийлэнхи нь түрэг гаралтай тул энэ нэрийг хүлээж авсангй. Крымийн ханлиг , Астраханийн ханлиг , Казанийн ханлигийн хангууд бүгд Зүчийн угсааных байв. Алтан ордны хаад [ засварлах | edit source ] Бат хан (1237-1256) Сартаг хан (1255-56) Улагчи хан (1257) Бэрх хан (1257-1266) Мөнхтөмөр хан (1266-1282) Тодмөнх хан (1282—1287) Тулабуга хан (1287—1291) Тохта хан (1291—1312) Өзбег хан (1312-1341) Тинибег хан (1341-1342) Жанибег хан (1342—1357) Бердибег (1357—1361) Кульпа (1359-1360) Наурузбег (1360-1361) Хидырьбек (1361-1362) Төмөрхожа (1362) Абдаллах (1362-1370), бодитоор бол Мамай захирч байв Мурид (1362-1367), бодитоор бол Мамай захирч байв Азиз (1367-1369), бодитоор бол Мамай захирч байв II Жанибек (1369-1370), бодитоор бол Мамай захирч байв Мухаммед Булак (1370-1379), бодитоор бол Мамай захирч байв Тулунбек (1370-1373), (засаг баригч), бодитоор бол Мамай захирч байв Айбек (1373-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв Араб шах (1376-1379), бодитоор бол Мамай захирч байв Хаанбек (1375-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв Илбани (1373-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв Хажи Черкесс (1375-1376), бодитоор бол Мамай захирч байв Урус (1376-1378), мөн Цагаан Ордны хан байсан бөгөөд Тохтамышын авга нь байв, ийнхүү Ордуудыг нэгтгэж чаджээ. Тохтамыш (1380-1395) Төмөркутлуг (1396-1401), жинхэнэ захирагч нь Эдигу Шадибек Болд султан Төмөр (1410-1412) Желал Ад Дин Керим Берди Кебек (Алтан Орд) Жаббар Берди Үлүг Мухаммед (1419-1421, 1428-1433) Давлет Берди Борак (1422-1427) Саид Ахмед (1433? - ?) Хүчүг Мухаммед (1459-1465) Ахмед (1465-1481) Шейх Ахмед (1481-1498, 1499-1502) Муртаза (1498-1499) Газрын зураг [ засварлах | edit source ] Лавлах холбоос [ засварлах | edit source ] ↑ Гайворонский О. Повелители двух материков. Т.1: Крымские ханы XV-XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. (2007) ↑ Часть III Мехмед I Герай 1515-1523 «ПАДИШАХ ВСЕХ МОГУЛОВ» А в 1515 году крымский хан Мехмед I Герай взял себе даже титул «падишах всех могулов (монголов)», ориентируясь уже не на величие золотоордынских ханов Батыя и Тохтамыша, но на самого Чингисхана' Энэ өгүүлэл хэт богино байна. Үүнийг өргөжүүлж Википедиад туслаарай. ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтан_Орд&oldid=527115 '-с авсан Ангилал : Түүхий Алтан ордны улс Азийн түүхэн улс Их Монгол Улс Еврази Европын түүхэн улс Төв Азийн түүх Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Acèh Afrikaans Alemannisch Aragonés العربية مصرى Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български Bosanski Català Qırımtatarca Čeština Чӑвашла Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Français Gaeilge עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Íslenska Italiano 日本語 ქართული Қазақша 한국어 Кыргызча Latina Lietuvių Latviešu Македонски Bahasa Melayu Nederlands Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska தமிழ் ไทย Türkçe Татарча/tatarça Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt 中文 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 10:25, 29 Арваннэгдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B7
  Телевиз — Википедиа нэвтэрхий толь Телевиз Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Гарчиг 1 Үүсэл 2 Анхны телевиз 3 Телевиз орчин үед 4 Монгол Улсад телевиз үүсэж хөгжсөн нь 4.1 Монгол телевизийн төлөвшил 4.2 Монголын арилжааны телевизүүд 5 Дэлхийн телевизийн өдөр 6 Телевизийн сэтгүүл зүйн тухайн номын жагсаалт Үүсэл [ засварлах | edit source ] Үе үеийн олон эрдэмтэдийн хөдөлмөр ... , Хайлт Гарчиг 1 Үүсэл 2 Анхны телевиз 3 Телевиз орчин үед 4 Монгол Улсад телевиз үүсэж хөгжсөн нь 4.1 Монгол телевизийн төлөвшил 4.2 Монголын арилжааны телевизүүд 5 Дэлхийн телевизийн өдөр 6 ... өөртөө тохиромжтой цаг үед үзэх боломж нээж өгдөг. Монгол Улсад телевиз үүсэж хөгжсөн нь [ засварлах | edit source ] Монгол Улсад телевиз байгуулах тухай анх 1964 оны 4 сард Улсын төлөвлөгөөний хорооны ... илгээсэн байна. 1966 оны 3 сарын 29-нд Монгол телевизийн техникийн төвийн шавыг тавих ёслол болжээ CACHE

Телевиз — Википедиа нэвтэрхий толь Телевиз Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Гарчиг 1 Үүсэл 2 Анхны телевиз 3 Телевиз орчин үед 4 Монгол Улсад телевиз үүсэж хөгжсөн нь 4.1 Монгол телевизийн төлөвшил 4.2 Монголын арилжааны телевизүүд 5 Дэлхийн телевизийн өдөр 6 Телевизийн сэтгүүл зүйн тухайн номын жагсаалт Үүсэл [ засварлах | edit source ] Үе үеийн олон эрдэмтэдийн хөдөлмөр зүтгэлийн үр дүнд телевиз бий болсон гэдгийг заавал онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. Английн эрдэмтэн Жеймс Клерк Максвелл (1831-1879) байгальд цахилгаан соронзон үелзлэл оршдог тухай таамаглал анх дэвшүүлжээ. Цахилгаан соронзон орон үнэхээр бодитой оршиж байгааг Германы эрдэмтэн Генрих Герц (1857-1894) туршилтаар баталсан юм. Цахилгаан соронзонгийн тархах хурд, түүний физик шинж чанарыг ч Герц нарийвчлан судалсан байна. Оросын эрдэмтэн Александр Степанович Попов (1859-1905), италийн эрдэмтэн Гульелмо Маркони (1874-1937) нар цахилгаан соронзон үелзлэлийг ашиглан агаарын орон зайг ашиглаж ямар нэгэн дохио дамжуулах арга бодож олжээ. Тэднийг анх радио зохион бүтээсэн эрдэмтэд гэж үздэг. 1880 онд П.И.Бахметьев дүрсийг алсад дамжуулахын тулд эхлээд цахилгаан соронзон орон болгож задлаад, дараа нь хүлээн авагчаар эргэж цуглуулах хэрэгтэй гэдэг санааг дэвшүүлсэн байна. Үүний дараа 1884 онд Германы эрдэмтэн Паул Нипков дүрсийг алс холын орон зайд дамжуулах анхны шийдлийг олжээ. Нипковийн санаачилсан энэ арга дээр тулгуурлан 1920 онд Шотландын зохион бүтээгч Жон Байрд (1888-1946) механик телевизор бүтээсэн юм. 1900 оны 8 сарын 25-нд Францын нийслэл Парис хотод олон улсын цахилгаан холбооны бага хурал зохион байгуулагдав. Энэ хуралд оролцсон Оросын инженер Константин Перский “ television” гэдэг нэртэй илтгэл тавьжээ. Ингэснээр телевиз гэдэг нэр томъёог хүн төрөлхтөн хэрэглэх болсон юм. Tele - алс хол, vision - үзэгдэх, харагдах гэсэн утгатай үг юм. Монголчууд энэ үгийг зурагт гэж орчуулжээ. Гадны фото үзэгдлийг ашиглан Петербург хотын технологийн их сургуулийн багш Б.Л.Розинг 1907 онд өнөөгийн зурагт ажиллах үндсэн зарчимыг боловсруулжээ. Телевизийн цаашдын хөгжилд Б.П.Грабовский, С.И.Катаев, П.В. Шматков, В.К.Зворыкин зэрэг олон эрдэмтэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан юм. Ер нь телевиз гэдэг бол олон хүний хамтын хөдөлмөрийн үр дүнд бий болсон хамтын бүтээл юм. Одоо ч телевизийн материал, техникийн бааз шинэчлэгдсээр байна. Анхны телевиз [ засварлах | edit source ] Дэлхийн улс орнуудын туулж өнгөрүүлсэн түүхээс нь хамаарч телевизийн хөгжлийн үе шат харилцан адилгүй байна. Улс бүрт телевиз байгуулагдсан цаг үе харилцан адилгүй боловч “туршилтын нэвтрүүлэг” явуулж байсан зурвас үе заавал байдаг. Манай хойд хөрш Орост телевизийн туршилтын нэвтрүүлгийг 1931 оны 5 сарын 1-нд хийсэн байна. Үүнээс нэг өдрийн өмнө “Правда” сонинд энэ тухай мэдээлэл хэвлэгджээ. 5 сарын 1-нд Оросын инженерүүд хэд хэдэн гэрэл зургийг дуугүйгээр алсын орон зайд дамжуулсан нь амжилттай болжээ. Тэгвэл Германд 1928 онд телевизийн туршилтын нэвтрүүлэг хийж байсан тухай баримт байдаг. Телевизийн нэвтрүүлгийг тогтмол явуулж эхэлсэн дэлхийн анхны улс бол Их Британи юм. 1936 онд Их Британий нийслэл Лондон хотод “London Television Service” компани тогтмол нэвтрүүлэг явуулах болжээ. Харин Орост 1939 оны 3 сарын 10-аас телевизийн нэвтрүүлэг тогтмол явах болжээ. Мөн 1939 оноос Америкийн телевизийн түүх эхэлдэг. Америкийн радио корпорацийн ерөнхийлөгч Дэвид Сарнов: Одоо бид дуунд дүрс нэмж чадах боллоо гэж мэдэгдэж телевиз байгууладаж байгааг тунхагласан байна. 1939 оны 4 сарын 30-нд Америкийн ерөнхийлөгч Франклин Рузвельтийн яриаг дамжуулснаар АНУ-д телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн нээлт болжээ. Дэлхийн 2-р дайны дараа телевизийн хөгжлийн алтан үе ирсэн юм. Ази, Европ, Латин Америк, Африкийн орнууд 1950 оноос хойш телевиз байгуулжээ. Ази тивд телевиз байгуулсан хамгийн анхны орон нь Иран, Филлипин юм. 1953 онд Филлипинд нэгэн зэрэг хоёр телевиз байгуулагджээ. Тайланд улсад 1955 онд, Энэтхэгт 1959 онд, Малайз улсад 1963 онд, Пакистан 1964 онд, Турк улсад 1968 онд, Хятад улс 1958 онд, БНСУ 1956 онд, Япон 1953 онд телевизтэй болжээ. 1970 оноос телевиз бол ОНМХ-ийн нэг чухал суваг мөн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Телевиз орчин үед [ засварлах | edit source ] Интернэт түгээмэл тархах хүртэл телевиз хамгийн шуурхай мэдээллийн хэрэгсэл гэсэн байр сууриа хадгалж ирсэн. Хамгийн анх 1947 онд АНУ-д кабелийн телевиз байгуулагдсан. 1970-аад оны сүүл үеэс кабелийн сүлжээ ашиглан нэвтрүүлэг дамжуулах нь улам ихэссэн. Харин 1990 оноос хойш пост коммунист орнуудад кабелийн телевиз сонгодог утгаараа хөгжиж эхлэжээ. Ингэснээр телевизийн сувгийн тоо ч нэмэгдсэн байна. 1976 онд хиймэл дагуулын телевиз бий болов. Орчин үед хиймэл дагуулын телевиз нь тоон систем ашиглан дуу дүрсний өндөр чанартай нэвтрүүлгийг үзэгчдэд хүргэж байна. Мэдээллийн технологийн хөгжлийн үр шимээр IPTV Internet Protocol Television бий боллоо. IPTV хамгийн гол давуу тал нь дүрс бичлэгийг үзээд зогсохгүй түүнтэй холбоотой бусад нэмэлт мэдээлэл авах, нэвтрүүлэгт шууд оролцох боломжтой. Мөн хэрэглэгч хүссэн нэвтрүүлгээ өөртөө тохиромжтой цаг үед үзэх боломж нээж өгдөг. Монгол Улсад телевиз үүсэж хөгжсөн нь [ засварлах | edit source ] Монгол Улсад телевиз байгуулах тухай анх 1964 оны 4 сард Улсын төлөвлөгөөний хорооны хуралдаанаар яригджээ. 1965 оны 10 сард БНМАУ-ын Засгийн Газар телевизэд ажиллах мэргэжилтнүүдийг ЗХУ-д сургах тухай тогтоол гаргажээ. Үүний дагуу телевизийн техникийн мэргэжилээр 40 хүнийг ЗХУ руу илгээсэн байна. 1966 оны 3 сарын 29-нд Монгол телевизийн техникийн төвийн шавыг тавих ёслол болжээ. 1966 оны 5 сарын 16-нд телевизэд ажиллах залуусын хоёрдугаар ээлжийг ЗХУ руу явуулсан юм. 1967 онд Монголын телевиз байгуулагдахад барьж байгуулсан теле цамхаг нь 193 метр өндөр. 1967 оны 7 сарын 9-ний өдрийн “Үнэн” сонинд монголын телевизийн төвийн ерөнхий инженер В.И.Алырщиковын өгсөн ярилцлага хэвлэгджээ. Тэрээр энэ ярилцлагадаа телевизийн төв нэвтрүүлэг дамжуулахад бэлэн гэж мэдэгджээ. Ингээд 1967 оны 7 сарын 11-нд Монголд анх удаа туршилтын нэвтрүүлэг хийжээ. Ардын хувьсгалийн 46 жилийн ойд зориулсан концерт, хүндэтгэлийн арга хэмжээг телевизээр дамжуулжээ. Дараа нь 1967 оны 8 сарын 15-нд хоёр дахь удаагийн туршилтын нэвтрүүлэг хийжээ. Туршилт амжилттай болсоны дараа тогтмол нэвтрүүлэг явуулах тухай шийдвэр гаргасан байна. Радио телевизийн улсын хорооны даргаар Жалан-Аажив, орлогчоор нь Сумъяа томилогджээ. 1967 оны 9 сарын 27-ноос эхлэн Монгол телевиз тогтмол нэвтрүүлгээ явуулах болжээ. Монгол телевиз анх байгуулагдаад даваа пүрэв, бямба, ням гаригт нэвтрүүлэг дамжуулдаг байв. Монгол телевизийн төлөвшил [ засварлах | edit source ] 1972 онд Монгол телевиз нь “Интервидение” олон улсын телевизийн байгууллагийн гишүүн болсон юм. 1980 онд Монгол телевиз техникийн шинэчлэл хийсэн байна. Хуучирсан тоног төхөөрөмжийг шинэчилж өнгөтөөр нэвтрүүлэг дамжуулах болжээ. 1980 оны олимпийн наадам, 1981 оны 3 сарын 22-өөс 30-ний хооронд Ж.Гүррагчаа сансарт ниссэн тухай шууд дамжуулан үзүүлж байлаа. 1971 онд “Интерспутник” хиймэл дагуулын тусламжтайгаар радио, релейний шугамаар орон даяар нэвтрүүлэг дамжуулах болсон. 1980 оноос эфирийн цагаа нэмэгдүүлж долоо хоногт 6 өдөр эфиртэй болжээ. Энэ үеэс “Оддын ахан дүүс”, “Оноо хурд хором”, “Бид Артек явна” зэрэг шинэ нэвтрүүлэг гарах болсон. 1972 онд Монгол телевизийн дэргэд “Телекино” үйлдвэр байгуулагджээ. Ургацын далай нэвтрүүлэг радиогоос телевизийн хувилбарт шилжсэн байна. 1990 онд ASIASAT-1 хиймэл дагуулаар нэвтрүүлгээ дамжуулах болсон. 1991 оны 1 сарын 1-ээс Монгол телевизийн сувгаар америкийн телевизийн нэвтрүүлгийг үзүүлдэг болжээ. 1992 онд Монгол телевиз бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлтөнд орж бие даасан студи байгуулагджээ. 1992 оны 4 сарын 25-нд сэтгүүлч Ц.Нармандах “Чөлөөт телевиз”, Д.Гарам-Очир “Мэдээлэл арилжааны чөлөөт суваг” байгуулжээ. Мөн уран бүтээлийн “Жолоо” нэгдэл үүссэн. Энэ бол хувийн арилжааны телевиз байгуулах гэсэн анхны оролдлого гэж хэлж болно. 1997 онд Монгол телевиз “Ханилаг”, “Алслал”, “ACD” зэрэг 20 гаруй студи болж бүтцийн өөрчлөлт хийжээ. Гэвч тун удалгүй дахин редакцийн бүтэц зохион байгуулалтандаа оржээ. 1998 онд Монгол телевиз Японы засгийн газрын тусламжтайгаар техникийн шинэчлэл хэсэгчилж хийв. 1998 оноос Монгол телевиз өдөр бүр нэвтрүүлэг дамжуулах болж, өглөөний хөтөлбөр нээсэн. 1998 онд Монгол Улсын парламент “Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай” хууль батлав. Ингэснээр Монгол телевиз нь “МҮТВ” хэмээн нэрээ өөрчилжээ. 2005 онд Олон нийтийн радио телевизийн тухай хууль батлагджээ. Анх байгуулагдсанаасаа хойш төрийн мэдэлд байж, эрх баригчдын дуу хоолой болж байсан МҮТВ нь олон нийтийн статустай телевиз болов. Монголын арилжааны телевизүүд [ засварлах | edit source ] 1972 онд байгуулагдсан “Телекино” үйлдвэрийн бааз сууринд түшиглэн нийслэл хотын захиргааны мэдлийн “Улаанбаатар” телевизийг байгуулжээ. Тус телевиз анхны нэвтрүүлгээ 1992 оны 9 сарын 15-нд үзэгчдэд хүргэсэн байна. УБТВ нь хотын захиргаанаас санхүүжиж, монгол телевизийн сувгаар долоо хоногт нэг удаа нэвтрүүлэг дамжуулдаг байлаа. 1995 оноос “Өглөөний мэнд” хөтөлбөрийг дамжуулдаг болсон. 1998 онооc “UBSTV” хэмээн нэрээ өөрчилжээ. Тус телевиз нь 1997 оноос дуу хөгжим, кино, танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг дагнан бэлтгэж нэг өдрийн эфирээ зориулж байлаа. ОХУ, Япон, БНСУ-ын телевизүүдтэй хамтран ажиллаж “Загасан нүд” олон улсын теле наадмыг зохион байгуулж байсан. 1996 оны 9 сарын 27-нд Монголын анхны арилжааны телевиз “25-р суваг” байгуулагдсан. Мөн онд Америкийн хөрөнгө оруулалттай мэдээллийн “EAGLE” телевиз үйл ажиллагаагаа эхэлжээ. 1998 оноос эхлэн Монголын үндэсний телевиз PAL системээр нэвтрүүлгээ цацах болжээ. Үүнээс өмнө SECAM системээр нэвтрүүлгээ дамжуулдаг байлаа. EAGLE телевиз 2003 онд түр хаагдаад 2005 оноос нэвтрүүлгээ сэргээжээ. 2003 онд TV5, TV9 гэсэн хоёр ч арилжааны телевиз шинээр нээгджээ. 1995 оноос Монголд гадаадын болон дотоодын телевизүүдийн нэвтрүүлгийг дахин дамжуулах үйл ажиллагаа явуулдаг кабелийн сүлжээ бий болов. Хамгийн олон хэрэглэгчтэй нь Монгол-Хятадын хамтарсан “Сансар” кабелийн телевиз юм. Гадаад дотоодын телевизийн сувгуудыг дахин дамжуулахаас гадна Сансар кабелийн телевиз нь өөрийн гэсэн 4 суваг нээсэн. 2010 оны байдлаар зөвхөн УБ хотод 20 гаруй телевиз үйл ажиллагаагаа явуулж байв. Харин 2014 оны байдлаар Монгол Улсад 160 гаруй телевизийн компани ажиллаж байгаагаас 90 гаруй нь Улаанбаатар хотоос нэвтрүүлгээ дамжуулж байна. Монголын телевизүүдийн холбоо 2005 онд байгуулагдсан. Тус холбоо жил бүр “Алтан шонхор” теле наадмыг зохион байгуулдаг. Дэлхийн телевизийн өдөр [ засварлах | edit source ] 1996 оноос эхлэн жил бүрийн 11 сарын 21-нд дэлхийн телевизийн өдрийг тэмдэглэдэг болсон. Ийм өдрийг тэмдэглэхийг НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей тусгай тогтоол гаргаж шийдсэн байна. Телевизийн сэтгүүл зүйн тухайн номын жагсаалт [ засварлах | edit source ] Зурагт зулын хойморт заларсан нь., 1997 Д.Амбасэлмаа Мянга сонсохоос нэг үзэхүй УБ., 2003 Д.Амбасэлмаа Баяртай гунигтай борхон өдрүүд минь УБ.,2003 Монголын телетеатр., УБ 2000 /Эмхэтгэсэн Ч.Мөнхзул/ Г.Золжаргал Холоос тээсэн бодол УБ., 2002 С.Жаргал Соёлын хөгжилд ОНМХ-ийн гүйцэтгэх үүрэг УБ.,2002 С.Жаргал Нийтийн хөгжил ба монголын үндэсний телевиз. УБ., 2004 Х.Наранжаргал Телевизийн сэтгүүл зүй УБ., 2006 Л.Норовсүрэн Монголын сэтгүүл зүйн түүх УБ.,2001 Хишигээ Микрофонтой харьцахад УБ.,1998 Ю.Эрдэнэтуяа Монголын телевизийн өнөөгийн байдал. Хэвлэлийн хүрээлэнгээс гаргасан Чөлөөт хэвлэл цуврал эмхэтгэл УБ.,2007 М.Зулькафиль. Сэтгүүл зүйн тайлбар толь. УБ Т.Өнөрсайхан, Г.Мэндхүү 'Телевизийн тухай А-Я хүртэл'. УБ., 2014 Т.Өнөрсайхан, Г.Мэндхүү 'Мэргэжлийн телевиз' УБ., 2015 ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Телевиз&oldid=460517 '-с авсан Ангилал : Дүрслэх уран бүтээлийн төрөл зүйл Телевиз Олон нийтийн мэдээлэл Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية ܐܪܡܝܐ مصرى অসমীয়া Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Žemaitėška Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी বাংলা Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ ᏣᎳᎩ کوردی Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Thuɔŋjäŋ Zazaki Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Na Vosa Vakaviti Føroyskt Français Arpetan Frysk Gaeilge 贛語 Gàidhlig Galego Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 Gaelg 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Iñupiak Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois Basa Jawa ქართული Taqbaylit Kabɩyɛ Gĩkũyũ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 कॉशुर / کٲشُر Kurdî Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Limburgs Ligure Lumbaart ລາວ Lietuvių Latviešu मैथिली Basa Banyumasan Malagasy Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Mirandés မြန်မာဘာသာ مازِرونی Nāhuatl Plattdüütsch Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Occitan ਪੰਜਾਬੀ Papiamentu Picard Deitsch पालि Polski پنجابی پښتو Português Runa Simi Română Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Slovenčina Slovenščina Gagana Samoa Soomaaliga Shqip Српски / srpski Seeltersk Basa Sunda Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Türkçe Татарча/tatarça ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Tiếng Việt Walon Winaray 吴语 Хальмг მარგალური ייִדיש Yorùbá Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 10:08, 18 Хоёрдугаар сар 2016. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



http://mongolcc.com
  Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол ... Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол Соёлын Төв Facebook Twitter Youtube Skip to content Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон CACHE

Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол Соёлын Төв Facebook Twitter Youtube Skip to content Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Олон Улсын Монгол Судлалын XII Бага Хурал Дэлгэрэнгүй Монгол хэл, соёлын зусланд уулзацгаая! Дэлгэрэнгүй Previous Slide Next Slide Монгол Соёлын Төв Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал Монгол судлалын хурлын танилцуулга Анхдугаар хурал Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Соёлын Төв нь АНУ дахь Монгол судлалыг дэмжих үүднээс цуврал лекцийг зохион байгуулдаг юм. Ажаа рэнбүчи, академич Ш. Бира, төрийн шагналт зураач Ц. Энхжин, ардын жүжигчин Ц. Лувсаншарав, Ардын жүжигчин Ц. Батчулуун, ардын уран... Монгол Хэл, Соёлын Зуслан Зуслангийн танилцуулга Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Вашингтоны монголчууд нэг орой хорин нэгэн мянгыг босгосон нь Сурвалжилсан Мягмарын Саруул-Эрдэнэ Гэрэл зургийг Маналжавын Манлайбаатар Аргын тооллын 2013 оны 4 сарын 20-ны өдөр нь билгийн тооллоор бол арван долоодугаар жарны “тийн ялгуусан” хэмээх усан... Бидний тухай АНУ дахь Монгол Соёлын Төв нь 2007 онд байгуулагдсан, Виржиниа мужийн Фоллс Чөрч хотноо бүртгэлтэй, төрийн бус, ашгийн бус, улс төрийн бус, соёл, боловсролын байгууллага юм. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш өнөөг хүртэл Монгол хэл соёлыг АНУ-д таниулах, түгээх, сурталчлах, заан сургах, АНУ-д амьдарч буй монголчууддаа хэд соёлын бүхий л талын үйл ажиллагаагаар үйлчлэх, тус улсад Монгол судлалыг хөгжүүлэх, дэмжих олон талт үйл ажиллагааг тасралтгүй явуулсаар ирлээ. 2007 онд байгуулагдсан дороо бидний зохион байгуулсан анхны үйл ажиллагаа бол Ардын зураач Амгалангийн бүтээлийн үзэсгэлэн, уулзалт ярилцлага, дуудлага худалдаа байсан билээ. Үүнээс хойш Олон улсын монгол судлалын бага хурал, Монгол хэл соёлын зуслан, Монгол судлалын цуврал лекц, Хөтөчтэй аялал, Насанд хүрэгчдэд зориулсан Монгол бичгийн зуслан, Монгол дахь эмнэлэгт хандив өргөх буяны ажил, АНУ-ын их дээд сургуулиудад Монголыг сурталчлах өдөрлөг зэрэг олон үйл ажиллагааг уламжлал болгон зохион байгуулж байна. Үүнээс гадна Увс аймгийн Малчин сумын дунд сургуульд англи хэлний иж бүрэн кабинет, Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээт сумын Соёлын төвд ардын хөгжмийн оркестрын бүрэн зэмсэг хийлгэн хандивласан болно. Арга Хэмжээ Бүх арга хэмжээний тухай ерөнхий танилцуулга Холбоо Барих Нэр * Имэйл * Зурвас * Website Submit Facebook | Twitter | Youtube | Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. © 2017 Powered by Fluida & WordPress.



http://mongolcc.org
  Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол ... Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол Соёлын Төв Facebook Twitter Youtube Skip to content Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон CACHE

Монгол Соёлын Төв Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Монгол Соёлын Төв Facebook Twitter Youtube Skip to content Бидний тухай Удирдах Зөвлөл болон Ажилтнууд Манай Хөл Бөмбөгийн Баг Мэдээ Нийтлэл Арга Хэмжээ Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Хэл, Соёлын Зуслан 2007 2008 2009 2010 2011 2013 2014 2015 2016 2017 Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Холбоо Барих Хэл сонгох English Монгол Search for: Search Олон Улсын Монгол Судлалын XII Бага Хурал Дэлгэрэнгүй Монгол хэл, соёлын зусланд уулзацгаая! Дэлгэрэнгүй Previous Slide Next Slide Монгол Соёлын Төв Олон Улсын Монгол Судлалын Бага Хурал Монгол судлалын хурлын танилцуулга Анхдугаар хурал Монгол Судлалын Цуврал Лекц Монгол Соёлын Төв нь АНУ дахь Монгол судлалыг дэмжих үүднээс цуврал лекцийг зохион байгуулдаг юм. Ажаа рэнбүчи, академич Ш. Бира, төрийн шагналт зураач Ц. Энхжин, ардын жүжигчин Ц. Лувсаншарав, Ардын жүжигчин Ц. Батчулуун, ардын уран... Монгол Хэл, Соёлын Зуслан Зуслангийн танилцуулга Бусад Төсөл, Хөтөлбөрүүд Вашингтоны монголчууд нэг орой хорин нэгэн мянгыг босгосон нь Сурвалжилсан Мягмарын Саруул-Эрдэнэ Гэрэл зургийг Маналжавын Манлайбаатар Аргын тооллын 2013 оны 4 сарын 20-ны өдөр нь билгийн тооллоор бол арван долоодугаар жарны “тийн ялгуусан” хэмээх усан... Бидний тухай АНУ дахь Монгол Соёлын Төв нь 2007 онд байгуулагдсан, Виржиниа мужийн Фоллс Чөрч хотноо бүртгэлтэй, төрийн бус, ашгийн бус, улс төрийн бус, соёл, боловсролын байгууллага юм. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш өнөөг хүртэл Монгол хэл соёлыг АНУ-д таниулах, түгээх, сурталчлах, заан сургах, АНУ-д амьдарч буй монголчууддаа хэд соёлын бүхий л талын үйл ажиллагаагаар үйлчлэх, тус улсад Монгол судлалыг хөгжүүлэх, дэмжих олон талт үйл ажиллагааг тасралтгүй явуулсаар ирлээ. 2007 онд байгуулагдсан дороо бидний зохион байгуулсан анхны үйл ажиллагаа бол Ардын зураач Амгалангийн бүтээлийн үзэсгэлэн, уулзалт ярилцлага, дуудлага худалдаа байсан билээ. Үүнээс хойш Олон улсын монгол судлалын бага хурал, Монгол хэл соёлын зуслан, Монгол судлалын цуврал лекц, Хөтөчтэй аялал, Насанд хүрэгчдэд зориулсан Монгол бичгийн зуслан, Монгол дахь эмнэлэгт хандив өргөх буяны ажил, АНУ-ын их дээд сургуулиудад Монголыг сурталчлах өдөрлөг зэрэг олон үйл ажиллагааг уламжлал болгон зохион байгуулж байна. Үүнээс гадна Увс аймгийн Малчин сумын дунд сургуульд англи хэлний иж бүрэн кабинет, Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээт сумын Соёлын төвд ардын хөгжмийн оркестрын бүрэн зэмсэг хийлгэн хандивласан болно. Арга Хэмжээ Бүх арга хэмжээний тухай ерөнхий танилцуулга Холбоо Барих Нэр * Имэйл * Зурвас * Website Submit Facebook | Twitter | Youtube | Зохиогчийн эрх хуулиар хамгаалагдсан. © 2017 Powered by Fluida & WordPress.



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B4
  Ойрд — Википедиа нэвтэрхий толь Ойрд Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Ойрд ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ Хорьдугаар зууны эхээр жин тээж яваа ойрд Өнөөгийн байдал Нутаг орон Дэлхий даяар — 690 мянга (2010 он). Үүнээс: Хятад ( БНХАУ ) — 250,000 (тооцоо) Шиньжян ( ШУӨЗО ) — 139,000 (тооц.) Хөхнуур муж — 90,000 (тооц.) Монгол ( МУ ) — 236,067 (тооллого) [1] Увс аймаг — 62,388 (тооц.) [2] ... (тооц.) Хөхнуур муж — 90,000 (тооц.) Монгол ( МУ ) — 236,067 (тооллого) [1] Увс аймаг — 62,388 (тооц ... ) — 162,740 (тоол.) Хиргис ( БНХирУ ) — 4,188 (тооллого) [5] Хэл аялгуу Монгол хэлний өрнөд аялгуу (ойрдын ... , англи хэл Бичиг үсэг уламжлалт тод монгол үсэг , орчин цагт нутаг орноо дагаад худам монгол үсэг, халимаг кирилл, монгол кириллээр бичдэг. Шүтлэг Буддын шашны буяны ёс ( шарын шашин ), тэнгэр газраа аргадах ухаан, шүтлэггүй зан, Ислам Төрөл холбоо Ойр төрөл бусад монгол үндэстэн Хэл угсаа Монгол CACHE

Ойрд — Википедиа нэвтэрхий толь Ойрд Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Ойрд ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ Хорьдугаар зууны эхээр жин тээж яваа ойрд Өнөөгийн байдал Нутаг орон Дэлхий даяар — 690 мянга (2010 он). Үүнээс: Хятад ( БНХАУ ) — 250,000 (тооцоо) Шиньжян ( ШУӨЗО ) — 139,000 (тооц.) Хөхнуур муж — 90,000 (тооц.) Монгол ( МУ ) — 236,067 (тооллого) [1] Увс аймаг — 62,388 (тооц.) [2] Ховд аймаг — 42,756 (тооц.) [3] Орос ( ОХУ ) — 183,372 (тооллого) [4] Халимаг ( БНХалУ ) — 162,740 (тоол.) Хиргис ( БНХирУ ) — 4,188 (тооллого) [5] Хэл аялгуу Монгол хэлний өрнөд аялгуу (ойрдын үндсэн), төв аялгуу, төв-өрнөдийн завсрын аялгуу, зарим хэсэгт тухайн улсын орос , хятад , хиргис , англи хэл Бичиг үсэг уламжлалт тод монгол үсэг , орчин цагт нутаг орноо дагаад худам монгол үсэг, халимаг кирилл, монгол кириллээр бичдэг. Шүтлэг Буддын шашны буяны ёс ( шарын шашин ), тэнгэр газраа аргадах ухаан, шүтлэггүй зан, Ислам Төрөл холбоо Ойр төрөл бусад монгол үндэстэн Хэл угсаа Монгол угсаатан (монгол төрлийн хэлтэн) Дотроо бузава , баяд , дөрвөд , захчин , мянгад , өөлд , сарт халимаг , торгууд , урианхай , халимаг , хотон , хошууд Монгол угсаатан болон монгол үндэстний дунд баруун зүгт байдгаараа, хэл аялгуу, түүхэн үрээр бусдаасаа ялгарах бүлгийг ойрд гэдэг. Сүүлийн үед бас ойрад гэж бичдэг болов. Монгол үсгээр ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ , ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ ( ойирад ). Ойрд монголчууд XIII зууны эхнээс Их Монгол улсын бүрэлдэхүүнд багтаж, XIV зууны эцсээр бага хаадын үе эхлэхэд хааны захиргаатай мөчөөрхөж зайдуухан байх болжээ. Дөрвөн аймаг холбоолсныг түүхэнд Дөрвөн ойрад гэдэг. Дөрвөн ойрадаас улбаалсан ойрдын төр улс XVII зуунд Зүүнгарын хаант улс , Хошуудын болон Халимагийн хант улсыг байгуулж XVIII зууны дунд хүртэл 400 гаруй жил тодорч яваад манж Чин улс , хаант Орос улсын харьяанд хуваагдснаас 300 гаруй жил болоход дахин улс байгуулсангүй. Өдгөө Монгол , Хятад , Орос гурван улсад тус бүр бараг тэнцүү тоотой, бүгд 700 мянга гаруй ойрдын яс аймгийн хүн амьдарч байна. Монгол улсын ойрдууд орон даяар, голцуу Улаанбаатар , Увс , Ховдод оршин сууж байна. Баяд , дөрвөд , захчин , мянгад , өөлд , торгууд , урианхай , хотон гээд хуучин хошуу, одооны ястныхаа нэрээр бүртгэгддэг. 2010 оны тооллогоор 236 мянган хүн байв. Хятад улсын ойрдууд хуучин Зүүнгар , одооны Шиньжян орны Бортал , Баянгол , Ховогсайр нутаг, Хөхнуур муж болон Өвөр Монгол орны Алшаа , Хөлөнбуйр нутагт амьдарч, яс аймгаар бус ерөнхий «монгол үндэстэн» үгээр бүртгэгдэж байна. Тооцож багцаалснаар 250 мянга байна. Үүнд торгууд , хошууд , урианхай яс голлодог. Ойрдын уг нутгаас 6000 км алс Европ тив, Каспийн тэнгисийн эрэгт Оросын ойрдууд буюу халимаг хэмээх шинэ нэртэй гурав дахь хэлтэс байна. Гурван улсын ойрдоос ганц халимагууд нэгдүгээр зэргийн өөртөө засах нутагтай байна. Оросын хэмжээнд 183 мянга, түүнээс Халимаг оронд 163 мянган халимаг тус орныхоо хүн амын 58 хувийг эзлэн байна. «Халимаг» (᠋ калмыки ) гэж бүртгэгддэг бөгөөд уг нь торгууд , дөрвөд , хошууд , зүүнгар , хойд аймаг, шинэ бузава ястнаас бүрджээ. XIX зуунд Шиньжянгаас уул даваад Хиргис оронд суусан цөөн тооны хотон халимаг , XX зуунд гадаад руу цагаачилсан хүмүүс бас бий. Ойрдын хэл аялгуу гурван хэсэгтээ жаахан зөрүүтэй болсон. Монголын хэл шинжлэлч Ш. Лувсанвандан 1959 онд урьдын олон судалгааг нэгтгэн дүгнэж монгол хэлний өрнөд аялгуугаар Шиньжянгийн ойрд, Ижилийн ойрд (халимаг) хэлцэж байна, монгол хэлний өрнөд-төвийн завсрын аялгуугаар Монгол улсын Ховд, Увс, Баян-Өлгийн ойрд, Хятад улсын Хөхнуур, Алшаагийн ойрд хэлцэж байна гэдгийг тодотгожээ. Ойрд худам монгол үсгээр бичиж байгаад XVI зуунаас бусад монголчуудын адил бурхны ном судлан самгарди , төвөд бичгээс монголчилж бичигт мэргэшсэнд 1646 онд Зая бандид Намхайжамц тэр үеийн монгол хэлнээ тааруулан бичих дүрэм уялдуулж, үсэг өргөтгөн хэл бичгийг ойртуулж тодруулсан нь тод үсэг байв. Халимаг, Монголын ойрд XX зуунд латин, кириллтэй золгох хүртэл тод бичигтэй байсан бол Шиньжянгийн ойрд худам үсгийн хажуугаар одоо ч тод үсгээр бичиж байна. Ойрдууд биелэх ( бий ), хөөмийлөх дуртай, « Жангар» баатрын тууль хайлдаг. Гарчиг 1 Нэр 1.1 Анхаарах нэр 2 Түүх 3 Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг 3.1 Монгол улсад 3.2 Хятад улсад 3.3 Орос улсад 3.4 Бусад оронд 4 Газар нутаг 5 Соёл 6 Зүүлт, тайлбар 7 Унших бичиг Нэр [ засварлах | edit source ] Хадмал толь Монгол нэрийдэл монгол үсгээр бичсэн худам ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ (oyirad) тод ᡆᡕᡅᠷᠠᡑ (oyirad) кирилл үсгээр бичсэн монгол 1 ойрд (oird) 2 ойрад (oirad) 3 баруун монгол(чууд) халимаг 4 өөрд (öörd) Эх үндэс, тайлбар: 1 – Я.Цэвэл (1966), Ц.Дамдинсүрэн (1982) 2 – сүүлийн жилүүдэд зонхилж буй 3 – байгаа газар, зүг чигээр ялгасан 4 – Мунин Бембе (1977) «Ойрд (ойрад)» хэмээх нэрийн гарлын талаарх дөрвөн судлаачийн таамгийг энд онцлов. XIX зуунд Хаант Оросын орчуулагч, хар лам Н. Бичурины дэвшүүлсэн монгол кирилл үсгээр ойр , халимаг кирилл үсгээр өөр (хоёул «ойр, дөт, хол биш» хэмээх утгатай) гэж бичдэг үгнээс гаралтай [6] гэсэн нь хамгийн үнэмшилтэй таамаг юм. Монгол үсгээр ᠣᠶᠢᠷᠠᠳ гэж бичдэгийг задалвал ойир-а (ойр) гэх үгний араас олон тооны -д нөхцөл ойира-д (ойр-д) гэж залгаад «ойр тойрны юмс» гэсэн утга бүхий ойирад (ойрд) гэсэн үг ганц ч үсгийн зөрүүгүй үүсдэг. XIX зууны Оросын буриад эрдэмтэн Б. Дорж «ойрат» гэдэг нь ой ( ой модны ой)- арад (ард) гэх хоёр үг нийлсэн байх гэсэн үүднээс «ойн иргэд, ойн ард» гэх утгыг дэвшүүлж, энэ нь ч МНТ -ны орчуулганд хэрэглэгдэн түүхэнд оржээ. [7] XX зууны эхэнд Финландын швед эрдэмтэн Г. Рамстедт «ойрат» « огуз» хоёрыг холбон дурдаж байв. Саяхан буюу 1993 онд Оросын халимаг эрдэмтэн Н.Убушаев фин-угор бүлгийн хэлний койра (нохой) гэх үгтэй холбогдуулан чоно , нохойг дээдлэх үзлээс гарсан уу гэх санал дэвшүүлсэн. [8] Анхаарах нэр [ засварлах | edit source ] Ойрдыг ( орос. ойраты , англ. Oirats ) олон улсад доорх утгаар төлөөлүүлж бичих нь байдаг. Баруун монгол ( орос. западные монголы , англ. Western Mongols ) – байршлаар нь Халимаг ( орос. калмыки , фр. Kalmouks ) – Европт ойр хэсгээр нь Зүүнгар ( орос. джунгары , хас. Жоңғар ) – түүхэн улсын нэрээр нь Түүх [ засварлах | edit source ] Дундад зууны үеийн ойрдын газрын зураг. Балхаш нуур, Или, Эрчис, Обь мөрнийг зурсан байна Энэ хэсгийг өргөтгөх хэрэгтэй . Ойрадын ноён Хутуг Бэхи Чингис хааны хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэгт ялагдаж дагаар орсон бөгөөд хожим үнэнчээр зүтгэсэний тул Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас 'Дөрвөн Ойрад' гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа Ойрадууд баруун зүг нүүж Енисей мөрний эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол, Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Монголын хаадын мэдлээс гарч тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. XV-XVI зууны үед Ойрадууд дахин баруун тийш нүүдэллэн Алтайн уул, Эрчис мөрний эх, Бархөл, Хами, Ордосын баруун хойгуур очиж суурьшсан юм. Тэд 'Дөрвөн Ойрадын чуулган' гэдэг эрх барих дээд байгууллага байгуулж, даргаар нь Бүүвэй Мэрзэй, дараа нь Байбагас нар ажиллаж байжээ. Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг [ засварлах | edit source ] Өдгөө баттай ойрдын яст хүн гэвэл 700 мянга байна. Үүнээс Хятадад 250 мянга, Монголд 240 мянга, Орост 190 мянга бий. Монгол улсад [ засварлах | edit source ] Монгол улсын хүн амын яс үндэс, угсаатны зүйн газрын зураг. 1979 он Монгол улс 2010 онд хүн ардаа тоолоход суурин хүн амын 9.0 хувь, 236 мянга нь ойрдын ястан байлаа. [1] Үүнд торгууд , дөрвөд (дөрвөд дотор хотон ), баяд , захчин , мянгад , хойд , хошууд , өөлд , урианхай байна. Унаган Увс , Ховд , Баян-Өлгий , Хөвсгөл аймаг болон Улаанбаатар нийслэлд оршин сууж байна. Аж үйлдвэржилт, атрын аянаар Дархан , Эрдэнэт , Сэлэнгийг зорьсон нь цөөнгүй. Яс, аймаг 2000 он 2010 он [1] 2010 онд голдуу хаана нутаглаж байв Дөрвөд 66,706 72,403 Увс (42.9%), УБ (31.3%), Ховд (7.1%) Баяд 50,824 56,573 Увс (45.4%), УБ (32.5%), Дархан-Уул (6.9%) Захчин 29,766 32,845 Ховд (60.3%), УБ (26.2%), Дархан-Уул (4.9%) Урианхай 25,183 26,654 Ховд (23.4%), УБ (23.0%), Баян-Өлгий (19.9%) Өөлд 14,634 15,520 УБ (38.9%), Ховд (32.1%), Архангай (16.4%) Торгууд 12,628 14,176 Ховд (44.1%), УБ (40.3%), Дархан-Уул (6.3%) Хотон 9,014 11,304 Увс (47.6%), Орхон (17.3%), Сэлэнгэ (14.4%) Мянгад 6,082 6,592 Ховд (57.0%), УБ (29.7%), Увс (2.7%) Нийлбэр 214,837 236,067 УБ, Увс, Ховд, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ Мөн дархад , хотгойд , дарьганга ястныг бүрдүүлэхэд ойрд оролцсон гэдэг. Хятад улсад [ засварлах | edit source ] Монгол, Хятад дахь ойрд аялгууны тойм төдий газрын зураг (орос.) Хятад улсад монгол үндэстэн гэж бүртгэдэг болохоор тэр доторх ойрдын тоог ялган мэдэх хэцүү. Нутгаар баримжаалсан судалгааг доор хүснэгтлэв. [9] Шиньжянд 150 мянга, Хөхнуурт 80 мянга, бусад газарт 20 мянга гээд бүгд 250 мянга байна. Шиньжянд торгууд , хошууд , урианхай , өөлд , Хөхнуурт хошууд ( дээд монгол ), Өвөр Монголын Алшаад хошууд, торгууд, Хөлөнбуйрт өөлд байдаг. Муж, орон Аймаг, хот Хүн ам Яс, аймаг. олонхийн нутаг Шиньжян Баянгол 49,000 торгууд, хошууд. Хэжин шяньд 30000 Бортал 26,000 ихэвчлэн торгууд. Рашаан шяньд 11000 Или 34,000 өөлд. Монголхүрээ шяньд 17000 Тарвагатай 32,300 торгууд. Ховогсайр шяньд 17000 Өрөмч 7,000 ихэвчлэн торгууд, хошууд, өөлд Хармай 2,000 торгууд Хамил 2,000 Бархөл шяньд суудаг Цонж 2,000 Жимсайр шяньд суудаг Хөхнуур 70,000 Хайши (Цайдам), Хэнаньд байна Ганьсү Сүбэй шяньд байж магадгүй Өвөр Монгол Алшаа Алшаа хошууд, эзнээ торгууд Хөлөнбуйр Эвэнх хошууны Имин голын эрэгт Орос улсад [ засварлах | edit source ] 1971 онд зурсан нутгийн аялгууны газрын зураг. Улбар шараар торгууд, элсэн шараар дөрвөдийг зуржээ Орос улсад Каспийн тэнгис, Ижил мөрний эрэгт Халимаг орон (БНХалУ) байна. 2010 оны хүн амын тооллогоос үзвэл Халимагт 162,740 (хүн амын 58 хувь), Астрахань мужид 6,624, Москва хотод 3,996, нийт Орос даяар 183,372 халимаг буюу ойрд хүн байна. [4] Халимаг гэж нэгтгэн бүртгэдэг болохоос өмнө хамгийн сүүлд 1861 онд овог аймгаар бүртгэжээ. Үүнд 45% нь торгууд , 34 хувь нь дөрвөд , 15 хувь нь бузава , 6 хувь нь хошууд байв. Одоо ч гэсэн тэр дүнг барин тооцвол 80 мянган торгууд, 60 мянган дөрвөд, 30 мянган бузава, 10 мянган хошуудаас бүрдэж байгаа юм. [9] Оросын алтай ястныг 1948 он хүртэл ойрд гэгдэж явсны хувьд, туваг урианхай гэгдэж явсны хувьд хамаатуулах нь байдаг. Бусад оронд [ засварлах | edit source ] Хиргис улсад «халимаг» ( калмыки ) гэж бүртгэгддэг ойрд байна. Ислам шашинтай болсны хувьд хотон халимаг гэнэ. 1999 онд 5,824 байснаа 2009 он болоход 4,188 хүн халимаг гэж мэдүүлжээ. [5] Үүнээс 2,805 нь Ак-Суй район, 679 нь Харгол хотод оршин сууж байна. Гэхдээ өөрсдийгөө хиргис гэж бүртгүүлдэг болсныг оруулаад хотон халимагуудыг 10,000 гаруй байгаа гэж тооцдог. Ойрд гэдэг нь мэдэгдэж байгаагаас хэлвэл АНУ -д 2000, Чехэд 2000, Францад 800, Хасагт 1000, Украйнд 700 орчим халимаг буюу ойрд байна. Монгол улсын 100 мянга гаруй иргэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа, тэднийг дээр тооцоонд оруулаагүйг бодон жинлэвэл 10,000 мянга орчим нь ойрд байх боломжтой. Талаас илүү нь Өмнөд Солонгос , Америк хоёрт байгаа. Зүүнгарын хаант улс 600,000 ойрд хүн амтай байсан ч Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-18-р он буюу 1755-1758 онд Монголын Зүүнгарын хаант улсыг эзлэн ойрадуудыг манжийн эсрэг дахин тэмцэхээс сэргийлж зүүнгарчуудын гуравны хоёрыг нь хядаж дуусгасан билээ. Газар нутаг [ засварлах | edit source ] Ойрдууд нь эрт цагт Байгал нуурын баруун эрэгт байгаад хожим нь урагш нүүжээ. Дөрвөн Ойрд нь Алтайн нурууны баруун зүүн тал, Тэнгэр уул, Балхаш нуур, Исикуль нуур, Тарвагтайн нуруу хойшоогоо Енисэй, Обь, Эрчис мөрний сав газрыг багтаасан өргөн уудам нутагт амьдарч байжээ. Соёл [ засварлах | edit source ] Монголын ард түмэн хэдийгээр үндэсний тусгаар тогтнолоо алдан Манж гүрний хараат байсан авч үндэсний соёлоо бүрэн бүтнээр нь хадгалан угсаатны хувьд нэгдлээ бат хамгаалж байсанд тухайн үеийн Монгол угсаатны үйл явцын онцлог оршино.Манжийн ноёрхлын үед [1754-1762 ] зохин байгуулагдсан Дөрвөд, Баядын 14 хошуу, Захчин, Торгууд, Хошууд, Мянгад, Алтайн Урианхайн 'хошуу', 'анги', 'сумд', 'дөчин', 'арван'-ы байгуулалт нь тухайн үед жижиглэн сарнисан улс төрийн шинжтэй байсан боловч угсаа соёлын нийтлэг төлөвшихөд төдийлөн саад тотгор болж чаддагүй юм. Учир нь тэдгээр хошуудын нутаг дэвсгэр нь нутгийн тодорхой дээс заагтай, ястан бүр өөрсдийн хэл аялгуу, угсаа гарвал, түүхэн замналаа сайн мэддэг байсан нь нийт Ойрад түмний угсаа соёлын нийтлэг төлөвших, тус бүрийн өвөрмөц соёл хөгжих үйл явцад зохих үр дагавар бүхий хүчин зүйл болж байжээ. Энэ хэсгийг өргөтгөх хэрэгтэй . Зүүлт, тайлбар [ засварлах | edit source ] ↑ 1.0 1.1 1.2 Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн ↑ Увс аймаг дахь ойрдын тоог гаргахад 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээс тухайн ястны тоо, аймаг, нийслэлд тархан суусан хувийг харьцуулав. Үүнд: дөрвөд нийтдээ 72,403 байгаагаас 42.9 хувь Увсад гэх мэтээр үржүүлж тооцов. ↑ Ховд аймаг дахь ойрдын тоог гаргахад 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээс тухайн ястны тоо, аймаг, нийслэлд тархан суусан хувийг харьцуулав. Үүнд: дөрвөд нийтдээ 72,403 байгаагаас 7.1 хувь Ховдод гэх мэтээр үржүүлж тооцов. ↑ 4.0 4.1 Итоги ВПН 2010 ↑ 5.0 5.1 Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям. ↑ Бичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. 2-е издание, Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. (Текст печатается по изданию: Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено Монахом Иакинфом. Санкт-Петербург. 1834. Типография Медицинского департамента Министерства внутренних дел. ↑ Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах // Библiот. Восточн. Истор. Т. I, приложение V. перепечат. въ книгъ «Черная въра и другiя статьи Дорджи Банзарова», подъ ред. Г.Н. Потанина, СПБ. 1891, стр. 84. ↑ Убушаев Н.Н. Происхождение этнонима ойрат // Теегин герл. Свет в степи. №3 (апрель-май), Элиста, 1994. ↑ 9.0 9.1 Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136-157. Унших бичиг [ засварлах | edit source ] Wiktionary: Ойрад – Энэ үгийг тайлбар толиос харна уу Монголын ойрадуудын түүхийн товч. khamagmongol.com/library/history/ochir_1993_m.pdf Санчиров В. П. О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I. An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85. Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H. Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp. 823–834. Хойт С.К. Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian Хойт С.К. Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.] Хойт С.К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian)) Хойт С.К. Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.] Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8. v t e Монгол угсаатан Түүх Бутралын үеийн овог аймгууд Орчин үеийн овгууд Он дараалал Даяар Монгол Панмонголизм Улсууд Удирдагчид Евроазийн тал Евроазийн нүүдэлчид Нүүдэлчид Дөрвөлжин булш Ордосын соёл Төв Ази Сибирь Цол хэргэм Хотууд Соёл Бичиг үсэг Хэл Шашин Төв Ази судлал Угсаатны бүлгүүд Өвөг монголчууд Сяньюнь Хүннү Хунюй Юэбань Бэйди Дунху Татаби Ухуань Сяньби Муюн Тугухунь Юйвэнь Тоба Нирун Кидан 12-р зууны овог аймгууд Хамаг Монгол Хэрэйд Мэргид Татар Найман Онгуд Зүүн монголчууд Дархад Дарьганга Элжигин Халх Хотгойд Сартуул Умард монголчууд Буриад Барга Хамниган Өмнөд монголчууд Авгамонголчууд Авганар Аохань Асуд Баарин Цахар Зүүн дүрвэд Горлос Харчин Хишигтэн монголчууд Хорчин Хуучид Жалайд Жарууд Муумянган Найман Оннигуд Ордос Сөнөд Түмэд Урад Үзэмчин Баруун монголчууд Алтайн урианхай Баатуд Баяд Чантуу Цорос Дөрвөд Хойд Хошууд Хотон Халимаг Мянгад Өөлд Сарт халимаг Торгууд Захчин Бусад Баоань Дагуур Дунсян Могол Монгор Юннаний монголчууд Сычуаний монголчууд Согво ариг Шар югур Газар орны байршлаар Төв Монголын · Буриадын · Өвөр Монголын · Халимагийн · Хөхнуурын · Шиньжяны ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Ойрд&oldid=528365 '-с авсан Анги : Ойрд ястан Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Aragonés العربية مصرى Azərbaycanca Беларуская Български Català Čeština Deutsch English Español Eesti فارسی Suomi Français हिन्दी Bahasa Indonesia Íslenska Italiano 日本語 Қазақша 한국어 Кыргызча Nederlands Norsk Polski پنجابی Português Русский Српски / srpski Svenska Türkçe Українська Oʻzbekcha/ўзбекча Хальмг 中文 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 06:23, 13 Арванхоёрдугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wiktionary.org/wiki/
  Wiktionary Нүүр хуудас Wiktionary-с Шууд очих: залуурдлага , хайлт Статистик мэдээлэл Нийт статистик Хамгийн их засварлагдсан хуудсууд Сүүлийн өөрчлөлтүүд Шинэ хуудсууд Мягмар 9 Нэгдүгээр сар 2018 Тусламж Хуудас засварлах, шинээр нэмэх заавар Электрон заавар Видео заавар Загвар хуудас Үгийн утга тайлбарлах ерөнхий бүтэц Үлгэр үг Үгийн дуудлага бичих зарчим Үндэсний бичгээр бичих заавар Үндэсний бичгийн ... томьёо Гарааны бизнесийн нэр томьёо Хэл шинжлэлийн нэр томьёо Газрын тосны нэр томьёо МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ... захиалгаар Нээлттэй Мэдлэг Боловсролын Cан (ONE Foundation) Монгол хэлний викитолийг олон улсын, нээлттэй ... хүмүүс өргөнөөр, нээлттэйгээр оролцуулах боломжийг бүрдүүллээ. Монгол хэлний викитолийг хөгжүүлэх ажлын суурь болгож Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан Монгол хэлний 8 боть бүтээлийн зохиогчийн ... бүхий бүтээл юм. Энэхүү викитолийг хөгжүүлэх тасралтгүй явагдах үйл ажиллагаанд монгол хэл судлаач CACHE

Wiktionary Нүүр хуудас Wiktionary-с Шууд очих: залуурдлага , хайлт Статистик мэдээлэл Нийт статистик Хамгийн их засварлагдсан хуудсууд Сүүлийн өөрчлөлтүүд Шинэ хуудсууд Мягмар 9 Нэгдүгээр сар 2018 Тусламж Хуудас засварлах, шинээр нэмэх заавар Электрон заавар Видео заавар Загвар хуудас Үгийн утга тайлбарлах ерөнхий бүтэц Үлгэр үг Үгийн дуудлага бичих зарчим Үндэсний бичгээр бичих заавар Үндэсний бичгийн галиг Нэр томьёо Хууль эрх зүйн нэр томьёо Банк санхүүгийн нэр томьёо Анагаах ухааны нэр томьёо Гарааны бизнесийн нэр томьёо Хэл шинжлэлийн нэр томьёо Газрын тосны нэр томьёо МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ВИКИТОЛЬ 50.000 орчим үг, хэллэгийн дэлгэрэнгүй тайлбар бүхий нээлттэй цахим толь бичиг . Энэхүү Викитолийг хөгжүүлэх буюу түүнд шинэ үг нэмэх, редакторлож сайжруулах ажил БҮХ ХҮНД НЭЭЛТТЭЙ. ЦАГААН ТОЛГОЙН ҮСГИЙН ДАРААЛЛААР Үгийн эхний үсгүүд: А Б В Г Д Е , Ё , Ж , З , И , Й , К , Л , М , Н , О , Ө , П , Р , С , Т , У , Ү , Ф , Х , Ц , Ч , Ш , Щ , Э , Ю , Я Боловсрол Соёл Шинжлэх Ухааны Яамны захиалгаар Нээлттэй Мэдлэг Боловсролын Cан (ONE Foundation) Монгол хэлний викитолийг олон улсын, нээлттэй, өргөн оролцооны википедиа толийн технологид түшиглэн бүтээн хөгжүүлж, эхний ээлжинд 50 мянга орчим үг хэллэг, нэр томьёоны тайлбар, мөн үгийн дуудлага, этгээд, хэвшмэл, өвөрмөц үг хэллэг, зөв бичихзүйн толиудыг системчлэн нэгтгэж, тасралтгүй хөгжүүлэх үүднээс салбарын мэргэжилтнүүд, сонирхсон бүх хүмүүс өргөнөөр, нээлттэйгээр оролцуулах боломжийг бүрдүүллээ. Монгол хэлний викитолийг хөгжүүлэх ажлын суурь болгож Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан Монгол хэлний 8 боть бүтээлийн зохиогчийн эрхийг авч бүтээсэн монголын анхны Creative Commons (CC) буюу Оюуны Бүтээлч Хамтын Өмчийн лиценз бүхий бүтээл юм. Энэхүү викитолийг хөгжүүлэх тасралтгүй явагдах үйл ажиллагаанд монгол хэл судлаач, сонирхогч, эртэмтэд, мэргэжилтнүүд өргөнөөр оролцож байна. Тухайлбал, академич, хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор С.Нарангэрэл, эдийн засгийн ухааны доктор, дэд профессор А.Ганзориг нарын мэргэжилтнүүд хууль эрх зүй болон банк санхүүгийн нэр томьёоны тайлбарыг анх удаа цахим хэлбэрээр олон нийтийн хүртээл болгож, монгол хэлний викитолийг мэргэжлийн нэр томьёогоор баяжууллаа. Мөн МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэн нь багш, оюутнуудын оролцоотой хөгжүүлж байна. Таны орсон цаг Мягмар , 9 Нэгдүгээр сар 2018, 11:18 UTC In ISO 8601 format, it is UTC Бичлэг сонгох Шинэ хуудсууд – Хуучин хуудсууд – Санамсаргүй хуудас – Сонирхолтой шинэ хуудсууд Викитолиос хайх Хуудас хайх Хэлээр : Монголоор - Англиар - Францаар - Испаниар Үг хэлэх нэг хэсэг нь - By Roget's Thesaurus Classification - Сэдвээр - Товчилсон нэрээр - Элсэлтийн зохион тайлбарласан - Их үзсэн - Хэлний индекс индекс - Онцлох үйл явдлууд - Хэллэг Нэмэлт Толь Викшид ашигласан товчлолууд - Амьтад - Он тооллууд - Монгол хэлний зөв бичих дүрэм - Монгол хэлний авиа дуудлага - Өнгөнүүд - Номонд ашигласан үгс - Холбоос үг - Зурхайн ордууд - Дэлхийн улсууд - Долоо хоногийн гарагууд - Үгийн хувирал - Химийн элементүүд - Зохиолын баатрууд - Тийн ялгал, хэв, байдлууд - Домгийн баатрууд - Тоо - Хүний нэр - Газрын нэр - Гарагууд - Нөхцөл, дагаварууд - 2 үсэгтэй үгс - Харьцуулал - Компанийн ангилал - Хэмжүүрийн нэгжүүд - Үсэг бичиг, цагаан толгой Үгийн ангилалаар Авиа дууриасан үг - Автомашин - Аман зохиол - Амьтан судлал - Ангийн нэр томьёо - Анагаах ухаан - Антропологи, хүн судлал - Археологи - Аялга үг - Банкны нэр томьёо - Бие бүтэц, анатоми - Биологи - Бичгийн хэлнээ тохиолдох үг - Бөө мөргөл - Газар зүй, газар судлал - Геологи - Гүн ухаан - Бүдүүлэг үг хэллэг - Дагавар үг - Дайвар үг - Дипломатын нэр томьёо - Домог судлал, үлгэр домог - Доромжилсон утга, доромжилсон үг - Ерөөлийн үг - Ёгт нэр, ёгтлол - Ёжилсон утгатай - Уран зураг - Зурхай судлал, зурхайн ухаан - Кино - Компьютер - Логик - Мал эмнэлгийн нэр томьёо - Математик, тооны ухаан - Минут - Монгол бичгийн - Муушаасан утга - Мэргэн үг - Нутгийн аялгуу - Нэр үг - Одон орны судлал - Оньсого - Радиотехник - Сансарын нэр томьёо - Санхүүгийн нэр томьёо - Спортын нэр томьёо - Сул үг - Сэтгэл судлал - Телевизийн нэр томьёо - Техникийн нэр томьёо - Технологи - Тоглоом - Тооны нэр - Төлөөний үг - Түүхэн үг, түүхийн нэр томьёо - Тэмдэг нэр - Тээвэр - Угсаатны судлал - Улс төр - Ургамал зүй, ургамал судлал - Урлагийн нэр томьёо - Утга зохиол - Үйл үг - Үйлдвэр - Үл таашаасан, үл ойшоосон утга - Физикийн нэр томьёо - Хөдөө аж ахуй - Хараалын үг - Харилцаа холбоо - Химийн нэр томьёо - Холбоос үг - Хөгжмийн нэр томьёо - Хууль цаазын нэр томьёо - Хууч үг - Хуучирсан үг, хэллэг - Хүндэтгэлийн үг хэллэг - Хэвлэх үйлдвэр, хэвлэлийн нэр томьёо - Хэл зүй - Хэл шинжлэл - Хэмжих ухаан, геометр - Цаг уур судлал, цаг уурын нэр томьёо - Цахилгаан, эрчим хүч - Цэргийн нэр томьёо - Цээрлэн нэрлэх - Дуу чимээ дуурайсан үг - Шинжлэх ухаан - Шашны нэр томьёо - Шилжсэн утга - Шог утгатай үг хэллэг - Эерүүлэл - Эдийн засгийн нэр томьёо - Эрдэс судлал - Эрдэнийн чулуу - Эрхэмсэг найруулга - Этгээд үг хэллэг - Ярианы үг, хэллэг - Яруу найргийн үг Юу хийх вэ? Яаж эхлэхээ мэдэхгүй байгаа бол. Бусад хэлээр Та Монгол Хэл ний Викитоль үзэж байна. Энд хайсан үгийн тайлбар Монгол хэлээр гарахыг болгооно уу. Өөр хэлний үг хайх бол бусад хэлний Викитоль руу орохыг хүсье. 10,000+: English (Англи) -- Français (Франц) -- Türkçe (Туркийн) -- Tiếng Việt (Вьетнам) 1,000+: Англо саксон -- Български (Болгарын) -- Corsu (Корсик) -- Dansk (Данийн) -- Deutsch (Герман) -- Español (Спани) -- Eesti (Эстон) -- Galego (Галисий) -- עברית (Еврей) -- हिन्दी (Хинди) -- Íslenska (Исландын) - Magyar (Унгарын) -- Ido (Ідо) -- Italiano (Италийн) -- 日本語 (Япон) -- 한국어 (Солонгос) -- Kurdî (Курд) -- Latina (Латин) -- Suomeksi (Финлянд) -- Nederlands (Голландын) -- Norsk (Норвегийн) -- Polski (Польшийн) -- Português (Португали) -- Русский (Оросын) -- Sicilianu (Сицилийн) -- Slovenšcina (Словени) -- Svenska (Шведийн) -- 中文 (Хятад) 100+: لعربية (Араб) -- Bosanski (босни) -- Català (Каталан) -- Cesky (Чех) -- Ελληνικά (Грекийн) -- Esperanto (Эспиранто) -- ગુજરાતી (Гүжарат) -- Hrvatski (Харват) -- Interlingua (Интерлингва) -- Interlingue -- - Plattdüütsch (Бага саксон) -- Româna (Румын) -- Српски (Серьби) -- ไทย (Тай) -- Українська (Украйн) Викимедиагийн бусад төслүүд Вики Толийг АНУ ын Флорида муж улсад бүртгэлтэй ашгийн төлөө бус байгууллага болох Викимедиа сан үүсгэсэн болно. Викимедиа нь олон хэлний , хуулбарлахыг зөвшөөрдөг дараах төслүүдийг хэрэгжүүлж байна: Sister projects: Мета Вики Викимедиагийн бүх төслийн нэгдэл Википедиа Үнэ төлбөргүй Нэвтэрхий толь Викимедиа коммонс Хэн ч ашиглаж болох медианууд Викибүүкс Сурах бичиг, зааврууд Викиквот Ишлэл, квотуудын цуглуулга Викисурс Үнэ төлбөргүй ашиглаж болох бичиг баримтууд Викиспесис Ангилал зүйн жагсаалт Викиньюс Үнэ төлбөргүй мэдээ мэдээлэл All | New : 5 10 15 20 | Wanted : 5 | Short : 5 10 15 20 | Long : 5 10 15 20 | Categories : 5 10 | Images unused gallery ' https://mn.wiktionary.org/w/index.php?title=Нүүр_хуудас&oldid=235822 ' хуудаснаас авсан Хажуугийн цэс Өөрийн багаж хэрэгслүүд Нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Main page Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харагдацууд Унших Засварлах Түүх Дэлгэрэнгүй Хайлт Залуурдлага Нүүр хуудас Бүлгэмийн портал Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж Хандив Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Хэрэглүүр Энд холбогдсон хуудсууд Өөрчлөгдчихсөн эсэх Файл оруулах Тусгай хуудсууд Байнгын холбоос Хуудасны мэдээлэл Эндээс иш татах Өөр хэлээр Энэ хуудас хамгийн сүүлд 26 Дөрөвдүгээр сар 2017-ы 00:42-д өөрчлөгдсөн. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Нууцлалын бодлого Wiktionary-н тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wiktionary.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81
  Wiktionary Нүүр хуудас Wiktionary-с Шууд очих: залуурдлага , хайлт Статистик мэдээлэл Нийт статистик Хамгийн их засварлагдсан хуудсууд Сүүлийн өөрчлөлтүүд Шинэ хуудсууд Ням 7 Нэгдүгээр сар 2018 Тусламж Хуудас засварлах, шинээр нэмэх заавар Электрон заавар Видео заавар Загвар хуудас Үгийн утга тайлбарлах ерөнхий бүтэц Үлгэр үг Үгийн дуудлага бичих зарчим Үндэсний бичгээр бичих заавар Үндэсний бичгийн ... Гарааны бизнесийн нэр томьёо Хэл шинжлэлийн нэр томьёо Газрын тосны нэр томьёо МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ... Нээлттэй Мэдлэг Боловсролын Cан (ONE Foundation) Монгол хэлний викитолийг олон улсын, нээлттэй ... хүмүүс өргөнөөр, нээлттэйгээр оролцуулах боломжийг бүрдүүллээ. Монгол хэлний викитолийг хөгжүүлэх ажлын суурь болгож Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан Монгол хэлний 8 боть бүтээлийн зохиогчийн ... бүтээл юм. Энэхүү викитолийг хөгжүүлэх тасралтгүй явагдах үйл ажиллагаанд монгол хэл судлаач CACHE

Wiktionary Нүүр хуудас Wiktionary-с Шууд очих: залуурдлага , хайлт Статистик мэдээлэл Нийт статистик Хамгийн их засварлагдсан хуудсууд Сүүлийн өөрчлөлтүүд Шинэ хуудсууд Ням 7 Нэгдүгээр сар 2018 Тусламж Хуудас засварлах, шинээр нэмэх заавар Электрон заавар Видео заавар Загвар хуудас Үгийн утга тайлбарлах ерөнхий бүтэц Үлгэр үг Үгийн дуудлага бичих зарчим Үндэсний бичгээр бичих заавар Үндэсний бичгийн галиг Нэр томьёо Хууль эрх зүйн нэр томьёо Банк санхүүгийн нэр томьёо Анагаах ухааны нэр томьёо Гарааны бизнесийн нэр томьёо Хэл шинжлэлийн нэр томьёо Газрын тосны нэр томьёо МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ВИКИТОЛЬ 50.000 орчим үг, хэллэгийн дэлгэрэнгүй тайлбар бүхий нээлттэй цахим толь бичиг . Энэхүү Викитолийг хөгжүүлэх буюу түүнд шинэ үг нэмэх, редакторлож сайжруулах ажил БҮХ ХҮНД НЭЭЛТТЭЙ. ЦАГААН ТОЛГОЙН ҮСГИЙН ДАРААЛЛААР Үгийн эхний үсгүүд: А Б В Г Д Е , Ё , Ж , З , И , Й , К , Л , М , Н , О , Ө , П , Р , С , Т , У , Ү , Ф , Х , Ц , Ч , Ш , Щ , Э , Ю , Я Боловсрол Соёл Шинжлэх Ухааны Яамны захиалгаар Нээлттэй Мэдлэг Боловсролын Cан (ONE Foundation) Монгол хэлний викитолийг олон улсын, нээлттэй, өргөн оролцооны википедиа толийн технологид түшиглэн бүтээн хөгжүүлж, эхний ээлжинд 50 мянга орчим үг хэллэг, нэр томьёоны тайлбар, мөн үгийн дуудлага, этгээд, хэвшмэл, өвөрмөц үг хэллэг, зөв бичихзүйн толиудыг системчлэн нэгтгэж, тасралтгүй хөгжүүлэх үүднээс салбарын мэргэжилтнүүд, сонирхсон бүх хүмүүс өргөнөөр, нээлттэйгээр оролцуулах боломжийг бүрдүүллээ. Монгол хэлний викитолийг хөгжүүлэх ажлын суурь болгож Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан Монгол хэлний 8 боть бүтээлийн зохиогчийн эрхийг авч бүтээсэн монголын анхны Creative Commons (CC) буюу Оюуны Бүтээлч Хамтын Өмчийн лиценз бүхий бүтээл юм. Энэхүү викитолийг хөгжүүлэх тасралтгүй явагдах үйл ажиллагаанд монгол хэл судлаач, сонирхогч, эртэмтэд, мэргэжилтнүүд өргөнөөр оролцож байна. Тухайлбал, академич, хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор, профессор С.Нарангэрэл, эдийн засгийн ухааны доктор, дэд профессор А.Ганзориг нарын мэргэжилтнүүд хууль эрх зүй болон банк санхүүгийн нэр томьёоны тайлбарыг анх удаа цахим хэлбэрээр олон нийтийн хүртээл болгож, монгол хэлний викитолийг мэргэжлийн нэр томьёогоор баяжууллаа. Мөн МУИС-ийн Монгол судлалын хүрээлэн нь багш, оюутнуудын оролцоотой хөгжүүлж байна. Таны орсон цаг Ням , 7 Нэгдүгээр сар 2018, 23:19 UTC In ISO 8601 format, it is UTC Бичлэг сонгох Шинэ хуудсууд – Хуучин хуудсууд – Санамсаргүй хуудас – Сонирхолтой шинэ хуудсууд Викитолиос хайх Хуудас хайх Хэлээр : Монголоор - Англиар - Францаар - Испаниар Үг хэлэх нэг хэсэг нь - By Roget's Thesaurus Classification - Сэдвээр - Товчилсон нэрээр - Элсэлтийн зохион тайлбарласан - Их үзсэн - Хэлний индекс индекс - Онцлох үйл явдлууд - Хэллэг Нэмэлт Толь Викшид ашигласан товчлолууд - Амьтад - Он тооллууд - Монгол хэлний зөв бичих дүрэм - Монгол хэлний авиа дуудлага - Өнгөнүүд - Номонд ашигласан үгс - Холбоос үг - Зурхайн ордууд - Дэлхийн улсууд - Долоо хоногийн гарагууд - Үгийн хувирал - Химийн элементүүд - Зохиолын баатрууд - Тийн ялгал, хэв, байдлууд - Домгийн баатрууд - Тоо - Хүний нэр - Газрын нэр - Гарагууд - Нөхцөл, дагаварууд - 2 үсэгтэй үгс - Харьцуулал - Компанийн ангилал - Хэмжүүрийн нэгжүүд - Үсэг бичиг, цагаан толгой Үгийн ангилалаар Авиа дууриасан үг - Автомашин - Аман зохиол - Амьтан судлал - Ангийн нэр томьёо - Анагаах ухаан - Антропологи, хүн судлал - Археологи - Аялга үг - Банкны нэр томьёо - Бие бүтэц, анатоми - Биологи - Бичгийн хэлнээ тохиолдох үг - Бөө мөргөл - Газар зүй, газар судлал - Геологи - Гүн ухаан - Бүдүүлэг үг хэллэг - Дагавар үг - Дайвар үг - Дипломатын нэр томьёо - Домог судлал, үлгэр домог - Доромжилсон утга, доромжилсон үг - Ерөөлийн үг - Ёгт нэр, ёгтлол - Ёжилсон утгатай - Уран зураг - Зурхай судлал, зурхайн ухаан - Кино - Компьютер - Логик - Мал эмнэлгийн нэр томьёо - Математик, тооны ухаан - Минут - Монгол бичгийн - Муушаасан утга - Мэргэн үг - Нутгийн аялгуу - Нэр үг - Одон орны судлал - Оньсого - Радиотехник - Сансарын нэр томьёо - Санхүүгийн нэр томьёо - Спортын нэр томьёо - Сул үг - Сэтгэл судлал - Телевизийн нэр томьёо - Техникийн нэр томьёо - Технологи - Тоглоом - Тооны нэр - Төлөөний үг - Түүхэн үг, түүхийн нэр томьёо - Тэмдэг нэр - Тээвэр - Угсаатны судлал - Улс төр - Ургамал зүй, ургамал судлал - Урлагийн нэр томьёо - Утга зохиол - Үйл үг - Үйлдвэр - Үл таашаасан, үл ойшоосон утга - Физикийн нэр томьёо - Хөдөө аж ахуй - Хараалын үг - Харилцаа холбоо - Химийн нэр томьёо - Холбоос үг - Хөгжмийн нэр томьёо - Хууль цаазын нэр томьёо - Хууч үг - Хуучирсан үг, хэллэг - Хүндэтгэлийн үг хэллэг - Хэвлэх үйлдвэр, хэвлэлийн нэр томьёо - Хэл зүй - Хэл шинжлэл - Хэмжих ухаан, геометр - Цаг уур судлал, цаг уурын нэр томьёо - Цахилгаан, эрчим хүч - Цэргийн нэр томьёо - Цээрлэн нэрлэх - Дуу чимээ дуурайсан үг - Шинжлэх ухаан - Шашны нэр томьёо - Шилжсэн утга - Шог утгатай үг хэллэг - Эерүүлэл - Эдийн засгийн нэр томьёо - Эрдэс судлал - Эрдэнийн чулуу - Эрхэмсэг найруулга - Этгээд үг хэллэг - Ярианы үг, хэллэг - Яруу найргийн үг Юу хийх вэ? Яаж эхлэхээ мэдэхгүй байгаа бол. Бусад хэлээр Та Монгол Хэл ний Викитоль үзэж байна. Энд хайсан үгийн тайлбар Монгол хэлээр гарахыг болгооно уу. Өөр хэлний үг хайх бол бусад хэлний Викитоль руу орохыг хүсье. 10,000+: English (Англи) -- Français (Франц) -- Türkçe (Туркийн) -- Tiếng Việt (Вьетнам) 1,000+: Англо саксон -- Български (Болгарын) -- Corsu (Корсик) -- Dansk (Данийн) -- Deutsch (Герман) -- Español (Спани) -- Eesti (Эстон) -- Galego (Галисий) -- עברית (Еврей) -- हिन्दी (Хинди) -- Íslenska (Исландын) - Magyar (Унгарын) -- Ido (Ідо) -- Italiano (Италийн) -- 日本語 (Япон) -- 한국어 (Солонгос) -- Kurdî (Курд) -- Latina (Латин) -- Suomeksi (Финлянд) -- Nederlands (Голландын) -- Norsk (Норвегийн) -- Polski (Польшийн) -- Português (Португали) -- Русский (Оросын) -- Sicilianu (Сицилийн) -- Slovenšcina (Словени) -- Svenska (Шведийн) -- 中文 (Хятад) 100+: لعربية (Араб) -- Bosanski (босни) -- Català (Каталан) -- Cesky (Чех) -- Ελληνικά (Грекийн) -- Esperanto (Эспиранто) -- ગુજરાતી (Гүжарат) -- Hrvatski (Харват) -- Interlingua (Интерлингва) -- Interlingue -- - Plattdüütsch (Бага саксон) -- Româna (Румын) -- Српски (Серьби) -- ไทย (Тай) -- Українська (Украйн) Викимедиагийн бусад төслүүд Вики Толийг АНУ ын Флорида муж улсад бүртгэлтэй ашгийн төлөө бус байгууллага болох Викимедиа сан үүсгэсэн болно. Викимедиа нь олон хэлний , хуулбарлахыг зөвшөөрдөг дараах төслүүдийг хэрэгжүүлж байна: Sister projects: Мета Вики Викимедиагийн бүх төслийн нэгдэл Википедиа Үнэ төлбөргүй Нэвтэрхий толь Викимедиа коммонс Хэн ч ашиглаж болох медианууд Викибүүкс Сурах бичиг, зааврууд Викиквот Ишлэл, квотуудын цуглуулга Викисурс Үнэ төлбөргүй ашиглаж болох бичиг баримтууд Викиспесис Ангилал зүйн жагсаалт Викиньюс Үнэ төлбөргүй мэдээ мэдээлэл All | New : 5 10 15 20 | Wanted : 5 | Short : 5 10 15 20 | Long : 5 10 15 20 | Categories : 5 10 | Images unused gallery ' https://mn.wiktionary.org/w/index.php?title=Нүүр_хуудас&oldid=235822 ' хуудаснаас авсан Хажуугийн цэс Өөрийн багаж хэрэгслүүд Нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Main page Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харагдацууд Унших Засварлах Түүх Дэлгэрэнгүй Хайлт Залуурдлага Нүүр хуудас Бүлгэмийн портал Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж Хандив Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Хэрэглүүр Энд холбогдсон хуудсууд Өөрчлөгдчихсөн эсэх Файл оруулах Тусгай хуудсууд Байнгын холбоос Хуудасны мэдээлэл Эндээс иш татах Өөр хэлээр Энэ хуудас хамгийн сүүлд 26 Дөрөвдүгээр сар 2017-ы 00:42-д өөрчлөгдсөн. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Нууцлалын бодлого Wiktionary-н тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/Wikipedia%3A%D0%A1%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D2%AF%D0%B5%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BC%D1%8D%D0%B4%D1%8D%D1%8D-2014
  Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ-2014 — Википедиа нэвтэрхий толь Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ-2014 Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт 2014 оны мэдээний сан 12 сарын 25 — Киотогийн их сургуулийн эрдэмтэдийн судалгаагаар хэрэв хүн 20 секунд нэг хөл дээрээ зогсч чадахгүй бол ямар нэгэн тархиний эмгэгтэй ба тархиний судасны гэмтэлтэй байх магадлал өндөр болохыг тогтоов. Тархи ... энд мэдээлсэн АНУ нь агаарын бохирдлоороо дэлхийд 2-т орж нийт бохирдлын 19%-ийг эзэлдгийг Монгол ... болж устаж хорогджээ. >> 8 сарын 19 — Монгол , Япон уран бичлэгийн үзэсгэлэн наймдугаар сарын 20 ... ;> 8 сарын 1 — Монгол улсад анх удаагаа Боинг онгоцны бүрэн задаргаа засварыг МИАТ -ын засварын алба хийж эхэллээ. Гадны улсуудад 1,5 сая ам.долларт хийдэг засварыг Монгол инжинерүүд 1,2 саяд ... 'Морьтон Монгол' төслийн 5 гишүүнтэй багийнхан 5 сараас аяллаа эхэлж одоо 3000км зам туулж Хөвсгөл CACHE

Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ-2014 — Википедиа нэвтэрхий толь Wikipedia:Сүүлийн үеийн мэдээ-2014 Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт 2014 оны мэдээний сан 12 сарын 25 — Киотогийн их сургуулийн эрдэмтэдийн судалгаагаар хэрэв хүн 20 секунд нэг хөл дээрээ зогсч чадахгүй бол ямар нэгэн тархиний эмгэгтэй ба тархиний судасны гэмтэлтэй байх магадлал өндөр болохыг тогтоов. Тархи нь маш нарийн дотоод сүлжээгээрээ хараа , дотоод чих , байршлийн мэдрэхүйг зохицуулж хүний тэнцвэрийн системийг ажиллуулж байдаг. (хөлөндөө гэмтэлтэй хүнд дээрх дүгнэлт хамаагүй) >> 12 сарын 20 — Дэлхийгээс илгээсэн шугам зургаар 400км өндөр тойрог замд байгаа Олон Улсын Сансрын Станц дээр 20 төрлийн түлхүүр, бахь зэрэг багаж хэрэгслийг Гурван_хэмжээст_хэвлэгчээр амжилттай хэвллээ. >> 12 сарын 15 — Монголын Алтан Ураг хамтлагийн хөгжмийг АНУ -ын Нэтфликс компаний 90 сая долларын өртгөөр бүтээсэн ' Марко Поло ' тв-ийн 10 ангит цувралд кинонд тоглож байна. Мөн энэ кинонд Монголын жүжигчин Б.Амарсайхан Аригбөхийн дүрийг бүтээсэн юм. >> 12 сарын 13 — iRobot компаний робот тоос сорогчыг саяхнаас хакерууд ба сонирхогчидод зориулж хүссэн хүн дураараа програмчилж олон янзын үйлдэл хийж болхоор гаргалаа. Хэрэглэгчидэд зориулж гэрийн тоос соруулах ажлыг хөнгөвчилөх ийм робот тоос сорогчууд зах зээлд нэвтрээд 10 гаруй жил болсны дараа анхны нээлттэй эхтэй робот хэрэгсэл зарагдаж эхэллээ. >> 12 сарын 12 — Өдөр бүр 4.5 тэрбум like дардаг нийт хэрэглэгчдэдээ Facebook таалагдаагүй сэтгэгдлээ илэрхийлэх сонголт нэмэхээр төлөвлөж байгаа аж. Энэ нь хэрэглэгчдийн зүгээс хамгийн их хүсдэг сонголт бөгөөд компаний зүгээс тэдэнд сэтгэгдлээ илэрхийлэх боломжийг олгохдоо хэн нэгнийг доромжлолд өртүүлэхгүй байхаар ажиллаж байгаа гэнэ. >> 12 сарын 11 — Цахим валют биткоиныг Microsoft компани гүйлгээндээ хүлээж авахаар болжээ. Өнөөгийн байдлаар 1 биткоин нь 357$-н ханштай байна. >> 11 сарын 26 — НАСА -ын Шинэ Хязгаар сансрын хөлөг 90 хоногийн унтаа нислэгээс удахгүй 12 сарын 6-нд сэрж Дэлхийн ван одой гаригийг тандан судлах ажилдаа орно. Шинэ хязгаар хөлөг нь одоогоор дэлхийгээс 4,8 тэрбум км зайтай нисч байна. >> 11 сарын 20 — 12 улсын 100 эрдэмтэд хамтран жаран хөлт хорхойны нэгэн төрлийн бүрэн генийн кодыг тайлж дууслаа. Ийм хорхойны төрөл нь дэлхий дээр 500 сая жилийн турш амьдарсан хамгийн эртний амьтны нэг юм. 200 сая жилийн өмнөөс энэ хорхой нь нүдгүйгээр амьдрах болжээ. >> 11 сарын 14 — АНУ-ын эрдэмтэд хиймэл фотосинтезын аргаар эрчим хүч гарган авах талаар судалгаа хийж байна. Одоогоор ургамлын адил ус, нүүрсхүчлийн хий ашиглан энерги гарган авах технологи амжилттай байгаа ч нилээд үнэтэй байгаа аж. Энэхүү технологиор илүү хямд эрчим хүч гаргах аргыг олсноор хүлэмжийн эффект болон эрчим хүчний хомсдол гэсэн хоёр асуудлыг нэг замаар шийдэх боломжтой юм. >> 11 сарын 11 — Гүүгл шилийг ашиглан шинэхэн эмч анхны мэс ажилбараа хийжээ. Энэ нь Гүүгл компаний шинэ бүтээлийг анх удаа албан ажилд ашиглаж байгаа тохиолдол юм. Чингэхдээ хагалгааны өрөөний гадна буй эмч шилний бичиж буй мэс ажилбарын бичлэгийг шууд үзэн, шилэнд буй чихэвчээр дамжуулан хагалгаа хийж буй шинэ эмчид зааварчилгаа өгсөн байна. >> 11 сарын 5 — Цэрдийн галавыг тэсч үлдэхэд, шувуудын өвөгт өндөгнийх нь хэлбэр тусалсан байж болох юм гэдэг таамаглалыг Их Британийн эрдэмтэд дэвшүүлсэн байна. Нисдэг болон өдөт үлэг гүрвэл үүдийн өндөгний хэлбэрийг судалж үзэхэд устаж үгүй болснуудын өндөг шувуудынхаас харьцангуй гонзгой, тэгш хэмтэй байсан бол галавыг тэсч үлдэн шувуудын өвөг болснуудын өндөг өнөөгийн шувуудынхаас ялгахын аргагүй байсан байна. >> 11 сарын 3 — Нэгдсэн Вант улсын эрдэмтдийн судалснаар хүний ДНХ -ийн зөвхөн 1% нь л шаардлагатай биологийн процессийн мэдээллийг агуулдаг байна. Үүнээс гадна 7% орчим нь генүүдийг идэвхижүүлэх, унтраах зэрэг зохицуулах үйлчилгээтэй ба нийт 8.2% нь л ажиллагаатай байдаг байна. Үлдсэн 91.8% нь залхуу буюу ажиллагаагүй геном бөгөөд удамшлийн үлдэгдэл мэдээлэл зэргийг агуулдаг байна. >> 11 сарын 1 — Одоогоос 600-700 сая жилийн өмнөөс амьтад дэлхий дээр үүсч бий болхоос өмнө Протерозойн эринд хүчилтөрөгч дэлхий дээр одоогийнхоос дөнгөж 0,1% хэмжээтэй маш бага байжээ. Генетикийн хөгжил хичнээн явагдлаа ч хүчилтөрөгч хангалттай бус орчинд том амьтад үүсч хувьсах бололцоогүй дэлхий 1 тэрбум орчим жилд амьралгүй оршжээ. >> 10 сарын 25 — 2016 оны 7 сард Монголд АСЕМ -ын дээд хэмжээний уулзалт болж Ази , Европын 53 орны төрийн тэргүүнүүд чуулахаар боллоо. >> 10 сарын 18 — АНУ -ын Локхид Мартин компани наран дээрх цөмийн урвалыг дууриалгаж ажилладаг тусгай эрчим хүчний реакторын (fusion reactor) боловсронгуй технологид томоохон дэвшил гаргаж ойрын 5 жилд эхний реакторыг бүтээхээ зарллаа. Ийм цөмийн реактор нь огт хоргүй ажиллагаатай бөгөөд энгийн нүүрсний цахилгаан станцаас 10 сая дахин их эрчим хүчийг гаргах болно. >> 10 сарын 12 — Андройд 5.0 шинэ үйлдлийн системд ойрын хэдэн сарын дотор Сони, HTC, Моторолла, Nexus зэрэг ухаалаг утаснууд хамгийн түрүүнд шилжинэ. >> 10 сарын 6 — 2014 оны Нобелийн шагналыг анагаахын салбарт Норвегийн эрдэмтэд Эдвард Мозер, Мая-брит Мозер ба АНУ -ын эрдэмтэн Жон О'Киф нар тархины эсийн судалгаагаараа хүртлээ. >> Video 10 сарын 5 — Гадаадад байдаг Монголчууд өдөр тутмын дотоодын мэдээллийг www.eagle.mn, news.gogo.mn, www.news.mn гэсэн хамгийн их уншигчтай мэдээллийн сайтнуудаас авах боломжтой. Мөн үндэсний төв тв радиогийн шууд онлайн нэвтрүүлгийг www.mnb.mn сайтнаас үзэх боломжтой. 10 сарын 1 — Швед нь бүх хогоо 99% боловсруулж зөвхөн 1%-ийг нь газарт булж экологи хамгааллаар энэ салбарт дэлхийд тэргүүлж эхэллээ. Шведийн зарим хотууд шатаасан хогоороо 40%-ийн цахилгаан дулаанаа хангадаг. Мөн хогны дутагдалд орж сүүлийн жилүүдэд Их Британи , Итали , Норвегаас төлбөр авч тэдний хогийг авч дахин боловсруулж цахилгаан, дулаанаа үйлдвэрлэж хортой үнсийг нь эргүүлээд илгээдэг. >> 9 сарын 24 — Зарим цөөн бүлэг эмэгтэйчүүд төрөлхийн генийн онцлогоор нүдэндээ 4 төрлийн өнгө мэдрэгчтэй бөгөөд 100 сая өнгийг харж чаддаг харин бусад 99% гаруй хүмүүсийн нүд 3 төрлийн мэдрэгчтэй 1 сая өнгийг ялгадаг байна. Энэ генийн онцлогийг Тетрохромат гэдэг. >> 9 сарын 22 — Монголын хэрэглэгчидэд чиглэсэн гадны хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд хуурамч мэдээ тараах явдал цөөнгүй байдаг. 7 сарын 25-нд энд мэдээлсэн АНУ нь агаарын бохирдлоороо дэлхийд 2-т орж нийт бохирдлын 19%-ийг эзэлдгийг Монгол дахь Блүүмберг ТВ хуурамчаар мэдээлж БНХАУ -ын дараа Европ 2-т ордог гэж 9 сарын 22-ны мэдээгээрээ хэд давтаж мэдээллээ. 9 сарын 19 — Хэрэгцээгүй нээлтүүдэд олгодог Иг Нобелийн шагналын 2014 оны физикийн салбарын шагналыг Японы эрдэмтэд гадилын хальсан дээр гишгэхэд яагаад гулсамтгай байдаг талаарх судалгаагаараа хүртжээ. >> 9 сарын 18 — Олон улсын шинжлэх ухааны 'Байгаль' сэтгүүлд бичигдснээр өнөөгийн Европчууд эртний гурван аймгаас үүсжээ. Цаг хугацааны өөр өөр үед Европод суурьшсан цэнхэр нүдтэй анчид, бор нүдтэй цагаан арьстан тариачид, Сибириэс нүүдэллэн ирсэн хүмүүс холилдож өнөөгийн Европын үндэстнүүд үүсжээ. >> 9 сарын 18 — Их Британийн судлаачид Хойд Америкт ургадаг нэгэн зүйлийн жимсгэнэ хорт хавдрын эсрэг үйлчлэлтэйг илрүүлсэн байна. Лабораторийн нөхцөлд жимсний ханд болон эмийн холимог нь дан эмээр үйлчилснээс илүү их хорт хавдрын эсийг устгажээ. >> 9 сарын 16 — НАСА хамгийн аврага пуужин бүтээх аврага гагнуурыг бэлэн болголоо, 55м өндөр 26м диаметртэй энэхүү гагнуураар аврага пуужингийн түлшний сав ба бусад их биеийг бүтээж бусад гариг руу нисэх сансрын хөлгийг бүтээнэ. >> 9 сарын 12 — Мемори карт үйлдвэрлэгч 'СанДиск' компани 512 Гб хэмжээтэй SD карт бүтээжээ. Энэ нь одоогоор бүтээгдсэн хамгийн их багтаамжтай карт юм. Мэргэжилтнүүд яваандаа 2 Тб буюу 2000 Гб багтаамжтай карт бүтээх боломжтой гэж үзэж байна. >> 9 сарын 6 — Олон улсын 6 сая аялагчдаас авсан санал асуулгаар Токио , Варшав , Сөүл , Братислав , Софи хотууд хамгийн цэвэр зочид буудалтайгаар шалгарч. Рио-де-Жанейро , Лондон , Осло , Амстердам , Копенгаген хотууд хамгийн бохир буудалтайгаар шалгарлаа. >> 9 сарын 5 — 2010 онд Мексикийн буланг газрын тосоор бохирдуулсан Бритиш Петролиум компани АНУ -ын янз бүрийн албадад одоогоор 43 тэрбум ам.дол-ын экологи сүйтгэсний торгууль төлжээ. Саяхнаас Шинэ Орлеаний шүүхээс нэмж 17 тэрбум долларын торгуулийг мөн компанид тавилаа. Үүнээс гадна 9 тэрбум долларын 3 заргууд нэхэгдэж байна. >> 9 сарын 3 — АНУ -ын Хойд Каролина мужид сүүлийн 10 жилд нүүрсний цахилгаан станцыг эрс хязгаарлаж нүүрс шаталтыг багасгаснаар 2012 оноос эхэлж жил бүр 1700 хүн бохирдсон агаараар нас барахаас сэргийлжээ. >> 8 сарын 27 — Барселон хотод сүүлийн жилүүдэд оршин суугчидаас нь 5 дахин олон жуулчид ирэх болсноор иргэдийн амгалан байдлыг барууны жуулчид алдагдуулж хог тарих, архидах, танхайрах байдал газар авч олон зуун Барселончууд эсэргүүцэж жагслаа. >> 8 сарын 26 — 10 жилийн турш 67Р сүүлт од руу нисч хүрсэн Розетта сансрын хөлөг нь удахгүй энэ 11 сард сүүлт одон дээр буугч төхөөрөмжөө газардуулж нарийн судлахаар бэлтгэж газардах 5 байрлалыг тогтоогоод байна. >> 8 сарын 23 — Норвегийн Ставингерийн их сургуулийн судлаачид хүн киндл, айпад, таблетнаас и-ном уншихад цаасан ном уншихаас бага зүйл санаж хадгалдгийг тогтоов. >> 8 сарын 20 — Сүүлийн 300 жилд Дэлхийн хүн ам 10 дахин өсчээ. 1804 онд нийт хүн ам 1 тэрбум, 1922 онд 2 тэрбум, 1974 онд 4 тэрбум, 2010 онд 7 тэрбумд хүрсэн, 2018 онд 8 тэрбумд хүрнэ. Мөн байгальд олон зуун төрлийн амьтан, ургамлууд хүний хэт өсөлт ба болгоомжгүй байдлаас болж устаж хорогджээ. >> 8 сарын 19 — Монгол , Япон уран бичлэгийн үзэсгэлэн наймдугаар сарын 20-оос “Blue Moon” арт галерейд нээгдэнэ. 8 сарын 13 — Дэлхийд 100 000 тераваттын цахилгааны нарны эрчим хүч хором бүрт ирдэг харин дэлхийн одоогийн нийт цахилгааны хэрэглээ 23 тераватт байна. >> 8 сарын 8 — АНУ-ын Сиракюзийн их сургуулийн профессор Сам Акен 40 өөр төрлийн жимсийг нэг модон дээр залгаж үржүүлэх аргаар ургуулжээ. Уг мод нь 9 жилийн турш 40 өөр төрлийн жимсний ургац өгчээ. >> 8 сарын 1 — Монгол улсад анх удаагаа Боинг онгоцны бүрэн задаргаа засварыг МИАТ -ын засварын алба хийж эхэллээ. Гадны улсуудад 1,5 сая ам.долларт хийдэг засварыг Монгол инжинерүүд 1,2 саяд гүйцэтгэж өрсөлдөж байна. >> 7 сарын 25 — Дэлхийн агаарыг бохирдуулагч гол 5 улсууд БНХАУ 23%, АНУ 19%, Европын холбоо 13%, Энэтхэг 6%, ОХУ 6%-ын хэмжээтэйгээр нийт бохирдлыг эзэлдэг. >> 7 сарын 22 — Огторгуйн ихэнх галактикийн төвд сансрын хар нүх оршдог. Харин зарим галактикийн төвд нэг биш хэд хэдэн хар нүх оршдогийг эрдэмтэд тогтоов. >> 7 сарын 20 — Дэлхий даяар өдөр бүр 100 000 гаруй гэр ахуйн ухаалаг цахилгаан хэрэгслүүд (ухаалаг тв, ухаалаг хөргөгч...) интернэтэд холбогдсноос болж шинээр вирустэж хакеруудын мэдэлд ордог байна. >> 7 сарын 18 — Эх орноороо мориор аялах 'Морьтон Монгол' төслийн 5 гишүүнтэй багийнхан 5 сараас аяллаа эхэлж одоо 3000км зам туулж Хөвсгөл аймгийн Баянзүрх суманд хүрлээ. Тэд нийт замынхаа 40%-ийг туулжээ. >> 7 сарын 16 — АНУ -ын Калифорнид усыг үргүй хэрэглэсэн болон хамаагүй гоожуулсан иргэн, байгууллагыг өдөрт 500 ам.дол-оор торгох хуулийг баталлаа. >> 7 сарын 15 — Google Map-ийн илүү дэлгэрэнгүй харуулдаг Street View үйлчилгээ нь энэ 8 сараас эхлэн Монголын хотууд ба зам гудамжыг дэлгэрэнгүйгээр нэтийн газрын зургаараа харуулж эхлэнэ. Ингэснээр хэрэглэгч дурын зам дээрх цэгээсээ эргэн тойрноо 360 градус ажиглах боломжтой. 7 сарын 13 — АНУ -ын Бэлл Лабс компанид энгийн холбооны зэс утсаар 10 гигабитийн хурдтай интернэт дамжуулж шилэн каблиас илүү технологийн боломжийг батлав. >> 7 сарын 11 — Калифорны их сургуулийн судлаачдын гаргаж авсан энгийн элсний хольцтой лити ион зай нь одооны гар утаснуудад хэрэглэдэг лити ион зайнаас 3 дахин их хүчин чадалтай байна. >> 7 сарын 9 — Монгол улсын нэн ховордсон амьтан , ургамлын бүртгэл болох шинэ “Улаан ном” -ыг Байгаль Орчин Ногоон Хөгжлийн яамнаас redbook.mn вэбээр үнэгүйгээр цахим номын хэлбрээр тарааж эхэллээ. 7 сарын 3 — Ekocycle-3D гурван хэмжээст хэвлэгч нь хаягдал ундааны савыг ашиглан бүх төрлийн хуванцар эдлэлийг шинээр хэвлэдэг анхны эко ажиллагаатай хэвлэгч боллоо. >> 7 сарын 2 — Хонконгд өчигдөр 80000 гаруй иргэдийн Бээжингийн бодлогын эсрэг ба илүү их ардчилалийг шаардсан жагсаал боллоо. >> 6 сарын 29 — 3 хэмжээст хэвлэлийн аргаар хүний бүх эрхтэнг эс бүрээр нь бүтээж хэвлэх цаг ойртсоор байна. Одоогийн био 3 хэмжээст хэвлэлийн аргаар хүний судас ба зарим жижиг эрхтний хэсгийг бүрэн хэвлээд байна. >> 6 сарын 21 — Герман улс анх удаагаа нийт цахилгаан үйлдвэрллийнхээ 50%-ийг нарны эх үүсвэрээр хангаж 23 гигаваттыг үйлдвэрллээ. Германы 90% нарны хавтангууд нь байшингийн дээвэр дээр байрладаг, Монголоос 40% нарны илчлэг султай орон юм. >> 6 сарын 20 — Монголд анх удаагаа зохиогдож байгаа андергроунд төрлийн киноны 'Алтан хальс' олон улсын уралдаанд 33 бүтээл өрсөлдөж байна. >> 6 сарын 16 — Бразилд болж буй хөлбөмбөгийн ДАШТ-д баг нь хожигдсон Японы хөгжөөн дэмжигчид тэмцээний дараа нутгийн заншлаараа бүгдээрээ хогийн уут барин суусан суудал доорх хогоо цэвэрлэж цэнгэлдэхийн хэсэг газрыг цэвэрлэсэн нь бусад орныхныг гайхшруулж өөрөөсөө ичэхэд хүргэжээ. >> 6 сарын 15 — Испаний Ибиза арлын иргэд арлынх нь орчимд газрын тосны хайгуул хийхийг эсэргүүцэж 60000 иргэд нь эсэргүүцэлд гарын үсэг зурж дэлхийн экологийн өвөөр бүртгэгдсэн арлаа хамгаалжээ. >> 6 сарын 10 — Одоогийн нарны цэнэг хураагч хавтангаас 40% илүү чадалтай ба илүү хямд хавтангийн технологийг Калифорны их сургуулийн профессор Али Жави гаргаж авав. >> 6 сарын 9 — Туул голыг хамгаалах судлах чиглэлээр “Туул форум”-ыг Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн яам, Туул голын сав газрын захиргаа, 2030 Усны нөөцийн бүлэг төрийн бус байгууллага хамтран зохион байгуулж Туул Голын Сав Газрын Зөвллийг үүсгэн байгуулав. >> 6 сарын 2 — АНУ -ын Колумбын их сургуулийн эрдэмтэд анх удаа хүний үүдэл эснээс үений зөөлөн эдийг лабораторид ургуулж чадлаа. >> 5 сарын 28 — Гүүгл компани огт жолоогүй, тоормосгүй, хазгүй цэвэр өөрийгөө жолооддог хиймэл оюуны удирдлагтай 2 хүний суудалтай бүрэн суудлын тэргээ туршилтаар үйлдвэрлэн гаргаж эхэллээ. >> 5 сарын 25 — Олон улсын сайн дурын иргэд нийлээд нийтийн санхүүжилтийн (crowdfunding) аргаар 150 000 ам.дол-ыг саяхан цуглуулж 1978 онд хөөргөөд 1997 он хүртэл манай нарны аймагт сүүлт оддыг судалж байсан 'Нар-Дэлхий Судлаач-3' хиймэл дагуултай дахин холбоо тогтоож ажилд оруулахаар боллоо. >> 5 сарын 20 — Германий ГСИ лабраторид химийн 117-р элементийг нээхэд Монголын эрдэмтэн Жадамбын Хуягтбаатар ахалж хамтран оролцжээ. >> 5 сарын 19 — Аргентиний Патагонид Титанозавр үлэг гүрвэлийн хамгийн аврага ясийг оллоо. 90 сая жилийн өмнө амьдарч байсан энэ үлэг гүрвэлийн яс 20м өндөр амьтных байжээ. >> 5 сарын 16 — Италийн зохион бүтээгч Жианлука Сада огт хигээсгүй дугуйтай бөгөөд эвхэгдээд дундаж спортын цүнхэнд багтдаг унадаг дугуйг зохион бүтээлээ. >> 5 сарын 15 — Макс Планкын институтын эрдэмтэд ба Сингапурын их сургуулын эрдэмтэд графинийг хязгааргүй дулаан дамжуулах чадвартай болхыг тогтоов. >> 5 сарын 8 — АНУ -ын Аляскад байгаа Пэблийн зэс ба алтны том уурхайг нээхийг орон нутгийн байгаль хамгаалагчид хүчтэй эсэргүүцэж тэмцснээс болж Рио Тинто компани уг уурхайд оролцохоо больж 19%-ийн хувьцаагаа Цагаан Ордны нөлөөлөл дор орон нутгийн байгууллагуудад хандивллаа. >> 5 сарын 6 — Сингапурт болсон 2014 оны Сонирхогчдын Шатрын Олон Улсын Аврагын тэмцээнд 39 орны оролцогчдоос Г.Мөнхбаяр (16 настай) 8 оноогоор түрүүлж Дэлхийн аварга болж, ОУ-ын Шатрын холбооны мастер цолны болзол биелүүллээ. >> 5 сарын 5 — Өмнөд Суданы Бэнтү дэхь чухал газрын тосны бүсэд босогчид ба засгийн газрын цэргүүдийн хооронд томоохон тулалдаан эхэлж Монголын энхийн сахиулагчдын хариуцсан хэсэг ид тулалдааны бүсэд орсон байна. >> 5 сарын 3 — Архитекторчид Амстердам хотод гурван хэмжээст хэвлэгчээр анхны бүрэн хэмжээний байшин барьж эхэллээ. Барилгыг ургамлын тосноос гарган авсан хуванцраар хэвлэж байна. >> 5 сарын 2 — Химийн 117 дахь хэт хүнд элементийг Германы ГСИ лабраторид хиймлээр гарган авч чадлаа. Одоогоор 117-р элементэд нэр өгөөгүй байна. >> 4 сарын 28 — Майкрософт корпораци Интернет эксплорер 6-11 веб хөтчийнхөө хэрэглэгчдэд хакерууд хэрэглэгчдийн компьютерлүү нэвтрэх эрх болон мэдээллийг мэдэж авч болзошгүйг анхааруулан, үүнийг засварлахаар ажиллаж байгаагаа мэдэгдлээ. >> 4 сарын 22 — Хитачи компани дэлхий дээрх хамгийн хурдан цахилгаан шат барих гэж байгаагаа мэдэгдлээ. 2016 онд Хятадын Гуанжоу хотод ашиглалтанд орох Гуанжоугийн санхүүгийн төвийн барилгад суурилуулагдах энэхүү цахилгаан шат нь 20 м/с хурдтай байх бөгөөд тус барилгын 1-р давхраас 95-р давхар хүртэл гарахад 43 секунд зарцуулна. >> 4 сарын 19 — Төслийн шатандаа байсан Вант улсын цамхгийн ( англ. Kingdom Tower ) барилгын ажил ирэх долоо хоногоос эхлэх гэж байна. Саудын Араб улсын Жидда хотод баригдах энэхүү барилгыг 200 давхар бүхий 1000 м өндөртэй барихаар төлөвлөж байгаа бөгөөд баригдаж дуусаад дэлхийн хамгийн өндөр барилга болох юм. >> 4 сарын 19 — Волксваген компани 1 литр дизелиэр 160км явдаг цахилгаан-дизель машин XL1 -ийг танилцуулав. XL1 нь зөвхөн зайгаараа 35км явж чадна. >> 4 сарын 18 — Сансрын Кеплер одон орны дурнаар анхны дэлхийтэй ойролцоо хэмжээтэй, одныхоо амьдрал байж болохуйц бүсэд тойрон эргэж буй гараг илрүүлжээ. Кеплер-186ф хэмээн нэрлэгдсэн энэхүү гараг нь дэлхийгээс 500 гэрлийн жилийн зайд оршдог байна. >> 4 сарын 15 — Графин нь металаас 200 дахин бөх, тунгалаг, зэснээс илүү цахилгаан дамжуулдаг ойрийн 30 жилд бүх үйлдвэрлэл ба технологид хувьсгал авчирах шинэ материал юм. >> 4 сарын 9 — Өнөөдөр МСҮТ-ийн 1000 оюутнууд Туул голын эргийн дагуу 16км хэсгийг цэвэрллээ. >> 4 сарын 3 — Санчир гаргийн дагуул Энселадусын өмнөд туйлын 30-40 км зузаан мөсөн бүрхүүл доор 8-16 км гүнтэй томоохон хэмжээний шингэн усан далай байгааг Кассини сансрын хөлгөөс авсан мэдээллээр НАСА -н эрдэмтэд нотолсон байна. >> 4 сарын 2 — Чили улсад 8.2 магнитудын хүчтэй газар хөдлөлт болсон байна. Газар хөдлөлтийн төв тус улсын Икике хотоос баруун хойш 92 км зайд байжээ. Газар хөдлөлтийн улмаас 6 хүн амь үрэгдсэн ба 2.11 м өндөртэй цунами үүсчээ. >> 4 сарын 1 — Автомашин үйлдвэрлэгч Мазда компани цахилгаан хөдөлгүүртэй машинаас ч илүү байгальд хоргүй машиний хөдөлгүүрийн технологи SkyActiv-г нээснээ зарлав. >> 3 сарын 31 — Улсын 1-р төв эмнэлэгт Үүдэл эсийг шилжүүлэх эмчилгээг анх удаа хийж анагаахын маш өндөр түвшиний эмчилгээг Монголд нэвтрүүллээ. >> 3 сарын 29 — 'Монгол кино' ном гарлаа. Уг номонд кино урлагийн нэрт уран бүтээлчдийн бүрэн лавлахийг багтаажээ. 3 сарын 28 — АНУ-д 14 настай сургуулийн сурагч Garamond үсгийн хэлбэрээр бичиг баримтаа хэвлэхэд 30% бага принтерийн хор үрэгддэгийг олж үүнийг одоогийн Америкийн төрийн бичиг хэрэгт хэрэгжүүлвэл жилд 136 сая ам.доллар хэмнэхийг тооцоолжээ. >> 3 сарын 27 — Үндэсний түүхийн музейд ирэх 4 сарын 8-нд 160 орчим шинэ ховор үзмэртэй 1300 жилийн өмнөх эртний Монголын түүхийг танилцуулах үзэсгэлэн нээгдэнэ. 3 сарын 26 — Ямаа маш адтай ухаантай бөгөөд нэг юмаа 10 сар санадаг амьтан болхыг Лондоны Маригийн их сургуулийн эрдэмтэд тогтоов. >> 3 сарын 24 — 3 сарын 8 -наас сураггүй Малайзын нисэх онгоц Энэтхэгийн далайн өмнөд хагаст унасан байжээ. 239 хүнээс нэг нь ч амь гарсангүй. 3 сарын 22 — Казах болон өөр олон үндэстнүүдийн дунд өргөн дэлгэр тэмдэглэгддэг Науризын баяр болж байна. Науриз гэдэг нь шинэ өдөр гэсэн утгатай Перс гаралтай үг юм. 3 сарын 21 — Биткойний саяхан хаагдсан дижитал зах зээл Mt.Gox-ын албанаас 'мартагдсан' хард дискэнд байгаа 116 сая долларын ханш бүхий 200000 биткойнийг олсноо зарлав. Нийт 850000 биткойнийг хакеруудад алдсан тус зах зээл өнгөрсөн сард дампуурлаа зарласан юм. >> 3 сарын 20 — Харвардын их сургуулийн одон орончид ертөнц их тэсрэлтээр үүссэний дараахан болсон таталцлалын долгионийг илрүүлж ертөнцийн үүслийн чухал эх үүсвэрийг бататгав. >> 3 сарын 19 — Европын Холбооны парламентаас тамхины хайрцган дээр гэмтсэн эрхтнүүдийн зургийг томоор хэвлүүлэхийг хуульчиллаа. Монгол улсын хувьд мөн адилаар архины шил ба хайрцган дээр архинд гэмтэх эрхтний зургийг тавьж нийтийн эрүүл мэндийг хамгаалах боломжтой. >> 3 сарын 16 – 18 — Украйн улсын Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс , Севастополь хотын иргэд нийтийн Украйнаас салж Орост нэгдэхийг дэмжсэн санал асуулгын дүнг үндэслэж Крымын засгийн газраас « Бүгд Найрамдах Крым Улс» Украйнаас тусгаар тогтносныг зарлалаа. Үүнээс Орос улс Крымыг авахаа мэдэгдэж, цэрэг зэвсэг оруулан хамгаалж байна. 3 сарын 17 — Германы 2600 оршин суугчтай Вилдполдсрайд суурин нар салхины эрчим хүчинд бүрэн холбогдож хэрэгцээнээсээ 500% илүү цахилгаан үйлдвэрлэж илүүдлээ улсынхаа төв шугманд зарж жилдээ 4 сая евро олдог. >> 3 сарын 14 - 15 — АНУ -ын Вашингтон хотноо АНУ-д сурч, ажиллаж буй Монгол улсын иргэдийн дунд 'Надад хэлэх үг байна-4' хэмээх илтгэлийн тэмцээн амжилттай зохион байгуулагдлаа. Тэмцээнд АНУ-ын өнцөг булан бүрээс ирсэн 18 залуу өрсөлдсөн байна. Энэхүү тэмцээн нь анх 2011 оноос зохиогдож эхэлсэн бөгөөд өмнөх тэмцээнүүд Лос-Анжелес , Сан-Франциско , Чикаго хотуудад болж байжээ. 3 сарын 14 — Монголоос өдөрт дунджаар англи Википедиаг 56000 удаа, монгол Википедиаг 16000 удаа үзэж байна. Одоогоор иргэдийн 25% интернэтэд холбогдсон. >> 3 сарын 12 — Хангайн нурууны ойд 1100 жилийн настай царс мод олдсон бөгөөд цаашид 1000 жил ч байх боломжтойг мэдээлжээ. >> 3 сарын 12 — Олон улсын эрдэмтэд манай галактикаас шинээр нээсэн HR5171 A аврага шар од нарнаас 1300 дахин том бөгөөд 1 сая дахин хурц гэрэлтдэгийг тогтоов. >> 3 сарын 10 — “ Эрдэнэс Тавантолгой ” компани нүүрсний уурхайн метан хийг ашиглах төсөл хэрэгжүүлэхээр болжээ. Энэхүү төслийг Өмнөд Солонгосын “Korea Gas Corporation” болон Монголын өрөмдлөгийн “Элгэн” компанитай хамтран хэрэгжүүлнэ. 3 сарын 10 — Бусаны олон улсын кино наадмын тэргүүн шагналт “ Алсын удирдлага ” киноны хөгжмийг зохиосон хөгжмийн зохиолч С.Сансаргэрэлтэхийг ' Алтан гадас одон '-гоор шагналаа. 3 сарын 8 — Малайзын Куала-Лумпураас Хятадын Бээжинг зорьж 239 хүн тээн шөнөөр хөдөлсөн Боинг-777 загварын нисэх онгоц (дээрх зураг) Хятадын өмнөд тэнгис дээгүүр нисч яваад ор сураггүй алга болов . 3 сарын 7 — Өвлийн XI паралимпын наадам ОХУ -н Сочи хотноо эхлэв. Уг паралимпэд 45 орны 550 тамирчин 5 спортын төрлөөр өрсөлдөж байна. Монгол улсаа төлөөлөн Батмөнхийн Ганболд уулын цанын төрлөөр орж байна. 3 сарын 2 — Фейсбүүкийн үүсгэн байгуулагч 29 настай Марк Зүкерберг (доорх зураг) өнгөрсөн онд 1 тэрбум долларыг хандивт өгч дэлхийн 2013 оны шилдэг хандивлагч боллоо. >> ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Сүүлийн_үеийн_мэдээ-2014&oldid=528714 '-с авсан Ангилал : 2014 он Мэдээний сан Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Төслийн хуудас Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Кодыг харах Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Бусад хэлээр Ænglisc العربية مصرى Azərbaycanca Bikol Central Беларуская বাংলা Català Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk डोटेली Eʋegbe Ελληνικά English Esperanto Español Euskara Estremeñu فارسی Suomi Føroyskt Français Gaeilge 贛語 ગુજરાતી Gaelg 客家語/Hak-kâ-ngî हिन्दी Hrvatski Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia 日本語 ქართული Қазақша ភាសាខ្មែរ 한국어 Kurdî Latina Ladino Lëtzebuergesch Limburgs Lietuvių मैथिली Baso Minangkabau മലയാളം मराठी Bahasa Melayu မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Dorerin Naoero Napulitano Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski Piemontèis Português Română Русский Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Slovenčina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Basa Sunda Svenska தமிழ் Тоҷикӣ ไทย Tagalog Татарча/tatarça Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vepsän kel’ Tiếng Việt Walon 吴语 ייִדיש Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 IsiZulu Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 22:55, 18 Арванхоёрдугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D1%8E%D1%83%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD
  Wikipedia Нюур хуудаһан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Википеэдидэ таатай морилогты! Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи 2018 оной 01 һарын 9 үдэртэ Буряад хэлэнэй Википеэдиин хубилбарида 2067 үгүүлэл байна. Гар утаһанай хубилбари Намтар Түүхэ Ниигэм Соёл Эрдэм ухаан Газар зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ( ... зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ... эхилһэн болоод одоо 1.5 сая шахуу үгэ хэлэлгын тайлбарие агуулжа байна. Халха-Монгол хэлэн дээрэхи ... . 1913 оной 1 һарын 23 — Монгол - Түбэд нүхэрлэл тухай хэрээ бэшэг баталба. 1922 оной 1 һарын 22 — Бүхэорос түб гүйсэдкомой зарлигаар Монгол-Буряад автономито можо бии болобо. Түрэһэн 1 һарын 1 ( 1823 ... -баатар Дамдинсүрэн , Монгол Уласай тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэгшэ. ( дэлгэрэнгы... ) Дэлгэрэнгы CACHE

Wikipedia Нюур хуудаһан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Википеэдидэ таатай морилогты! Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи 2018 оной 01 һарын 9 үдэртэ Буряад хэлэнэй Википеэдиин хубилбарида 2067 үгүүлэл байна. Гар утаһанай хубилбари Намтар Түүхэ Ниигэм Соёл Эрдэм ухаан Газар зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ( Арбан нэгэдүгээр һарын хубисхал , Большевик хубисхал ) гэжэ Орос гүрэндэ 1917 ондо болоһон Бүгэдэ Найрамдаха Ород Уласай засагай газарта эсэргүү Оросой большевигүүдэй зохёон байгуулһан түрын эрьелтэ юм. Энэ хубисхалай үрэ дүндэ 1917 оной Оросой февралиин хубисхалаар бүридэһэн засагай газар түлхин унагаажа, Орос орондо коммунис захиргаадалтые тогтооһон ба Орос орондо 1918-1922 оной хоорондо болоһон эрхэтэнэй дайниие ушаралһан байна. Энэһээ гaдна 1917-1991 он хүрэтэр тогтоһон 20 үлүү сая хүниие алаһан коммунис гуримые энэ хубисхалай үрэ дүндэ байгуулһан юм. Владимир Ленинэй ударидалга доро большевигүүдэй хэгдэһэн Октябриин хубисхал Карл Марксын үзэл бодолгодо һуурилһан дэлхэйн, XX зуун жэлэй түрүүшын коммунис хубисхал мүн. Октябриин хубисхалай үедэ Февралиин хубисхалай үрэ дүндэ тогтооһон Үндэһэн хуулиин арадшалһан намай (кадедүүдэй) ударидаһан саг зуурын түрэ засагые унагаажа, эрхэ мэдэлые саг зуурын засагай газартай зэргэсэн байһан Зүблэлнүүдтэ (ажалшадай, таряашадай, сэрэгэй депутадуудай) шэлжүүлбэ. Энэнэй һүүлдэ Оросой эрхэтэнэй дайн (1917 - 1922) боложо, эсэсэй эсэстэ 1922 ондо Дэлхэйн анханай коммунис улас болоһон СССР бии болобо. ( бүрин эхээр уншаха ) Шэлэгдэмэл зураг Норвегидэхи Бондхус нуур Википеэди амар мэндэ! Буряад Википеэдидэ таатай морилогты! Хэншье оролсожо баяжуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түһэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээлэлые өөршэлхэ, баяжуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлгэ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүридэ олгожо байна ха юм. Википеэди нэбтэрхэй толи бэшэгынь GNU cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзитэй , энэнь сүлөөтэ агуулгатай бидэнэй һайн дурын оролсоотойгоор баяжаха нэбтэрхэй толи юм. Хэрхэн хуудаһа заһабарилха бэ? Тогтомол табигдадаг асуулта зэргые уншажа гү, али Элһэтэй хайрсаг хэһэгтэ заһабари хэжэ оролсожо үзэгты! Энэ түһэл анха ингли хэлээр 2001 оной 1 һараһаа эхилһэн болоод одоо 1.5 сая шахуу үгэ хэлэлгын тайлбарие агуулжа байна. Халха-Монгол хэлэн дээрэхи хубилбари 2004 оной 2 һарада эхилһэн. Буряад хэлэн дээрэхи хубилбари 2006 оной 2 һарада эхилһэн. Мүнөөнэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон системын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн уруу оршуулха үйлэ ябасада хубита нэмэриеэ оруулаарайгты. Энэ хэрэгэй тулада доорохи холбооһонууд дээрэ даража ороод, заһабарилха гэһэн хэһэг дээрэ дарагты! Энэ хадаа буряад Википеэди . Буряадаар бэшэжэ шадаха хүн бүхэн тус нэбтэрхэй толиие зохёолсохо аргатай! This is a Wikipedia in the Buryat language . If you can write in this language and want to collaborate in the creation of this encyclopedia, let’s do it! Вики- литэ Үйлэ ябадалнууд 1868 оной 1 һарын 3 — Мэйдзи хубисхал эхилбэ. 1913 оной 1 һарын 23 — Монгол - Түбэд нүхэрлэл тухай хэрээ бэшэг баталба. 1922 оной 1 һарын 22 — Бүхэорос түб гүйсэдкомой зарлигаар Монгол-Буряад автономито можо бии болобо. Түрэһэн 1 һарын 1 ( 1823 ) — Шандор Петёфи , Унгар үндэһэтэнэй ирагуу найрагша. 1 һарын 9 ( 1959 ) — Ригоберта Менчу , үндэһэн арадуудай эрхын түлөө тэмсэгшэ (зурагта) . ( дэлгэрэнгы... ) Наһа бараһан 1 һарын 27 ( 1921 ) — Манлай-баатар Дамдинсүрэн , Монгол Уласай тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэгшэ. ( дэлгэрэнгы... ) Дэлгэрэнгы • Заһабарилха • Түсэл Викимедиин түһэлнүүд Мета Вики Викимедиа түһэлнүүд Викимедиа сан Дуу, зураг, бусад юумэн Вики эшэлэл Эшэ үндэһэнүүд Вики һонин Мэдээ Вики толи Толи, тайлбари бэшэг Вики зүйл Биологиин зүйлнүүд Вики ном Һураха бэшэг, заабарнууд Вики һорболжо Ном, сударнууд Вики һургуули Эрдэм мэдэлгэ Википеэдидэ шэнэ хубилалга Википеэдидэ шэнэ хубилалга Список сокращений: Н Этой правкой была создана новая страница (см. также список новых страниц ) м Это незначительное изменение б Эта правка сделана ботом д Правка Викиданные ( ±123 ) изменение размера в байтах 9 нэгэ һара 2018 ( хубилалга | Түүхэ ) . . Хэрэглэгшэ:Yhynerson1/common.js ‎. 03:32 . . (+2523) ‎ . . ‎ Yhynerson1 ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ 7 нэгэ һара 2018 ( Журнал переименований участников ). 15:10 . . Céréales Killer ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) переименовал участника Zhangj1079 (0 правок) в Hiàn ‎ (per request ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Абаахай ‎. 14:47 . . (+997) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Абаахай ‎. 14:39 . . (+1178) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Абаахай ‎. 14:34 . . (+1174) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «'''Абаахай''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠠᠠᠭᠠᠬᠠᠢ|h}}, ''Аалза'', {{lang-la|Araneae}}) гээшэ үетэ хүлтэн (''Arthropoda'') х…») ( хубилалга | Түүхэ ) . . Руаль Амундсен ‎. 14:13 . . (+36) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Загбар:Хайхарангүй ‎. 14:10 . . (+60) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Загбар:Хайхарангүй/2018-1 ‎. 14:05 . . (+639) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «<u>''' 2018 оной 1 һарын зорилгонууд (за…») 6 нэгэ һара 2018 ( Журнал удалений ). 20:20 . . Holder ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) удалил страницу Анатолий Соловьяненко ‎ (содержимое: «{{Алдартай хүн | нэрэ =…», единственным автором которого был 134.249.72.154 ( обсуждение )) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Доргон ‎. 18:16 . . (+63) ‎ . . ‎ Lien Shan ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( Метки : правка с мобильного устройства , правка из мобильной версии ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:33 . . (-26) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Биологиин процесс ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:31 . . (-6) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Хүгжэм ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Ханяадан ‎. 15:27 . . (+83) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Ханяадан ‎. 15:26 . . (+741) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «'''Ханяадан''' гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоог…») (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Хүйтэн абаха ‎. 15:17 . . (+39) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Хүйтэн абалга ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( Журнал переименований ). 15:17 . . Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) переименовал страницу Ханяадан в Хүйтэн абалга без оставления перенаправления ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Ханяадан ‎. 15:17 . . (+25) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Туберкулёз ‎. 15:14 . . (+37) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Сүрьеэ үбшэн ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:13 . . (-2) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Элүүр мэндэ ба анагааха ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:11 . . (-21) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Физикэ ) (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Квант механика ‎. 15:10 . . (+45) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Квантын механика ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:09 . . (+12) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Дэлхэй ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:07 . . (-9) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Дэлхэй ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:05 . . (-17) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Махабад ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 14:58 . . (+3) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Улас түрэ ) Шэнэ заһалга Шэнэ үгүүлэлнүүд 14:34, 7 нэгэ һара 2018 ‎ Абаахай ( Түүхэ ) ‎ [3349 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Абаахай''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠠᠠᠭᠠᠬᠠᠢ|h}}, ''Аалза'', {{lang-la|Araneae}}) гээшэ үетэ хүлтэн (''Arthropoda'') х…») 15:26, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Ханяадан ( Түүхэ ) ‎ [824 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Ханяадан''' гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоог…») 13:21, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Хуй һалхин ( Түүхэ ) ‎ [455 байтууд] ‎ Saydhusein ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Хуй һалхин''' ({{lang-es|tornado}}, {{lang-ru|смерч}}) — агаарын хуй хэдыдэхи бии болоно соо обоотой…») 08:36, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Гастроэнтерит ( Түүхэ ) ‎ [14 318 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «<!-- Тайлбари ба шэнжэ тэмдэг --> '''Гастроэнтерит''' гү, али '''халдабарита һуулгалта''' гээшэ х…») 05:29, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Томас Аквинат ( Түүхэ ) ‎ [3320 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «''Томас Аквинат''' (), доминикантан ба христосой шажанай ехэ нүлөөтэй гүн ухаантан , т…») 17:10, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Сабха ( Түүхэ ) ‎ [1383 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Сабха''' — <ref>{{книга | автор = Лодон Линховоин | часть = | заглавие = Лодон багш…») 13:50, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Улаан асарай зүүдэн ( Түүхэ ) ‎ [2865 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''«Улаан асарай зүүдэн»''' ({{zh-stp|t=紅樓夢|s=红楼梦|p=hónglóumèng|хунлоумэн}}) гээшэ хитад удха зохёо…») 12:54, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Абяалбари ( Түүхэ ) ‎ [969 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Абяалбари''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠢᠶᠠᠯᠠᠪᠤᠷᠢ|h}}. '''фонемэ''' {{mongolUnicode|ᠹᠣᠨᠧᠮᠡ|h}}), үгын удхые и…») 10:15, 4 нэгэ һара 2018 ‎ Самхаг ( Түүхэ ) ‎ [943 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Самхаг''' ({{mongolUnicode|ᠴᠠᠮᠬᠠᠭ|h}}), байшан барилга зэргэ юумэнэй дээрэ илгаржа хэһэн орой, с…») 13:48, 1 нэгэ һара 2018 ‎ Дмитрий Иванович Менделеев ( Түүхэ ) ‎ [9816 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Дмитрий Иванович Менделеев''' ({{OldStyleDate|2 һарын 8|1834|1 һарын 27}}, Тобольск — {{OldStyleDate|2 һарын…») 19:44, 31 арбан хоёр һара 2017 ‎ 2018 он ( Түүхэ ) ‎ [1019 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Навигация для века|21}} <div align=center> 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 …») 18:02, 30 арбан хоёр һара 2017 ‎ Манлай-баатар Дамдинсүрэн ( Түүхэ ) ‎ [737 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Манлай-баатар Жамсарангай Дамдинсүрэн''' ( 1871 оной 3 һарын 13 - 1921 оной 1 һарын 27 ), М…») 16:34, 30 арбан хоёр һара 2017 ‎ Ригоберта Менчу ( Түүхэ ) ‎ [2727 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Ригоберта Менчу Тум'''(Rigoberta Menchú Tum, 1959 оной 1 һарын 9 ), Гватемала Чимель нютагта түрэ…») 17:19, 29 арбан хоёр һара 2017 ‎ Айя-София ( Түүхэ ) ‎ [2657 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Айя-София''' гээшэ Истанбулда байрладаг сүмэ, Византиин уран барилгын агуу дурасхал. 532…») 09:32, 28 арбан хоёр һара 2017 ‎ Түргэн Хам ( Түүхэ ) ‎ [3211 байтууд] ‎ 93.84.4.96 ( Хэлэлсэхэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Түргэн Хам''' — челябинскын бөө , дуушан , хүгжэмшэ , дүүргэшэ хоолой дуулалга…») 06:00, 28 арбан хоёр һара 2017 ‎ Эрвин Шрёдингер ( Түүхэ ) ‎ [25 235 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Эрвин Шрёдингер''' (12.8.1887, Венэ, - 4.1.1961, Венэ. Тиролиин Альпбахта хүдөөлэгдэһэн), Австрии …») 16:49, 27 арбан хоёр һара 2017 ‎ Полиэтиленэй пакет ( Түүхэ ) ‎ [2046 байтууд] ‎ 93.84.21.96 ( Хэлэлсэхэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Полиэтиленын пакет''' — хэрэглэтай тула үргэлжэ яба болон хадагал юумэнуд тулам. == Түүх…») первоначально созданная как «Полиэтиленын пакет» 06:20, 25 арбан хоёр һара 2017 ‎ Химиин һуури ( Түүхэ ) ‎ [5882 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Һуури''' гээшэ металлай атом гү, али эергэ сэнэгтэй атомой бүлэг нэгэн хэдэ хэдэн һидрок…») 04:29, 25 арбан хоёр һара 2017 ‎ Химиин элемент ( Түүхэ ) ‎ [6874 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Химиин элемент''' гээшэ атомой сүмэдэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхой…») 09:59, 24 арбан хоёр һара 2017 ‎ Чикаго ( Түүхэ ) ‎ [5828 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Чикаго''' ({{lang-en|City of Chicago}}, Чикаго хото, [ʃɪˈkɑːɡoʊ] гү, али [ʃɪˈkɔːɡoʊ]), Нью-Йорк хото|Нью-Йо…») 07:20, 22 арбан хоёр һара 2017 ‎ Майкл Фарадей ( Түүхэ ) ‎ [4564 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Майкл Фарадей |уугуул_нэрэ = Michael Faraday |signature width = 150пкс |шагнал = Файл:D-…») 19:12, 20 арбан хоёр һара 2017 ‎ Японой иен ( Түүхэ ) ‎ [1675 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Мүнгэн тэмдэгтэ | currency_name_in_local = 日本円 <small>( Япон хэлэн )</small> | image_1 = 10000 yen note.JPG | image_title_1 = Ф…») 06:21, 11 арбан хоёр һара 2017 ‎ Макс Борн ( Түүхэ ) ‎ [2835 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Макс Борн''' ({{lang-de|Max Born}}, 1882 оной 12 һарын 11 – 1970 оной 1 һарын 5) — Германиин физикэ|физ…») 05:32, 11 арбан хоёр һара 2017 ‎ Прусси хаанта улас ( Түүхэ ) ‎ [4746 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Прусси хаанта улас'''({{lang-de|Königreich Preußen}}) гээшэ 1701 оной 1 һарын 18 -һаа 1918 оной 11 һарын…») 11:51, 10 арбан хоёр һара 2017 ‎ Роберт Кох ( Түүхэ ) ‎ [4700 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Роберт Кох}} '''Һайнрих Һерманн Роберт Кох''' ({{lang-de|Heinrich Hermann Robert Koch}},) —…») Шэнэ зурагууд Википеэди бусад хэлээр 1.000.000-һаа олон үгүүлэлтэй: English (Англи) · Deutsch (Герман) · Français (Франци) · Italiano (Итали) · Русский (Ород) 500,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Español (Испани) · Svenska (Швед) · Polski (Польш) · 日本語 (Япон) · Português (Португал) · 中文 (Хятад) · Tiếng Việt (Вьетнам) 200,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Українська (Украйн) · Català (Каталан) · Norsk bokmål (Норвеги) · Suomi (Финланд) · فارسی (Перс) · Česká (Чехи) · Magyar (Унгар) · 한국어 (Солонгос) · العربية (Араб) · Română (Румын) · Bahasa Melayu (Малай) · Türkçe (Турк) · Bahasa Indonesia (Индонези) 100,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Dansk (Дани) · Esperanto (Эсперанто) · Српски/Srpski (Серб) · Lietuvių (Литва) · Slovenčina (Словак) · עברית (Еврей) · Български (Болгар) · Slovenščina (Словен) · Euskara (Баск) · Hrvatski (Хорват) · हिन्दी (Хинди) Монгол хэлэнэй бүлэгэй : Монгол хэл (Монгол) · Хальмг келн (Халимаг) · ᠮᠣᠨᠭᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ (Монгол бэшэг) Бүхы хэлэн · Олон хэлтэй ажиллах · Шэнэ хэлэн дээрэ Википеэди эхлүүлхэ For non-Buryat speakers, please proceed to our Helpdesk page for general enquiries. ' https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Нюур_хуудаһан&oldid=51989 ' холбооһоо абагдаһан Залуур Хубиин хэрэгсэлнүүд Та нэбтэрээгүйт Хэлэлсэхэ Тааруулга Хэрэглэгшын дансаяа үүсхэхэ Нэбтэрхэ Пространства имён Нюур хуудаһан Хэлэлсэхэ Хубилбари Үзэһэн Уншаха Кодые хараха Түүхые хараха Үшөө Бэдэрхэ Залуур Нюур хуудаһан Соохи бүхы хуудаһан Үгүүлэл Туһаламжа Хандиблаха Хабаадалга Шуулган (форум) Хурал 1000 үгүүлэл Wikidata Һүүлшын хубилалта Шэнэ үгүүлэлнүүд Багажа зэбсэг Эндэ холбогдоһон хуудаһанууд Холбогдохо хубилалта Файл оруулха Тусхай хуудаһан Үргэлжын холбооһон Хуудаһан тухай мэдээлэл Мэдээнэй зүйл Энэ хуудаһаһаа эшэ татаха Хэблэхэ/экспорт Шэнээр ном нээхэ PDF хэлбэреэр татажа абаха Хэблэхэ хубилбари В других проектах Викисклад MediaWiki Мета-вики Викивиды Викиданные Бусад хэлээр العربية Azərbaycanca Башҡортса Беларуская Български བོད་ཡིག Bosanski Qırımtatarca Чӑвашла Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Euskara فارسی Suomi Français Gagauz עברית Hrvatski Magyar Հայերեն Íslenska Italiano 日本語 ქართული Қазақша 한국어 Лезги Lietuvių Latviešu Македонски Монгол Молдовеняскэ Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон Polski Português Română Русский Саха тыла Slovenčina Slovenščina Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் Türkçe Татарча/tatarça Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vepsän kel’ Хальмг 中文 Энэ хуудаһанай эгээн һүүлшын хубилалга: 16:50, 25 арба һара 2017. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Хубиин мэдээлэлэй талаар баримталал Wikipedia тухай Татагалзалнууд Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD
  Хабул хан — Википедиа нэвтэрхий толь Хабул хан Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Хабул хан Хабул хаан нь Чингис хааны элэнц эцэг бөгөөд Хамаг монголын анхны хаан юм. Хабул XI зууны сүүлчээр (1084 он) Тумбинай сэцэний хоёр хөвүүний ахмад нь болон төрсөн гэж Нууц товчоонд дурдсан бол Рашид-Ад-Диний « Судрын чуулган» -д Тумбинай ханы зургаа дахь хөвүүн, түүний бага хатны ууган ... болжээ. Тэрбээр бүтэн хонины мах идэж дуустал усан дор байж чаддаг ажээ. Хамаг монгол улс Хабул ... эрмэлзэж Хушаху жанжнаар удирдуулсан их цэргийг Монгол нутагруу илгээжээ. Хушаху Хамаг Монголын эсрэг ... удирдсан монголчууд тэр их тулалдаанд ялж гарсан юм. 1147 онд Хамаг Монгол, Алтан улс хоёрын хооронд ... , цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол монголчуудын нэгдэл нэн удааширч Их монгол улс байгуулагдахад ч бэрхшээл учирч болох байсан. Алунгоогийн тэнгэрийн хөвгүүдээр CACHE

Хабул хан — Википедиа нэвтэрхий толь Хабул хан Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Хабул хан Хабул хаан нь Чингис хааны элэнц эцэг бөгөөд Хамаг монголын анхны хаан юм. Хабул XI зууны сүүлчээр (1084 он) Тумбинай сэцэний хоёр хөвүүний ахмад нь болон төрсөн гэж Нууц товчоонд дурдсан бол Рашид-Ад-Диний « Судрын чуулган» -д Тумбинай ханы зургаа дахь хөвүүн, түүний бага хатны ууган хүү болон төрсөн гэж өгүүлсэн байдаг. Хабул хаан бол Бодончарын наймдугаар үеийн ач юм. Хабул хааны түүх [ засварлах | edit source ] Хабул хаан хар багаасаа Онон мөрний усанд шумбаж, сайн усчин болжээ. Тэрбээр бүтэн хонины мах идэж дуустал усан дор байж чаддаг ажээ. Хамаг монгол улс Хабул хааны үед хүчирхэгжиж, гадаадад нэр нь алдаршив. Зүрчидийн Алтан улсын элч 1130-аад оны эхээр Хамаг монголд ирж, Хабулыг нутагтаа айлчлахыг урьсан хааныхаа илгээлтийг гардуулжээ. Тэр үед Зүрчидүүд Сүн улстай дайтаж, Хятадын шар мөрнөөс хойшхи бүх нутгийг эзлээд байжээ. Хабул хаан ч Алтан улсын байдлыг мэдэх эрмэлзэлтэй байсан тул урилгыг хүлээн авав. Алтан улсын хаан Үжимэйд (1075-1135) Хабулын сүр хүч ихтэйг үзэж, ёслол төгөлдөр угтан, хүндэтгэсэн дүр үзүүлж их найр хийжээ. Хабул хаан хоолонд хор хийсэн байх магадгүй гэж сэргийлж, аагим халуунаас сэрүүцэх нэрийдлээр голын усанд шумбан идэж уусэн бүгдийгээ гаргаад дахин Алтан хааны өргөөнд орж ирээд өгсөн бүх хоол унд, архи дарсыг хүртэн сууж байв. Зүрчидүүд сүрлэг том биетэй, ухаалаг царайтай, жавхлан төгс эрийг сонжиж, ямар ч их архи уусан согтохгүй байгааг гайхан “Бурханаас заяасан ер бусын баатар чийрэг эр юм” гэж гайхан шагшиж байжээ. Нэг удаа Хабул хаан санамсаргүй согтож, Татаар зэрэг аймгийг хамаг Монголын эсрэг Алтан улс ил далд өдөөн турхирч байдгийг эгдүүцэж явдгаа хэлж, Алтан улсын хааны сахлыг шувтарчээ. Тэгэхэд Алтан улсын түшмэлүүд Хабулыг барьж цаазлахыг завдав. Алтан хаан: — Энэ болбоос ёсыг алдсан хэрэг. Ял болсон бус хэмээн хэлтрүүлж, үнэт бэлэг сэлт өгч хүндэт зочны ёсоор буцаажээ. 1135 онд Алтан улсын хаан ширээнд Хи Цзун өргөмжлөгдсөнөөс эхлэн Алтан улс Хамаг Монголыг цэрэг зэвсгийн хүчээр шууд эзлэн авахыг эрмэлзэж Хушаху жанжнаар удирдуулсан их цэргийг Монгол нутагруу илгээжээ. Хушаху Хамаг Монголын эсрэг 4 жил орчим тулалдсан боловч олигтой амжилт олсонгүй. Хабул хаан хүн хүчээр давуу зүрчидүүдтэй ихэд болгоомжтой тулалдаж бага хүчээр илүү амжилтанд хүрэхийг зорьж байв. Хабул довтлон ирсэн зүрчдийн их цэргийг газар мэдэхгүй байдлыг нь ашиглан нутгийнхаа гүнд эсэргүүцэлгүй шахаж оруулаад тэдний хөдлөх бүрийг хянамгай ажиглаж цөөн цэргээр алсаас өдөж чулуу хөөлгөн дайснаа сульдааж, сэтгэл санаагий нь үхүүлж байлаа. Хушаху гийн цэрэг Монголын уудам тал, Хэнтий нурууны бартаат уулс дунд хүн малаа сульдаан ядрааж, хоол хүнсээ дууссаны улмаас аргагүйн эрхэнд буцаж эхлэхэд Хабул хааны удирдсан Хамаг Монголын гавшгай эрчүүд гэнэт уухайлан довтлон цохиж Хайлан уулын орчим 1139 онд бүрмөсөн сөнөөжээ. Хабул хаан тэр цагаас эхлэн Алтан улсыг өөрийн гол дайснаа гэж үзэж цэрэг, зэвсэг хуралдуулан сургуулилж, Алтан улстай дайтаж эхлэв. Алтан улс тухайн үед Хятадын Сүн улстай шийдвэрлэх тулалдаан хийж байсан тул Хабулын довтолгооныг сөрөн зогсож чадалгүй хойд хил орчмынхоо 27 цайз, боомтыг алдсан эжээ. 1141 онд Алтан улс, Сүн улс хоёрын дайн дуусаж, Сүн улс бууж өгснөөр Алтан улс монголчуудын эсрэг бүх хүчээрээ дайтах боломжтой болов. Гэвч Хабул хаан ч цагийг дэмий үрсэнгүй. Тэрбээр өөрийн цэрэг зэвсгийг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ Алтан улсын цэргийн дотор бослого гаргасны улмаас цаазлуулсан Зүрчидийн томоохон ноён Далань хэмээгчийн хүүтэй холбоо тогтоож түүний албат иргэдийг Алтан улсын эсрэг тэмцэлд ашиглах болов. Энэ бүх үйл явдал нь Хабулын хүчийг улам нэмэгдүүлэв. Хи Цзун хаан Хятадын Сүн улсыг буулган авч, их ялалт байгуулсан Учжу жанжинг Хамаг Монголын эсрэг их цэргээ толгойлуулан хөдөлгөжээ. Зүрчид, монголчуудын хооронд бүтэн 5 жил үргэлжилсэн энэ дайнд Хабул хааны эрэлхэг зориг, авхаалж самбаа, жанжны ур чадвар, ихэд товойн гарсныг хэлэх юун. Алтан улс тухайн үед Төв Азийн хамгийн хүчирхэг улс болж байсан агаад Зүрчидийн цэрэг тоогоор олон, түүний дээр өмнөд Хятадад олон жил тулалдаж дайны дадлага туршлагаар илүү байсан зэрэг олон зүйлээр давуутай байсан боловч Хабул хааны удирдсан монголчууд тэр их тулалдаанд ялж гарсан юм. 1147 онд Хамаг Монгол, Алтан улс хоёрын хооронд найрамдлын гэрээ байгуулагдаж түүгээр Зүрчидийн Сипинь голоос хойшхи 27 цайзыг Хамаг Монголд шилжүүлэн өгөх, Алтан улс Хамаг Монголд жил бүр үхэр, хонь, амуугаар алба төлөх болов. Түүнээс гадна Алтан хаан Хабулд ван хэргэм шагнасан боловч тэрбээр эрс няцааж хүлээж авсангүй. Хабул хаан Алтан улсын вангийн хэргэмтэй, хэргэмгүй язгуурын монголчуудын хууль ёсны хаан гэдгээ тэдэнд ойлгуулжээ. Мөн Алтан хааны эчнээ хорт бодлогыг тэрбээр мэдэж байсан тул ван хэргэм шагнасныг эрс шийдвэртэй няцаасан хариу өгчээ. 1147 оны гэрээгээр Алтан улс арга буюу их буулт хийсэн нь Хамаг Монголын сүр хүчин ихэд дээшилж хүчирхэг Алтан улстай эн зэрэгцэхүйц болж ирснийг харуулж байна. Хабул хааны дотооддоо гүйцэтгэсэн гол гавъяа бол улсыг байгуулсан, ихэс дээдсийн хуралдайг хуруулан хаан сонгож, боржигины угсаа залгамжлалыг бий болгосон явдал юм. Хабул хаан Монголын түүхэнд их гавъяа байгуулсан улс төр, цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол монголчуудын нэгдэл нэн удааширч Их монгол улс байгуулагдахад ч бэрхшээл учирч болох байсан. Алунгоогийн тэнгэрийн хөвгүүдээр овоглосон Боржигин овгийг түүхийн тайзанд тэргүүлэх үүрэгтэй өргөн гаргаж, монголын хаадын залгамжлах угсаа гарлыг тогтоож, тэдгээр цагаан ясны хаадын удирдлагын дор 'Олонхийн монгол улс' буюу 'Хамаг монгол' улсыг тийнхүү байгуулсан нь Хабул хааны монголын түүхэнд байгуулсан хамгийн том гавъяа мөн юм. Хабул хааныг зарим түүхийн номонд 'шинэчлэгч хаан', 'олноор хэлэлцэх ардчилалыг тогтоогч' гэх мэтээр бичсэн нь түүний хуралдайн журмыг тогтоож, хааныг сонгуулиар гаргадаг болсныг хэлсэн байна. Ийнхүү XI зууны тэртээ Хабул хаан язгуурын монголчуудын төр улсыг дахин сэргээн байгуулсан нь Төв Азийн улс төрийн амьдралд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэх болж, цаашдаа Хамаг Монголыг тойруулан Татар , Мэргид , Хэрэйд , Найман зэрэг монголын бусад аймаг, ханлиг улсыг нэгтгэж, Монголын нэгдсэн улс байгуулах суурийг тавьсан билээ. Хабул хааны үндэслэсэн Хамаг Монгол Улсад Хүннүгээс уламжилсан монголчуудын төрийн гал голомт, сүр сүлд, бэлгэ тэмдэг нь бүгд байсан юм. Хүннү , Сүмбэ, Нирун улсын дараа язгуурын монголчуудын төр ёсны уламжлалыг сэргээн түүхийн тавцанд нь дахин гаргаснаараа Хабул хаан монголын хаадын дотор хүндтэй байр эзэлдэг билээ. Хабул хаан өвчнөөр нас барсан байна. Хабул хаан хаан ширээгээ гэрээсэлсэн нь [ засварлах | edit source ] Хабул хаан XII зууны тэргүүн хагаст нас барахдаа хаан ширээгээ долоон хөвгүүнийхээ нэгэнд бус тайчууд овгийн Сэнгүм Билэгийн хөвгүүн Амбагайд өгөхийг гэрээсэлсэн ажээ. Ийнхүү Хабул хаан өөрийн хөвгүүдэд бус тайчуудад төрийн эрх шилжүүлсэн учир шалтгааныг судар түүхэнд тэмдэглэсэнгүй. Хабул хаан өөрөө долоон эрэлхэг хүүтэй, тэр дундаа хоёрдугаар хөвгүүн Бартан баатар, дөрөвдүгээр хөвгүүн Хотула, зургадугаар хөвгүүн Хадаан баатар нар эцгийнхээ амьд сэрүүн ахуйд ухаан төгс, эр зоригтой эрэлхэг дайчид болохоо нэгэнт харуулсан ажээ. Гэтэл Хабул хаан нас барахдаа тайчуудын зоригт баатар Сэнгүм Билэгийн хөвгүүн Амбагайг Хамаг монголын хаан болгохыг гэрээслэн үлдээжээ. Чухам ингэж хиад-боржигин ноёдын дотор угсаа залгамжлалын талаар эргэлт болох шинэ үзэгдэл бий болов. Үүний учир шалтгааныг эргэцүүлбэл, юуны өмнө, Зүрчидийн Алтан улсын зүгээс учрах аюул занал ихсэж, тэд татарчуудыг турхиран Хамаг монголын дотор хорлон бусниулах ажиллагааг нэн идэвхижүүлж байж. Бас Хамаг монголыг довтлохоор цэргийн бэлтгэлээ зузаатгаж, татартай нийлэн 'цэргийн сэргийлэх холбоо' гэгчийг байгуулсан байжээ. Ийм эгзэгтэй цаг мөчид Хамаг монголын дотоод эв нэгдлийг хамгаалахыг хамгаас урьдал болгосон байжээ. Түүнээс гадна бусад монгол ханлиг аймгуудтай 'харь дайсны аюулын эсрэг' гэдэг хөрсөн дээр нэгдэн нийлж, хүч олох, ялангуяа цэрэг эрийн хүчин чадал сайтай, олон хүн амтай тайчууд аймгийг Хамаг монголын тулгуур хүч болгон ашиглах нь хамгаас чухал байсан ажээ. Өмнөх Тумбинай сэцэн Монголын ханлиг улсын хан 1130?-1148? Дараах Амбагай хан ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Хабул_хан&oldid=524630 '-с авсан Ангилал : Боржигин Иx Монгол Улсын цэргийн хүн Монголчууд Хан 12-р зууны удирдагч 1084 онд төрсөн 12-р зуунд өнгөрсөн Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Бусад хэлээр Afrikaans Català Deutsch English Esperanto Français Italiano 日本語 한국어 Nederlands Polski Português Русский Slovenščina Svenska தமிழ் 中文 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 14:47, 11 Арваннэгдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://bxr.wikipedia.org/wiki/
  Wikipedia Нюур хуудаһан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Википеэдидэ таатай морилогты! Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи 2018 оной 01 һарын 9 үдэртэ Буряад хэлэнэй Википеэдиин хубилбарида 2067 үгүүлэл байна. Гар утаһанай хубилбари Намтар Түүхэ Ниигэм Соёл Эрдэм ухаан Газар зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ( ... зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ... эхилһэн болоод одоо 1.5 сая шахуу үгэ хэлэлгын тайлбарие агуулжа байна. Халха-Монгол хэлэн дээрэхи ... . 1913 оной 1 һарын 23 — Монгол - Түбэд нүхэрлэл тухай хэрээ бэшэг баталба. 1922 оной 1 һарын 22 — Бүхэорос түб гүйсэдкомой зарлигаар Монгол-Буряад автономито можо бии болобо. Түрэһэн 1 һарын 1 ( 1823 ... -баатар Дамдинсүрэн , Монгол Уласай тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэгшэ. ( дэлгэрэнгы... ) Дэлгэрэнгы CACHE

Wikipedia Нюур хуудаһан Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи — Википеэдиһээ Шууд ошохо: тамаралга , хайха Википеэдидэ таатай морилогты! Сүлөөтэ Нэбтэрхэй Толи 2018 оной 01 һарын 9 үдэртэ Буряад хэлэнэй Википеэдиин хубилбарида 2067 үгүүлэл байна. Гар утаһанай хубилбари Намтар Түүхэ Ниигэм Соёл Эрдэм ухаан Газар зүй Шажан мүргэл Тамир Улас түрэ Хэлэн Буряад-Монгол Тулгуури Шэлэгдэмэл үгүүлэл Октябриин хубисхал ( Арбан нэгэдүгээр һарын хубисхал , Большевик хубисхал ) гэжэ Орос гүрэндэ 1917 ондо болоһон Бүгэдэ Найрамдаха Ород Уласай засагай газарта эсэргүү Оросой большевигүүдэй зохёон байгуулһан түрын эрьелтэ юм. Энэ хубисхалай үрэ дүндэ 1917 оной Оросой февралиин хубисхалаар бүридэһэн засагай газар түлхин унагаажа, Орос орондо коммунис захиргаадалтые тогтооһон ба Орос орондо 1918-1922 оной хоорондо болоһон эрхэтэнэй дайниие ушаралһан байна. Энэһээ гaдна 1917-1991 он хүрэтэр тогтоһон 20 үлүү сая хүниие алаһан коммунис гуримые энэ хубисхалай үрэ дүндэ байгуулһан юм. Владимир Ленинэй ударидалга доро большевигүүдэй хэгдэһэн Октябриин хубисхал Карл Марксын үзэл бодолгодо һуурилһан дэлхэйн, XX зуун жэлэй түрүүшын коммунис хубисхал мүн. Октябриин хубисхалай үедэ Февралиин хубисхалай үрэ дүндэ тогтооһон Үндэһэн хуулиин арадшалһан намай (кадедүүдэй) ударидаһан саг зуурын түрэ засагые унагаажа, эрхэ мэдэлые саг зуурын засагай газартай зэргэсэн байһан Зүблэлнүүдтэ (ажалшадай, таряашадай, сэрэгэй депутадуудай) шэлжүүлбэ. Энэнэй һүүлдэ Оросой эрхэтэнэй дайн (1917 - 1922) боложо, эсэсэй эсэстэ 1922 ондо Дэлхэйн анханай коммунис улас болоһон СССР бии болобо. ( бүрин эхээр уншаха ) Шэлэгдэмэл зураг Норвегидэхи Бондхус нуур Википеэди амар мэндэ! Буряад Википеэдидэ таатай морилогты! Хэншье оролсожо баяжуулжа болохо, хамагай баялиг, олон хэлэн дээрэхи нэбтэрхэй толиин түһэл, нэбтэрхэй толи. Тухайн мэдээлэлые өөршэлхэ, баяжуулха боломжо хүн бүридэ нээлтэтэй байдаг. Энэнь өөрын мэдэлгэ бусадтай хубаалсаха үргэн боломжые хүн бүридэ олгожо байна ха юм. Википеэди нэбтэрхэй толи бэшэгынь GNU cүлөөтэ баримта бэшэгэй лицеэнзитэй , энэнь сүлөөтэ агуулгатай бидэнэй һайн дурын оролсоотойгоор баяжаха нэбтэрхэй толи юм. Хэрхэн хуудаһа заһабарилха бэ? Тогтомол табигдадаг асуулта зэргые уншажа гү, али Элһэтэй хайрсаг хэһэгтэ заһабари хэжэ оролсожо үзэгты! Энэ түһэл анха ингли хэлээр 2001 оной 1 һараһаа эхилһэн болоод одоо 1.5 сая шахуу үгэ хэлэлгын тайлбарие агуулжа байна. Халха-Монгол хэлэн дээрэхи хубилбари 2004 оной 2 һарада эхилһэн. Буряад хэлэн дээрэхи хубилбари 2006 оной 2 һарада эхилһэн. Мүнөөнэй байдалаар хамагай түрүүндэ хэрэгтэй байгаа зүйлнүүд. Нюур хуудаһан болон системын хэлэлгэнүүдые Буряад хэлэн уруу оршуулха үйлэ ябасада хубита нэмэриеэ оруулаарайгты. Энэ хэрэгэй тулада доорохи холбооһонууд дээрэ даража ороод, заһабарилха гэһэн хэһэг дээрэ дарагты! Энэ хадаа буряад Википеэди . Буряадаар бэшэжэ шадаха хүн бүхэн тус нэбтэрхэй толиие зохёолсохо аргатай! This is a Wikipedia in the Buryat language . If you can write in this language and want to collaborate in the creation of this encyclopedia, let’s do it! Вики- литэ Үйлэ ябадалнууд 1868 оной 1 һарын 3 — Мэйдзи хубисхал эхилбэ. 1913 оной 1 һарын 23 — Монгол - Түбэд нүхэрлэл тухай хэрээ бэшэг баталба. 1922 оной 1 һарын 22 — Бүхэорос түб гүйсэдкомой зарлигаар Монгол-Буряад автономито можо бии болобо. Түрэһэн 1 һарын 1 ( 1823 ) — Шандор Петёфи , Унгар үндэһэтэнэй ирагуу найрагша. 1 һарын 9 ( 1959 ) — Ригоберта Менчу , үндэһэн арадуудай эрхын түлөө тэмсэгшэ (зурагта) . ( дэлгэрэнгы... ) Наһа бараһан 1 һарын 27 ( 1921 ) — Манлай-баатар Дамдинсүрэн , Монгол Уласай тусгаар тогтонолой түлөө тэмсэгшэ. ( дэлгэрэнгы... ) Дэлгэрэнгы • Заһабарилха • Түсэл Викимедиин түһэлнүүд Мета Вики Викимедиа түһэлнүүд Викимедиа сан Дуу, зураг, бусад юумэн Вики эшэлэл Эшэ үндэһэнүүд Вики һонин Мэдээ Вики толи Толи, тайлбари бэшэг Вики зүйл Биологиин зүйлнүүд Вики ном Һураха бэшэг, заабарнууд Вики һорболжо Ном, сударнууд Вики һургуули Эрдэм мэдэлгэ Википеэдидэ шэнэ хубилалга Википеэдидэ шэнэ хубилалга Список сокращений: Н Этой правкой была создана новая страница (см. также список новых страниц ) м Это незначительное изменение б Эта правка сделана ботом д Правка Викиданные ( ±123 ) изменение размера в байтах 9 нэгэ һара 2018 ( хубилалга | Түүхэ ) . . Хэрэглэгшэ:Yhynerson1/common.js ‎. 03:32 . . (+2523) ‎ . . ‎ Yhynerson1 ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ 7 нэгэ һара 2018 ( Журнал переименований участников ). 15:10 . . Céréales Killer ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) переименовал участника Zhangj1079 (0 правок) в Hiàn ‎ (per request ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Абаахай ‎. 14:47 . . (+997) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Абаахай ‎. 14:39 . . (+1178) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Абаахай ‎. 14:34 . . (+1174) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «'''Абаахай''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠠᠠᠭᠠᠬᠠᠢ|h}}, ''Аалза'', {{lang-la|Araneae}}) гээшэ үетэ хүлтэн (''Arthropoda'') х…») ( хубилалга | Түүхэ ) . . Руаль Амундсен ‎. 14:13 . . (+36) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Загбар:Хайхарангүй ‎. 14:10 . . (+60) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Загбар:Хайхарангүй/2018-1 ‎. 14:05 . . (+639) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «<u>''' 2018 оной 1 һарын зорилгонууд (за…») 6 нэгэ һара 2018 ( Журнал удалений ). 20:20 . . Holder ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) удалил страницу Анатолий Соловьяненко ‎ (содержимое: «{{Алдартай хүн | нэрэ =…», единственным автором которого был 134.249.72.154 ( обсуждение )) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Доргон ‎. 18:16 . . (+63) ‎ . . ‎ Lien Shan ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( Метки : правка с мобильного устройства , правка из мобильной версии ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:33 . . (-26) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Биологиин процесс ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:31 . . (-6) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Хүгжэм ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Ханяадан ‎. 15:27 . . (+83) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Ханяадан ‎. 15:26 . . (+741) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Шэнэ хуудаһан: «'''Ханяадан''' гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоог…») (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Хүйтэн абаха ‎. 15:17 . . (+39) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Хүйтэн абалга ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( Журнал переименований ). 15:17 . . Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) переименовал страницу Ханяадан в Хүйтэн абалга без оставления перенаправления ‎ ( хубилалга | Түүхэ ) . . Ханяадан ‎. 15:17 . . (+25) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Туберкулёз ‎. 15:14 . . (+37) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Сүрьеэ үбшэн ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:13 . . (-2) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Элүүр мэндэ ба анагааха ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:11 . . (-21) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Физикэ ) (хубилалга | Түүхэ ) . . Н Квант механика ‎. 15:10 . . (+45) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ (Перенаправление на Квантын механика ) ( Метка : Новое перенаправление ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:09 . . (+12) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Дэлхэй ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:07 . . (-9) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Дэлхэй ухаан ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 15:05 . . (-17) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Махабад ) ( хубилалга | Түүхэ ) . . Википеэди:1000 үгүүлэл ‎. 14:58 . . (+3) ‎ . . ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) ‎ ( → ‎ Улас түрэ ) Шэнэ заһалга Шэнэ үгүүлэлнүүд 14:34, 7 нэгэ һара 2018 ‎ Абаахай ( Түүхэ ) ‎ [3349 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Абаахай''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠠᠠᠭᠠᠬᠠᠢ|h}}, ''Аалза'', {{lang-la|Araneae}}) гээшэ үетэ хүлтэн (''Arthropoda'') х…») 15:26, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Ханяадан ( Түүхэ ) ‎ [824 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Ханяадан''' гээшэ амисхалай замые сүлөөлхэдэ шэглэһэн нүхэсэлгүй рефлекс юм. Ондоог…») 13:21, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Хуй һалхин ( Түүхэ ) ‎ [455 байтууд] ‎ Saydhusein ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Хуй һалхин''' ({{lang-es|tornado}}, {{lang-ru|смерч}}) — агаарын хуй хэдыдэхи бии болоно соо обоотой…») 08:36, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Гастроэнтерит ( Түүхэ ) ‎ [14 318 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «<!-- Тайлбари ба шэнжэ тэмдэг --> '''Гастроэнтерит''' гү, али '''халдабарита һуулгалта''' гээшэ х…») 05:29, 6 нэгэ һара 2018 ‎ Томас Аквинат ( Түүхэ ) ‎ [3320 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «''Томас Аквинат''' (), доминикантан ба христосой шажанай ехэ нүлөөтэй гүн ухаантан , т…») 17:10, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Сабха ( Түүхэ ) ‎ [1383 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Сабха''' — <ref>{{книга | автор = Лодон Линховоин | часть = | заглавие = Лодон багш…») 13:50, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Улаан асарай зүүдэн ( Түүхэ ) ‎ [2865 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''«Улаан асарай зүүдэн»''' ({{zh-stp|t=紅樓夢|s=红楼梦|p=hónglóumèng|хунлоумэн}}) гээшэ хитад удха зохёо…») 12:54, 5 нэгэ һара 2018 ‎ Абяалбари ( Түүхэ ) ‎ [969 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Абяалбари''' ({{mongolUnicode|ᠠᠪᠢᠶᠠᠯᠠᠪᠤᠷᠢ|h}}. '''фонемэ''' {{mongolUnicode|ᠹᠣᠨᠧᠮᠡ|h}}), үгын удхые и…») 10:15, 4 нэгэ һара 2018 ‎ Самхаг ( Түүхэ ) ‎ [943 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Самхаг''' ({{mongolUnicode|ᠴᠠᠮᠬᠠᠭ|h}}), байшан барилга зэргэ юумэнэй дээрэ илгаржа хэһэн орой, с…») 13:48, 1 нэгэ һара 2018 ‎ Дмитрий Иванович Менделеев ( Түүхэ ) ‎ [9816 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Дмитрий Иванович Менделеев''' ({{OldStyleDate|2 һарын 8|1834|1 һарын 27}}, Тобольск — {{OldStyleDate|2 һарын…») 19:44, 31 арбан хоёр һара 2017 ‎ 2018 он ( Түүхэ ) ‎ [1019 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Навигация для века|21}} <div align=center> 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 …») 18:02, 30 арбан хоёр һара 2017 ‎ Манлай-баатар Дамдинсүрэн ( Түүхэ ) ‎ [737 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Манлай-баатар Жамсарангай Дамдинсүрэн''' ( 1871 оной 3 һарын 13 - 1921 оной 1 һарын 27 ), М…») 16:34, 30 арбан хоёр һара 2017 ‎ Ригоберта Менчу ( Түүхэ ) ‎ [2727 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Ригоберта Менчу Тум'''(Rigoberta Menchú Tum, 1959 оной 1 һарын 9 ), Гватемала Чимель нютагта түрэ…») 17:19, 29 арбан хоёр һара 2017 ‎ Айя-София ( Түүхэ ) ‎ [2657 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Айя-София''' гээшэ Истанбулда байрладаг сүмэ, Византиин уран барилгын агуу дурасхал. 532…») 09:32, 28 арбан хоёр һара 2017 ‎ Түргэн Хам ( Түүхэ ) ‎ [3211 байтууд] ‎ 93.84.4.96 ( Хэлэлсэхэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Түргэн Хам''' — челябинскын бөө , дуушан , хүгжэмшэ , дүүргэшэ хоолой дуулалга…») 06:00, 28 арбан хоёр һара 2017 ‎ Эрвин Шрёдингер ( Түүхэ ) ‎ [25 235 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Эрвин Шрёдингер''' (12.8.1887, Венэ, - 4.1.1961, Венэ. Тиролиин Альпбахта хүдөөлэгдэһэн), Австрии …») 16:49, 27 арбан хоёр һара 2017 ‎ Полиэтиленэй пакет ( Түүхэ ) ‎ [2046 байтууд] ‎ 93.84.21.96 ( Хэлэлсэхэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Полиэтиленын пакет''' — хэрэглэтай тула үргэлжэ яба болон хадагал юумэнуд тулам. == Түүх…») первоначально созданная как «Полиэтиленын пакет» 06:20, 25 арбан хоёр һара 2017 ‎ Химиин һуури ( Түүхэ ) ‎ [5882 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Һуури''' гээшэ металлай атом гү, али эергэ сэнэгтэй атомой бүлэг нэгэн хэдэ хэдэн һидрок…») 04:29, 25 арбан хоёр һара 2017 ‎ Химиин элемент ( Түүхэ ) ‎ [6874 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Химиин элемент''' гээшэ атомой сүмэдэхи протоной тоо гү, али атомой дугаараар тодорхой…») 09:59, 24 арбан хоёр һара 2017 ‎ Чикаго ( Түүхэ ) ‎ [5828 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Чикаго''' ({{lang-en|City of Chicago}}, Чикаго хото, [ʃɪˈkɑːɡoʊ] гү, али [ʃɪˈkɔːɡoʊ]), Нью-Йорк хото|Нью-Йо…») 07:20, 22 арбан хоёр һара 2017 ‎ Майкл Фарадей ( Түүхэ ) ‎ [4564 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Майкл Фарадей |уугуул_нэрэ = Michael Faraday |signature width = 150пкс |шагнал = Файл:D-…») 19:12, 20 арбан хоёр һара 2017 ‎ Японой иен ( Түүхэ ) ‎ [1675 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Мүнгэн тэмдэгтэ | currency_name_in_local = 日本円 <small>( Япон хэлэн )</small> | image_1 = 10000 yen note.JPG | image_title_1 = Ф…») 06:21, 11 арбан хоёр һара 2017 ‎ Макс Борн ( Түүхэ ) ‎ [2835 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Макс Борн''' ({{lang-de|Max Born}}, 1882 оной 12 һарын 11 – 1970 оной 1 һарын 5) — Германиин физикэ|физ…») 05:32, 11 арбан хоёр һара 2017 ‎ Прусси хаанта улас ( Түүхэ ) ‎ [4746 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «'''Прусси хаанта улас'''({{lang-de|Königreich Preußen}}) гээшэ 1701 оной 1 һарын 18 -һаа 1918 оной 11 һарын…») 11:51, 10 арбан хоёр һара 2017 ‎ Роберт Кох ( Түүхэ ) ‎ [4700 байтууд] ‎ Elvonudinium ( Хэлэлсэхэ | γйлэ ) (Шэнэ хуудаһан: «{{Алдартай хүн |нэрэ = Роберт Кох}} '''Һайнрих Һерманн Роберт Кох''' ({{lang-de|Heinrich Hermann Robert Koch}},) —…») Шэнэ зурагууд Википеэди бусад хэлээр 1.000.000-һаа олон үгүүлэлтэй: English (Англи) · Deutsch (Герман) · Français (Франци) · Italiano (Итали) · Русский (Ород) 500,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Español (Испани) · Svenska (Швед) · Polski (Польш) · 日本語 (Япон) · Português (Португал) · 中文 (Хятад) · Tiếng Việt (Вьетнам) 200,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Українська (Украйн) · Català (Каталан) · Norsk bokmål (Норвеги) · Suomi (Финланд) · فارسی (Перс) · Česká (Чехи) · Magyar (Унгар) · 한국어 (Солонгос) · العربية (Араб) · Română (Румын) · Bahasa Melayu (Малай) · Türkçe (Турк) · Bahasa Indonesia (Индонези) 100,000-һаа олон үгүүлэлтэй: Dansk (Дани) · Esperanto (Эсперанто) · Српски/Srpski (Серб) · Lietuvių (Литва) · Slovenčina (Словак) · עברית (Еврей) · Български (Болгар) · Slovenščina (Словен) · Euskara (Баск) · Hrvatski (Хорват) · हिन्दी (Хинди) Монгол хэлэнэй бүлэгэй : Монгол хэл (Монгол) · Хальмг келн (Халимаг) · ᠮᠣᠨᠭᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ (Монгол бэшэг) Бүхы хэлэн · Олон хэлтэй ажиллах · Шэнэ хэлэн дээрэ Википеэди эхлүүлхэ For non-Buryat speakers, please proceed to our Helpdesk page for general enquiries. ' https://bxr.wikipedia.org/w/index.php?title=Нюур_хуудаһан&oldid=51989 ' холбооһоо абагдаһан Залуур Хубиин хэрэгсэлнүүд Та нэбтэрээгүйт Хэлэлсэхэ Тааруулга Хэрэглэгшын дансаяа үүсхэхэ Нэбтэрхэ Пространства имён Нюур хуудаһан Хэлэлсэхэ Хубилбари Үзэһэн Уншаха Кодые хараха Түүхые хараха Үшөө Бэдэрхэ Залуур Нюур хуудаһан Соохи бүхы хуудаһан Үгүүлэл Туһаламжа Хандиблаха Хабаадалга Шуулган (форум) Хурал 1000 үгүүлэл Wikidata Һүүлшын хубилалта Шэнэ үгүүлэлнүүд Багажа зэбсэг Эндэ холбогдоһон хуудаһанууд Холбогдохо хубилалта Файл оруулха Тусхай хуудаһан Үргэлжын холбооһон Хуудаһан тухай мэдээлэл Мэдээнэй зүйл Энэ хуудаһаһаа эшэ татаха Хэблэхэ/экспорт Шэнээр ном нээхэ PDF хэлбэреэр татажа абаха Хэблэхэ хубилбари В других проектах Викисклад MediaWiki Мета-вики Викивиды Викиданные Бусад хэлээр العربية Azərbaycanca Башҡортса Беларуская Български བོད་ཡིག Bosanski Qırımtatarca Чӑвашла Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Euskara فارسی Suomi Français Gagauz עברית Hrvatski Magyar Հայերեն Íslenska Italiano 日本語 ქართული Қазақша 한국어 Лезги Lietuvių Latviešu Македонски Монгол Молдовеняскэ Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон Polski Português Română Русский Саха тыла Slovenčina Slovenščina Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் Türkçe Татарча/tatarça Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vepsän kel’ Хальмг 中文 Энэ хуудаһанай эгээн һүүлшын хубилалга: 16:50, 25 арба һара 2017. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Хубиин мэдээлэлэй талаар баримталал Wikipedia тухай Татагалзалнууд Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



http://tsahimmongol.com
  ЦАХИМ МОНГОЛ нэвтрэх | бүртгүүлэх нүүр хуудас бидний тухай таны хөтөч хэлэлцүүлэг түгээмэл асуулт холбоо барих монгол хэл мину монгол бичиг үсэг мину Эх хэлний мэдлэгт тань Монгол бичиг цахим орчинд Монгол бичгийн он-лайн сэтгүүл тодорхой толь Монгол бичгийн хичээл Ичмээр ч юм даа шинэ мэдээ мөртлөө? мөртөө? Эндээс та бидний 'мөртлөө' гэж хэлж бичдэг үг буруу болохыг мэдэж авна. 2013 оны 01 сарын ... ЦАХИМ МОНГОЛ нэвтрэх | бүртгүүлэх нүүр хуудас бидний тухай таны хөтөч хэлэлцүүлэг түгээмэл асуулт холбоо барих монгол хэл мину монгол бичиг үсэг мину Эх хэлний мэдлэгт тань Монгол бичиг цахим орчинд Монгол бичгийн он-лайн сэтгүүл тодорхой толь Монгол бичгийн хичээл Ичмээр ч юм даа шинэ мэдээ ... | Уншигдсан: 4876 дэлгэрэнгүй Монгол бичиг - Монгол түмний өв Энэхүү товч өгүүллээс 'Монгол түмний соёлын өв' - 'Монгол бичиг'-ийн үүсэл гарал хийгээд онцлогийн тухай уншина уу. Өвөг дээдэс маань хэл CACHE

ЦАХИМ МОНГОЛ нэвтрэх | бүртгүүлэх нүүр хуудас бидний тухай таны хөтөч хэлэлцүүлэг түгээмэл асуулт холбоо барих монгол хэл мину монгол бичиг үсэг мину Эх хэлний мэдлэгт тань Монгол бичиг цахим орчинд Монгол бичгийн он-лайн сэтгүүл тодорхой толь Монгол бичгийн хичээл Ичмээр ч юм даа шинэ мэдээ мөртлөө? мөртөө? Эндээс та бидний 'мөртлөө' гэж хэлж бичдэг үг буруу болохыг мэдэж авна. 2013 оны 01 сарын 18 | Уншигдсан: 6540 дэлгэрэнгүй Барилдсан байгаа, барилдаж байгаа, барилдах байгаа Саяхан Улаанбаатар хотод болж өнгөрсөн Улсын аварга шалгаруулах чөлөөт бөхийн тэмцээнийг үзсэн хүн олон биз ээ. Хэрвээ анзаарсан бол тайлбарлагч “… барилдсан байгаа … барилдаж байгаа ... барилдах байгаа” хэмээн байн байн ярьж байлаа. 2013 оны 01 сарын 07 | Уншигдсан: 19573 дэлгэрэнгүй Орчлон хэмээх үгийн тухай Монголчуудын ертөнцийг үзэх уламжлалт үзэлд зүйл зүйлийн амьтныг агуулж буй газар дэлхий, тэнгэр огторгуй, түүний бүрдэл бүхнийг 'савын ертөнц' хэмээх бөгөөд тэрхүү савын ертөнцөд шүтэн оршигч амьтны төрлийг 'шимийн ертөнц' хэмээдэг. 2013 оны 01 сарын 07 | Уншигдсан: 6338 дэлгэрэнгүй Tsagiin ongo Mongol bichgeerh Tsagiin ongo soninii shine dugaar garchee. http://ehbichig.com/ 2013 оны 01 сарын 01 | Уншигдсан: 4876 дэлгэрэнгүй Монгол бичиг - Монгол түмний өв Энэхүү товч өгүүллээс 'Монгол түмний соёлын өв' - 'Монгол бичиг'-ийн үүсэл гарал хийгээд онцлогийн тухай уншина уу. Өвөг дээдэс маань хэл бичиг, хил нутаг, мал ахуйг өвлүүлснээр, бид өнөөдөр ' Монгол ' гэдэг дэлхийн газрын зураг дээр уртраг өргөргийн хэмээр тогтоосон өөрийн гэсэн нутагтай, ' монгол ' бодол санаагаа нэвтрүүлэн ойлголцож ирсэн өөрийн гэсэн хэлтэй, тэрхүү хэлээ тэмдэглэх бичгийн их соёлыг нүүр, буурь хоёрын зуураа бүтээсэн ард түмний үр сад - туурга тусгаар улс гэр болон оршиж буй. 2012 оны 12 сарын 18 | Уншигдсан: 12390 дэлгэрэнгүй Дахилт, давталт, даамжралт… “Үг давтвал улиг Ном давтвал билиг ” гэдэг монгол ардын зүйр сэцэн үг бий. 2012 оны 12 сарын 15 | Уншигдсан: 4895 дэлгэрэнгүй Цагийн өнгө №2 Монгол бичгийн он-лайн сонин 'Цагийн өнгө'-ийн №2 нийтлэгдлээ. Та бүхэн ... 2012 оны 12 сарын 02 | Уншигдсан: 3912 дэлгэрэнгүй Монгол бичгийн цагаан толгой 1 Монгол бичгийн цагаан толгой нь 29 үсэгтэй. Эдгээр нь 7 эгшиг үсэг, 16 гийгүүлэгч үсэг, гадаад үгийг тэмдэглэх 6 үсэг болно. Юун түрүүн, үндсэн цагаан толгойгоо үзэцгээе. 2012 оны 11 сарын 20 | Уншигдсан: 11185 дэлгэрэнгүй Сонин хачин юу байна? Захидал бичиг, энгийн харилцаанд өргөн хэрэглэдэг энэ мэндийн үгийг мэдэхгүй хүн үгүй. Эл үг сониучирхсан санааг илтгэдэг бол “ Сонин сайхан юу байна? ” гэсэн мэндийн үг сайны бэлгэдлийг давхар агуулжээ. 2012 оны 11 сарын 20 | Уншигдсан: 4239 дэлгэрэнгүй Авлигал уу, Авлига уу? Энэ үгийн зөв бичлэгийг дэлгэрүүлэн үзнэ үү. 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 5583 дэлгэрэнгүй Хэрүүлийн алим - Охин компани - Загалмайлсан эцэг Эдгээр хэлцийн утгыг тайлбарлая. 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 2988 дэлгэрэнгүй Сорил уу? Сорилго уу? Тест гэдэг үгийг хэрхэн монголчлох вэ? 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 4229 дэлгэрэнгүй Хол газар яваар одогсод? Зурхайн зурлагаас хамгийн танил хэллэгийн нэг энэ билээ. Харамсалтай нь, монгол хэлний үүднээс зөв бус аж. 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 4060 дэлгэрэнгүй 'Төгс' хэмээх үгийн утга Монгол хэлнээ “ төгс ” хэмээх сайн сайхны бэлгэт үг бий. Энэ үг энгийн хүний мэддэгээс илүү олон утгатайг та мэдэх үү? 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 6173 дэлгэрэнгүй Цагийн өнгө Монгол бичгээрх он-лайн сонин 2012 оны 11 сарын 05 | Уншигдсан: 4152 дэлгэрэнгүй Эхэнд Өмнөх 1 2 Дараах Сүүлд ЦЭС нүүр хуудас бидний тухай таны хөтөч хэлэлцүүлэг түгээмэл асуулт холбоо барих монгол хэл мину монгол бичиг үсэг мину монгол мэргэд монголоороо цахина номын гэрэл тодорхой толь сур сур ичиг, ичиг СҮҮЛД НЭМЭГДСЭН мөртлөө? мөртөө? Барилдсан байгаа, барилдаж байгаа, барилдах байгаа Орчлон хэмээх үгийн тухай Tsagiin ongo Монгол бичиг - Монгол түмний өв ЦАХИМ-МОНГОЛ хэмээх цахим хуудас нь Монгол хэл бичгийн .... Tsahim Mongol © Copyright. 2012. Developed by BOLORSOFT LLC.



http://mongoltolbo.com
  Толбо Typography ТолбоTypography Бусад төслүүд Монгол бичгийн фонт Судар Фонт Гэгээн Фонт Бусад Монгол бичгээр блог хөтлөх МонголТаймс - Монгол бичгээр Зурвас - Монгол бичгийн засварлагч Монголтолбо Фотоблог Толбо Typography Энэ хуудаснаа монгол бичгийн цахим хөгжлийн тухай өгүүлэх болно Google Tweet МТ-Дардас фонт 1 дүгээр хувилбар хэрэглээнд МТ-Гэгээн фонт 1.1 дүгээр хувилбар МТ-Судар фонт Судар ... Толбо Typography ТолбоTypography Бусад төслүүд Монгол бичгийн фонт Судар Фонт Гэгээн Фонт Бусад Монгол бичгээр блог хөтлөх МонголТаймс - Монгол бичгээр Зурвас - Монгол бичгийн засварлагч Монголтолбо Фотоблог Толбо Typography Энэ хуудаснаа монгол бичгийн цахим хөгжлийн тухай өгүүлэх болно Google ... алдаагүй боловсруулах, монгол бичгээр блог, тэмдэглэл хөтлөх, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, түүнд хайлт ... ... Монгол бичгийн фонтын дүрэм Монгол хэлэнд давтамж ихтэй тохиолддог ийм үгсийг фонтын дүрмээр зөв CACHE

Толбо Typography ТолбоTypography Бусад төслүүд Монгол бичгийн фонт Судар Фонт Гэгээн Фонт Бусад Монгол бичгээр блог хөтлөх МонголТаймс - Монгол бичгээр Зурвас - Монгол бичгийн засварлагч Монголтолбо Фотоблог Толбо Typography Энэ хуудаснаа монгол бичгийн цахим хөгжлийн тухай өгүүлэх болно Google Tweet МТ-Дардас фонт 1 дүгээр хувилбар хэрэглээнд МТ-Гэгээн фонт 1.1 дүгээр хувилбар МТ-Судар фонт Судар фонтын дүрэм болон загвар шинэчлэгдэж байна. МБФ-ыг стандартын дагуу зөв хөгжүүлбээс аливаа вэб апликэшн, вэб хуудсанд жаваскрипт, программын хэл, нэмэлт залгуур ашиглахгүй дүрслэл болон агуулгыг алдаагүй боловсруулах, монгол бичгээр блог, тэмдэглэл хөтлөх, мэдээллийн сан бүрдүүлэх, түүнд хайлт боловсруулалт хийхэд саадгүй боломж бүрдэх юм. HTML5, CSS-н технологид тулгуурласан вэб программ хангамжийн (Web Application) эрин үе нөмөрч байгааг анзаарч түүнд тулгуурлан МБФ-ыг хөгжүүлэх ёстой. Энэ бүхнийг дан ганц сайн дурын хөгжүүлэгчдэд даатгана гэвэл төр засгийн алсын хараагүй бодлого болно... Монгол бичгийн фонтын дүрэм Монгол хэлэнд давтамж ихтэй тохиолддог ийм үгсийг фонтын дүрмээр зөв илэрцтэй болгон засаж алдаагүй дүрслэхээр зохиож болно. Дараах ... ДАРДАС Өсөхөөс сурсан үндэсний хэл, мартаж болшгүй соёл Үхтэл орших төрөлх нутаг салж болшгүй орон Миний нутаг Өсөхөөс сурсан үндэсний хэл, мартаж болшгүй соёлҮхтэл орших төрөлх нутаг салж болшгүй орон Хувилбар сонгогчийг зайлшгүй тохиолдолд хэрэглэх зарчим Албан бичгийг галигаар бичдэггүйн адил галигийн сэтгэлгээнээс татгалз. Кирил гарын хэвшсэн сэтгэлгээгээр монгол бичгээр бичихэд ... Гарын драйверын тухай маш хялбар Албан бичгийг галигаар бичдэггүйн адил галигийн сэтгэлгээнээс татгалз. Кирил гарын хэвшсэн сэтгэлгээгээр монгол бичгээр бичихэд ... Убунту, Монгол бичгийн гарын драйвер Убунту үйлдлийн систем монгол бичгийн гарын драйвергүй боловч монгол бичгээр бичих асуудлыг шийдэх боломжтой... Монгол бичгээр блог хөтлөх, оршил Өөрийн үзэл бодол, уран бүтээл, ажил мэргэжлийн холбоотой төсөл, өөрийн мэдлэгээ бусадтай хуваалцах, өөрийгөө бусдад таниулах ... МонголТолбо фонтын тэмдэгтүүдийн тухай Албан бичгийг галигаар бичдэггүйн адил галигийн сэтгэлгээнээс татгалз. Кирил гарын хэвшсэн сэтгэлгээгээр монгол бичгээр бичихэд ... Монгол бичгийн фонт Бүтээхүй Кerning тохироогүй тигээр хэвлэсэн текстийн үсэг, хоорондын зай зохицоогүйн улмаас, уншихад нэн түвэгтэйгээс гадна нүдэнд халгаатай ... Монгол бичгээр сэлэм урлахуй Монгол бичгийн соёлд таталган бичгийн урлаг гэж бий. Үүнийг эзэмшсэн хүмүн орсон онгодоо үргээлгүй өгүүлэх мэт гайхалтай хурдан бичиж ... Монгол бичгээр бичихэд анхаарах дүрмүүд Цахим орчинд монгол бичгийн дүрмээ ягштал баримтлан бичиж хэвших нь мэдээллийн орон зайд үүссэн өгөгдлийн сан, бусад мэдээллийн вэб ... 'МонголТолбо' фонт мэндэллээ Тэртээ 13-р зуун. Дэлхийн бодлогыг монгол бичгээр тунхаглаж байсан цаг. Бидний бахархах ёстой зүйлийн нэг ... © 2018 Mongoltolbo.com · Хуудасны загварыг Амаржаргал.ЗА.Лхамсүрэн· Дээш



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0
  Википедиа — Википедиа нэвтэрхий толь Википедиа Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Википедиагийн лого , хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг Дэлгэцийн агшин Википедиагийн олон хэл дээр бичигдсэн портал сайтын зураг URL Wikipedia.org Уриа Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь Ашгийн төлөө эсэх үгүй Сайтын төрөл Интернэт нэвтэрхий толины төсөл Бүртгэл ... Монгол хувилбар 6 Бусад хувилбар 7 Мөн үзэх 8 Лавлах бичиг 9 Гадаад холбоос Нэр [ засварлах | edit ... . Монгол хувилбар [ засварлах | edit source ] 2015 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар: Д/д Ялгах нэр Хэл ... bxr.wikipedia.org 2006.02 1,461 6,696 2 Монгол Википедиа монгол , кирил mn.wikipedia.org 2004.02.29 15,032 37,023 3 Халимаг Википедиа халимаг , кирил xal.wikipedia.org — 2,019 5,443 - төсөл монгол , монгол Wp/mvf ... ) • Slovenčina (словак) Монгол төрлийн: Буряад хэлэн (буриад монгол) • Хальмг келн (халимаг монгол CACHE

Википедиа — Википедиа нэвтэрхий толь Википедиа Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Википедиагийн лого , хэд хэдэн бичгийн системүүдийн үсгүүдээс тогтсон бөмбөлөг Дэлгэцийн агшин Википедиагийн олон хэл дээр бичигдсэн портал сайтын зураг URL Wikipedia.org Уриа Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь Ашгийн төлөө эсэх үгүй Сайтын төрөл Интернэт нэвтэрхий толины төсөл Бүртгэл шаардлагагүй (хуудсыг хамгаалах, шинэ өгүүлэл бичиг, файл оруулах зэрэгт зайлшгүй шаардлагатай) Боломжит хэл(нүүд) идэвхитэй 257 хувилбар (нийт 278) Агуулгын лиценз Creative Commons Attribution/ Share-Alike 3.0 and GFDL dual-license Эзэмшигч Викимедиа сан ( ашгийн бус ) Бүтээгч Жимми Уэйлс , Ларри Сангэр [1] Нээгдсэн 2001 оны 1 сарын 15 Алексагийн чансаа ▲ 8 (2011 оны 1 сарын байдлаар) [2] Одоогийн статус Идэвхитэй Википедиа ( англ. Wikipedia ) — Америкийн Викимедиа сан хэмээх төрийн бус байгууллагын сервер дээр хадгалагдсан, хэн ч хувь нэмэрлэж, хянан шүүж, засаж шинэчилж болох, нийтийн хэрэглээний цахим нэвтэрхий толь юм. Википедиа дэлхийн хамгийн их ашиглагддаг арван цахим талбарт багтдаг бөгөөд олон сая хүнд энгийн мэдлэгийн сурвалж бичиг болдог. Жимми Уэйлс , Ларри Сэнгер хоёр удирдан 2001 оны 1 сарын 15-нд англи хэлээр анхлан гаргасан ба удалгүй олон хэлээр бичигдэх сүлжээ болж өдгөө 291 хэл бичгээр Википедиа нээгдэж, хамгийн ихдээ 5 сая, бүгд 37 сая хуудас өгүүлэл бичигдээд байна. 2014 оны статистикт дурдсанаар сар бүр 500 сая хүн, 18 тэрбум удаа тус сайтын хуудсыг нээж харж байв. Википедиа олон хүнд тус болж талархлыг хүлээж, мөн олон хүнээс сөрөг шүүмж авч байгаа. Гарчиг 1 Нэр 2 Түүх 3 Дүрэм журам 3.1 Үндсэн таван ойлголт 3.2 Бусад зүйлээс салгаж үзэх 4 Шүүмжлэл 5 Монгол хувилбар 6 Бусад хувилбар 7 Мөн үзэх 8 Лавлах бичиг 9 Гадаад холбоос Нэр [ засварлах | edit source ] Хавай хэлний « wiki wiki » (түргэн), англи хэлний « encyclo pedia » (нэвтэрхий толь) гэсэн хоёр үгний нийлэмж юм. Түүх [ засварлах | edit source ] Жимми Уэйлс Америкийн Bomis компанийн захирал Жимми Уэйлс англи хэлээр нийтээр засч болох цахим нэвтэрхий толь бүтээхийг зорьсныг ерөнхий хянан тохиолдуулагч Ларри Сэнгер гүйцэлдүүлжээ. 2000 оны 3 сарын 9 -нд Nupedia нэрээр эхэлсэн төсөл 2001 оны 1 сарын 15 -нд өнөөгийн Википедиа болж өөрчлөгдсөн юм. Эхэндээ дан англи хэлнийх байхдаа www.wikipedia.com хаягтай байсан бол олон хэлнийх болоод 2002 оноос хойш www.wikipedia.org хаягтай болсон. 2001 оны 8-р сард 8000 өгүүлэл, 2001 оны төгсгөлд 18 хэлээр 20000 өгүүлэл бичигдээд байв. 2002 онд 26, 2003 онд 46, 2004 онд 161 хэлний Википедиа нээгдсэн байв. 2007 онд хамгийн том сан болох англи хэлний хувилбар нь сая өгүүлэлтэй болж байсан ба 15-р зууны « Юнлөгийн их тэмдэглэл» -ээс илүү зүйл бичигдсэн нэвтэрхий толь болж дэлхийн дээд амжилт тогтоожээ. 2009 оноос эхлээд Википедиад хувь нэмэрлэгч хүний тоо аажим буурч эхэлсэн. 2013 оны нэгэн судалгаагаар 2007 онтой харьцуулахад хувь нэмэрлэгчийнхээ 1/3-ийг алдсан гэжээ. Нэг талаар үүнд олон сая хэрэглэгчтэй хэлнээ өгүүлэх зүйлийн тоо гүйцэж ханаж буй нь нөлөөлөв. Дүрэм журам [ засварлах | edit source ] Үндсэн таван ойлголт [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Wikipedia:Дүрэм Википедиа бол нэвтэрхий толь юм (мэдээ, сонин сэтгүүл, зар сурталчилгаа болгохгүй байх) Википедиад хөндлөнгийн хүний нүдээр бичнэ (нийтээр хүлээн зөвшөөрөх, илэрхий үнэн зүйлсийг тоочих) Википедиаг хэн ч бичиж, засварлаж, түгээж болно (зохиогчийн эрх зөрчсөн бол Википедиад байх ёсгүй) Хувь нэмэрлэгч, засварлагч нар эвтэй байна (хэрэв нөгөө Викичинтэйгээ санаа зөрөлдвөл соёлч, ухаалаг хэлэлцэнэ) Википедиа хөдлөшгүй зүйл биш (бодлого журамтай, түүхийг хадгалж байдаг учраас алдааг засах боломжтой) Бусад зүйлээс салгаж үзэх [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Wikipedia:Википедиа нь ... биш Википедиа — толь бичиг биш (үгийн утга, орчуулга, тайлбарын тухай товч бичих бол Вики тольд бичнэ). Википедиа — файлын сан биш (хэрвээ зураг, дуу дүрсийн талаар бол Викимедиа агуулахад оруулна) Википедиа — мэдээ сураг өгөх газар биш (үүнийг хийхийг хүсвэл Вики мэдээд бичнэ) Википедиа — хувийн үзэл бодол, онол, судалгаа, нээлт, санал бодлоо илэрхийлэх талбар биш Википедиа — хувийн хэлэлцүүлэг, хөөрөлдөх газар, блог биш Шүүмжлэл [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл: Википедиагийн тухай шүүмжлэл Википедиаг хүмүүс ихээр хэрэглэхийн хэрээр Википедиагийн өгүүллийн үнэн эсэхэд шүүмжлэлтэй хандах болсон. Америкийн нэгэн сэтгүүлч Википедиа дахь мэдээллийг «үнэн, тал нь үнэн, худал» гэж гурван хэсэг болгон үзсэн байдаг. Аливаа шүүмжлэгч нар Википедиагийн хуудсыг хэн ч хэзээ ч засварлаж болдог нь түүнд итгэх итгэлийг алдагдуулж байна гэдэг. Ялангуяа эрдэм шинжилгээ, эмнэлгийн мэргэжлийн дутмаг мэдээ Википедиад орсоноор буруу мэдээ уншигчид очих эрсдэлтэй. Монгол хувилбар [ засварлах | edit source ] 2015 оны 12-р сарын 12-ны байдлаар: Д/д Ялгах нэр Хэл бичиг Хаяг Үүссэн огноо Өгүүллийн тоо Хэрэглэгчийн тоо 1 Буриад Википедиа буриад , кирил bxr.wikipedia.org 2006.02 1,461 6,696 2 Монгол Википедиа монгол , кирил mn.wikipedia.org 2004.02.29 15,032 37,023 3 Халимаг Википедиа халимаг , кирил xal.wikipedia.org — 2,019 5,443 - төсөл монгол , монгол Wp/mvf/Sedvüüd — — — Бусад хувилбар [ засварлах | edit source ] Бусад хэлээр Сая өгүүлэлтэй: English (англи) • Nederlands (нидерланд) • Deutsch (герман) • Svenska (швед) • Français (франц) • Italiano (итали) • Русский (орос) • Español (испани) • Polski (польш) Буман өгүүлэлтэй: Winaray (варай) • 日本語 (япон) • Sinugboanong Binisaya (себу) • Tiếng Việt (вьетнам) • Português (португал) • 中文 (хятад) • Українська (украйн) • Català (каталан) · Norsk bokmål (норвег) • فارسی (перс) • Suomi (фин) • Bahasa Indonesia (индонез) • Česká (чех) • 한국어 (солонгос) • العربية (араб) • Magyar (мажар) • Bahasa Melayu (малай) • Српски/Srpski (серб) • Română (румын) · Türkçe (турк) • Қазақша (хасаг) • Esperanto (эсперанто) • Slovenčina (словак) Монгол төрлийн: Буряад хэлэн (буриад монгол) • Хальмг келн (халимаг монгол) For non-Mongolian speakers please visit our Embassy , or our Guestbook and Help page for general enquiries. бүх хэл · олон хэлтэй ажиллах · шинэ хэлээр Википедиа эхлүүлэх Мөн үзэх [ засварлах | edit source ] Анциклопедиа Лавлах бичиг [ засварлах | edit source ] ↑ Jonathan Sidener. ' Everyone's Encyclopedia ', The San Diego Union-Tribune . 2006-10-15-нд авсан. ↑ Five-year Traffic Statistics for Wikipedia.org . Alexa Internet. 2010-05-22-д хандсан. Гадаад холбоос [ засварлах | edit source ] Википедиагийн нүүр хуудас Монгол Википедиагийн статистик ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедиа&oldid=529265 '-с авсан Анги : Цахим хуудас Нуугдсан анги: Pages using duplicate arguments in template calls Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons MediaWiki Meta-Wiki Бусад хэлээр Qafár af Аҧсшәа Acèh Адыгабзэ Afrikaans Akan Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية ܐܪܡܝܐ مصرى অসমীয়া Asturianu Atikamekw Авар Aymar aru Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी Bislama Bahasa Banjar Bamanankan বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ Буряад Català Chavacano de Zamboanga Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano Chamoru ᏣᎳᎩ Tsetsêhestâhese کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski डोटेली ދިވެހިބަސް Ελληνικά Emiliàn e rumagnòl English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Furlan Frysk Gaeilge Gagauz 贛語 Gàidhlig Galego گیلکی Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Igbo Iñupiak Ilokano Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Taqbaylit Kabɩyɛ Gĩkũyũ Қазақша Kalaallisut ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Перем Коми Къарачай-малкъар कॉशुर / کٲشُر Ripoarisch Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лакку Лезги Luganda Limburgs Ligure Lumbaart Lingála ລາວ لۊری شومالی Lietuvių Latgaļu Latviešu मैथिली Basa Banyumasan Мокшень Malagasy Олык марий Māori Baso Minangkabau Македонски മലയാളം Молдовеняскэ मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Dorerin Naoero Nāhuatl Napulitano Plattdüütsch Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Sesotho sa Leboa Occitan Livvinkarjala ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pangasinan Kapampangan Papiamentu Picard Deitsch Pälzisch पालि Norfuk / Pitkern Polski Piemontèis پنجابی Ποντιακά پښتو Português Runa Simi Rumantsch Romani Română Armãneashti Tarandíne Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sardu Sicilianu Scots سنڌي Davvisámegiella Sängö Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Gagana Samoa ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Seeltersk Basa Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Setswana Tok Pisin Türkçe Xitsonga Татарча/tatarça Twi Reo tahiti Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tshivenda Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 Хальмг IsiXhosa მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 IsiZulu Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 12:44, 2 Нэгдүгээр сар 2018. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%87%D1%83%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF_%D0%B4%D0%B0%D1%85%D1%8C_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%82
  Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт — Википедиа нэвтэрхий толь Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Mongol conquests in Asia and Europe The route of the first Mongol expedition in Russia - 1223 Огноо a) 1223, 1236–1240 b) late 1240–1241 c) April 11, 1241 d) 1242 Байрлал a) Modern Russia , Ukraine and Belarus b) Parts of southern ... дагуулсан Монгол 2 Ерөнхий тойм 3 Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь 4 Төв Европ дахь булаан ... (1280) 15 Сербийн эсрэг дайн(1293) Европыг байлдан дагуулсан Монгол [ засварлах | edit source ... нутгийг байлдан дагуулсан нь [ засварлах | edit source ] Гол хэсэг . Монгол Оросыг булаан эзэлсэн нь ... хохиролтой байлаа. Польшид Монголчууд Монгол цэргийн бодлого сайтар төлөвлөгөөтэй стратегийн дагуу ... вант биеэ даасан нэгдсэн улс байсан. Монгол Кадан нь 1241 онд Сажо мөрөн (гол)ын сав дагуу нутаг CACHE

Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт — Википедиа нэвтэрхий толь Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Mongol conquests in Asia and Europe The route of the first Mongol expedition in Russia - 1223 Огноо a) 1223, 1236–1240 b) late 1240–1241 c) April 11, 1241 d) 1242 Байрлал a) Modern Russia , Ukraine and Belarus b) Parts of southern and eastern Poland c) Medieval Hungary d) northern Bulgaria Үр дагавар a) Decisive Mongol victory resulting in principalities of Kievan State becoming vassals of the Mongol Golden Horde . b) Mongol victory c) Mongol victory, but Mongol forces withdraw for a kurultai d) Mongol victory resulting in the Second Bulgarian Empire becoming a vassal of the Mongol Golden Horde Газар нутгийн өөрчлөлт a) Kievan Rus' principalities added to Mongol Empire b) Kingdom of Poland subject to Mongol raids c) Parts of Kingdom of Hungary controlled by Mongol Empire d) Second Bulgarian Empire e) Cumania Байлдагч талууд Mongol Empire a) Vladimir-Suzdal Загвар:Coat of arms Novgorod Republic Principality of Ryazan Volga Bulgaria Alans Cuman-Kipchak confederation Circassians North caucasian peoples b) Polish states and allies c) Kingdom of Hungary Kingdom of Croatia Загвар:Coat of arms Загвар:Coat of arms d) Second Bulgarian Empire Удирдагчид a) Batu Khan Möngke Khan Subutai Jebe Burundai Berke Orda Güyük Khan b) Baidar ( possibly † ) Kadan Orda Khan c) Batu Khan Subutai Shiban Berke Burundai d) Batu Khan Kadan a) Mstislav Mstislavich Yuri II of Vladimir † Mstislav III of Kiev Expression error: Unrecognized word 'strong'. , executed Dmitro Khan Köten b) Daniel of Galicia Various, most prominent being Henry II the Pious † c) King Béla IV Prince Coloman Загвар:DOW Archbishop Ugrin Csák † Archbishop Matthias Rátót † Palatine Denis Tomaj † d) Ivan Asen II Цэргийн хүч a) 20,000 in 1223 In 1236, More than 35,000 Mongols+More than 40,000 Turkic auxiliaries b) about 10,000 (one tumen ) [1] c) Former estimation: 70,000 [2] New estimation: 30,000 [3] [4] a) 80,000 in 1223 b) over 10,000-30,000 [5] +at least 500 armed men from Templar order . c) Former estimation: 80,000 [6] New estimation: 25,000 [3] [4] including Hungarian heavy cavalry, Knights Templar , nomadic light cavalry mercenaries and Serbian valiants. Thousands of Cumans and Kipchaks Хохирол a) More than 7,000 b) Minimal c) Few thousands killed [4] a) 500,000 (6-7% of the population of Rus) [7] b) Heavy c) Tens of thousand killed [4] Загвар:Campaignbox Mongol invasions Загвар:Campaignbox Mongol invasion of Rus' Загвар:Campaignbox Mongol invasion of Poland Загвар:Campaignbox Mongol invasion of Hungary Гарчиг 1 Европыг байлдан дагуулсан Монгол 2 Ерөнхий тойм 3 Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь 4 Төв Европ дахь булаан эзлэлт 5 Унгартай хийсэн дайн 5.1 Мохи дахь тулалдаан 6 Дундад зууны үеийн Мохигийн тулаан 7 Крот-ын довтолгоо 8 Хятад Европ руу Монголын довтолгоо өргөжсөн нь 9 Монголын довтолгооны төгсгөл 10 Польшийн эсрэг тулаан(1259-1287) 11 Литвийн эсрэг дайралт(1259,1275,1277) 12 Bизантийн эсрэг дайн(1265,1324,1337) 13 Болгарын эсрэг дайн(1241, 1242, 1271, 1274, 1280, 1285) 14 Унгарын эзэнт гүрний эсрэг тулаан(1280) 15 Сербийн эсрэг дайн(1293) Европыг байлдан дагуулсан Монгол [ засварлах | edit source ] Европыг булаан эзэлсэн монголын байлдан дагуулалт Дундад зууны эзэнт гүрнээс Польш , Унгар улс руу дайралт хийж энэ булаан эзлэлт 1237 оны 12 сарын 21 -нд эхэлсэн. Европыг эзлэх булаан эзлэлтийг 1223 онд Халх гол орчмын Монголын генерал Сүбээдэй, Зэв нарын удирдсан тулаан Европ Монголын хооронд болж тагнуул хийж ажиглах замаар Оросын хэд хэдэн вангуудын хүчийг нэгтгэж чадсан юм. 12 -р зуунд Оросын Кивичүүд Европын дорнодын түүхэнд тоо томшгүй булаан эзлэлтийг хийж байсан бөгөөд Славик хүмүүс дотроо 3-н үндэстэнд хуваагддаг байжээ. Нэгдүгээр нь Москвад өсөн хөгжиж байлаа.15 жилийн дараа Оросын булаан эзлэгчид Бат хаан болон түүний дайчид 1237-1240 оны турш найрамдал тогтоож хямрал түр зогсжээ. Европын компаньт өрсөлдөөн намжиж хүч тэнцвэржжээ. Ерөнхий тойм [ засварлах | edit source ] Монголын Европ дахь булаан эзлэлт Сүбээдэйгээр удирдуулан дорнод Славик болон түүний Ханлиг вант улсууд Киев , Влудимирт сүйтгэл учруулсан юм. Монголчууд Унгарын вант улсыг эзэлж, Мохигийн тулаанд Польш улсыг Легникад тус тус байлдан эзэлжээ. Уг булаан эзлэх байлдаан Бат хаанаар удирдуулсан бөгөөд Чингис хааны ач хүү Хадан болон Сүбээдэй , Зэв жанжин нар булаан эзлэлтийг төлөвлөн хэрэгжүүлжээ. Түүхчид 13 -р зуунаас хойш Монголчууд Европыг нэгтгэн эзэлсэн гэж дүгнэдэг. Ихэнх армиуд Баруун Европчууд болон Оросууд Монголчуудын байлдан дагуулалт түүний хүчнээс айдаг байсан гэдэгт итгэдэг байсан. Монголчуудын Европыг байлдан дагуулсан тухай Хятадын дундад зууны театрт дуугаар өгүүлсэн байдаг. Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь [ засварлах | edit source ] Гол хэсэг . Монгол Оросыг булаан эзэлсэн нь Дундад зууны үед Владимир Ярослов 2-р хан эргэж ирэхэд дайн сүйрэл болж байлаа. Өгөөдэй хаан , Бат хаан 1235 онд Оросыг булаан эзэлжээ. Гол хүч нь Зүч хүү тэдний нагац Мөнх хаан, Гүег хаанаар толгойлуулж 1237 оны 12 сард Рязаньд ирсэн.Рязанчууд бууж өгөхөөс татгалзсан ч Монголчууд Суздалийг цөлмөн дээрэмдсэн. Олон Оросын армиуд ялагдал хүлээж Юри хан(гүн) Сит голд 1238 оны 3сарын4 нд алагдсан. Гол гол хотууд жишээлбэл Владимир , Торццок , Козелск эзлэгджээ. Хожим нь Монголчууд Курект , анхаарлаа төвлөрүүлж Кримийг бүслэн цөлмөжээ. Бат хаан 1239 онд Оросод дахиж ирж Присслав ,Чирновыг эзэлсэн. Ихэнх Оросын хан вангууд эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчууд 1240 оны 12 сарын 6 нд Киев , Галич , Володимир-Волунскиг байлдан дагуулав. Бат хаан Польшуудыг тандаж төв Европыг эзэлсэн. Польшийн армийг дийлсэнээр буцаж ирсэн. Төв Европ дахь булаан эзлэлт [ засварлах | edit source ] Гол өгүүлэл . Польшийг байлдан дагуулсан нь Монголчууд төв Европт 3 -н армийг нь эзэлсэн. Нэг арми нь алэнст Польш гэр бүл Христийн сүм , 2 -р арми нь Пемос Хенру , Дуке Силеза Легника дахь тулалдаанд 2дахь арми Карпатын ууланд 3дахь арми Динивт тус тус ялагдал хүлээжээ. Армиудад шахалт үзүүлж 1241 онд Унгарчууд ялагдал хүлээж, Мохи 1241 оны 4 сарын 11 -нд ялагдал хүлээжээ. Монголын цэргүүд Унгарын ардыг сүйрүүлж 1242 оны зун, хавар Унгарчуудыг эзлэв. Армиуд Унгарыг 1242 оны зун хавар Австри , Далмати , Моровяг эзэлсэн. Агуу их хаан 1241 оны 12 сард нас барсан боловч Чингис хааны угсааны ханхүү мэдээг сонсоод буцаж Монголд ирээд шинэ хаан сонгожээ. Пис 2-р Хенри Легникагийн тулаанд алагдаж энэ тухай 19-р зуунд зураач Жан Матико зурагтаа дүрсэлжээ. Кивийг эзэлсний дараа Бат хаан цөөн тооны цэргүүдийг илгээн Польш , Лублин болон Польшийн армийг сүйрүүлсэн. Бусад багууд Монголын хүчийг нэгтгэн Польш Галичийн хилд байв. Монголчууд хохирогч олонтой ч Оломок , Моровагийн тоо томшгүй олон Европын армитай тэмцэж байлаа. Монголын морин цэргийн хувьд Европын газрын байрлал, цэрэг арми бусад талууд ч ашиггүй хохиролтой байлаа. Польшид Монголчууд Монгол цэргийн бодлого сайтар төлөвлөгөөтэй стратегийн дагуу хаан Венселастай тулалдсан юм. Татарчууд Полоник хүрч Гзарна Ханзаг хүрч буудалласан. Вольвад тулалдаж Кракованыг эзлэв. Польшууд давуу талаа ашиглаж өөрийн цэргээс цөөн ч олон Монголчуудыг хөнөөсөн юм. Эцэст нь Польшууд гарын үсэг зурсан. Тулааны турш Польш шоронгуудад олон цэрэг амь үрэгдсэн. Польшууд (хэргэм зэрэгтнүүд) зугтаж гарын үсэг зурсанаар Польшийг амжилттай эзэлжээ. Гэвч Сүбээдэйтэй хийсэн тулаанд Европчууд удаан үргэлжилсэн төлөвлөгдсөн амжилттай тулаан ялалтуудыг байгуулж байлаа. Оросын вант улсад асар их хөнөөл сүйрлийг авчирсанаар барахгүй Польш , Унгар , Австри болон Европод тулааны бэлтгэл хийгдсээр байлаа. Европын вант улсууд тулаанд бэлтгэж Бат хаанаар удирдуулсан байв. Бат хаан,Бат хааны хүү Зүч нар удирдаж харин Сүбээдэй Оросын вант улсыг удирдан Унгарыг Хадан Легникийн тулаанд Гюкийн арми Транславанд ялгуусан ялалт байгуулав. Тэд Унгарын талд Сүбээдэйг хүлээж байв. Сажо голд шинэ арми байгуулж Унгарын Вайла 4 -р хааныг Мохигийн тулаанд ялж Сүбээдэй төлөвлөсөн үйл ажиллагааны дагуу агуу ялалтуудыг хийсэн юм. Унгартай хийсэн дайн [ засварлах | edit source ] Мохи дахь тулалдаан [ засварлах | edit source ] 200 жилийн өмнөөс л Монголын дайчид,морьт цэргүүд Унгарыг булаан эзлэх дайныг явуулсан. Сонирхолтой нь Унгарын арми 1241 онд Монголын цэрэг дайчидтай төстэй цэрэг дайны зохион байгуулалттай том арми байлаа. Морьт цэргийн гол тактик гэнэт дайсныг гэнэдүүлэн дайрах байв. Хэдий тийм ч морьт цэрэг ялалтанд хүрч чадсан. Нөгөө нэг тактик нь цэргийн хүн хүч нуугдаж байгаад мэдэгдэлгүй гардан тулаанд орох, дайсны ар талд гарах тактик байв. Унгарчууд эдгээр тактикийг 11-р зуунд хэрэглэхээ больсон. 11 -р зуунд Унгарын арми морьт цэргийн эсрэг Монголчуудын булаан эзлэх тактикийг их хэрэглэх болжээ. Унгарт Монголчууд галт бөмбөг дэлбэлэх, цэргүүдийг бөөнөөр нь устгах ажиллагааг их хэрэглэж байв. Унгарчуудад Монголын байлдан дагуулагчдын энэ арга айдас түгшүүртэй байв. Балканы тулаанд Унгарын Кутэн Хибчаг хаан өөрөө алагджээ. Монголын булаан эзлэлтийн дараа 4-р Ваила гүн болон Унгарын оршин суугчид дайнаас болж асар ихээр сүйрсэн байсан. 1241 онд Унгарын вант улс Феодалууд Европд Бербунд өв залгамжилж бүрэн эрх мэдлээ шилжүүлж газрын эзэнд цаг олгосон. 1222 оны хэрэг явдлаар Голдин Бүүл , хаан Эндру бүрэн эрхийг олж нөхцөл байдлын улмаас хэрүүл тэмцэлтэй санал зөрчилдөөнтэй байв. 4-р Вела хаан эрх мэдлийг авахыг хүсэж байвч хоорондоо санал зөрөлдөв. Ингээд улсаа таслан эрх мэдлээ тогтоов. Хаан Эндру Оросын хэргэм зэргийг хүртээн Волга голын эрэг дээр амьдарч байв. 1237 онд Жулианусын ноёрхол их байсан бөгөөд Вела хаан Бат хаан руу захиа илгээсэн. Энэ захианд Унгарын хаанд Бат хааныг бууж өгөхийг шаардаж сүйрлээ зогсоохыг хүссэн. Вила хариу авч чадаагүй бөгөөд 2 нууц захиа Унгарт хүргэгдсэн. Эхлээд 1239 онд Хибчаг ханлиг Унгарт орогнолыг хүсэж байсан ч ялагдаж, 2 дахь захиа нь 1241 оны 2 сард Польшид илгээгдсэн ч ялагдсан. Вила өөрийн армиудыг нэгтгэн улс орондоо хамгаалалт тогтоож байлаа. Пабын засаглалтай баруун Европд бүх зүйлээ асуудаг болохоор энэ хууль тустай байв. Гадаадын тусламж ирж ялангуяа Фредрик , Австрийн гүнжээс туслаж тэр нь жижиг хэсгийг нэгтгэж , энэ хамгаалалтандаа, арми цэрэгтээ итгэлтэй байлаа. Унгарын иргэд Вилагийн төвлөрүүлсэн хүчийг улам нэгтгэж энэ нь хүч чадлаа олсоор байлаа. Хэдий тийм ч Монголчууд үнэндээ аюултай байлаа. Унгарчууд бэлтгэл хангагдаж чадаагүй бөгөөд цэрэг дайчид хүн ам 100 гаруй жил тэмцэлдсээр байсан. Унгарчууд овог дайчдын толгойлогч цэргийн зохион байгуулалтын хувьд төстэй байсан юм. Унгарын арми 60,000 дайчидтай Мухын тулалдаанд асар мэдлэг, сахилга бат, зохион байгуулалттайгаар орсон. Гэвч тэд салангид үзэлтэй туршлагажаагүй байлаа. Хибчаг Кутэн Котони болон түүний дайчид тэмцсээр байсан. Хэдийгээр тэд тэмцэлдэж, зугтаж, ялж, ялагдаж байсан ч Монголчууд Унгарчуудын хооронд болсон тулаанд Бат хаан болон түүний байлдагчид Котоныг алсан. Австрийн цэрэг барууныханд бага ч болов тусалсан ч Унгарчууд өөрсдөө илүү чармайлттайгаар эх орноо хамгаалсаар байсан. Дундад зууны үеийн Мохигийн тулаан [ засварлах | edit source ] Унгарын арми Хэрнид голын эрэг дээр 1241 оны 4 сарын 10 -нд буудалласан бөгөөд Монголын талд энэ нь ашигтай байв. Тулаанд хаан болон түүний хүүхдүүд зугтааснаар Унгар эзлэгдэв. Агуу уудам Унгарын тал нутаг Карбатын уулс Трансилваниа тэдний гарт оржээ. Монголын арми асар хурдацтайгаар амжилтаа давтсаар байсан бөгөөд ноёрхолоо тогтоож байв. Нэлээд газар нутгийг эзэлсэн хэдий ч хамгаалалтаа бэхжүүлж чадаагүй бөгөөд хүмүүс туслахгүй байв. Тэд ард түмний асар их эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан бөгөөд Панноны баруун Европд зун намар эсэргүүцэж тулалдсаар байв. Данивт тулааныг үргэлжлүүлсэн Австрийн хил болон Адриатын тэнгис хүртэл булаан эзлэлтийг хийсэн бөгөөд Унгарчууд эзлэгдэх хүртлээ тэмцсээр л байсан. Энэ үед Корота 1091 онд эзлэгдсэн. Унгарчууд хааны нэр бүхий зоостой байв. Михиал Правдин , Вайла Бат хаантай тэмцсэн боловч ялагдал хүлээсэн. Хүн амын 20-40 хувь нь үхэж үрэгдсэн бөгөөд Монголчууд Унгарт хяналтаа тогтоож чадсан. Мөн Фрхур , Естергом , Вэйсприм , Тихани , Гуюр , Паннохалма , Мөсөн , Супрон , Зала , Локенхаус , Братислав , Нитра , Комбром , Филаков зэрэг хотуудад хяналтаа тогтоож чадлаа.Унгарын талаас гарын үсэг зурж ялагдлаа хүлээн зөвсөөрсөн ч 4-р Вила хаан Жевиш түүний гэр бүл тэмцлээ далдуур үргэлжлүүлсэн. 1242 оны хавар Цагаадай хаан 56 насандаа нас барж түүний дараа ан гөрөө хийх болон архидалт их байлаа. Бат хаан болон түүний байлдан дагуулагчид Азид эргэн иржээ. Унгарчууд тэмцлээ үргэлжлүүлсээр, Монголчууд баруун Европоос зугтааж булаан эзлэлтээ зогсооход хүрсэн байлаа. Унгарын түүхчид Унгарын эсэргүүцэл Монголд жинхэнэ бодитоор баруун Европд хадгалагдсан байсан гэж үздэг. Хэдийгээр баруун Европын түүх судлаачид хэлмэрчилхээс татгалзсан байдаг ч Цагаадай хааны гэнэтийн үхэл рүү дайрах ёстой, мөн баруун Европоос зайлсхийдэг, бусад Европ Америкийн түүхчдээс Монголчууд чадвартай юу хэмээн асуусан байдаг. Унгарын Европын баруун руу дайралтаа үргэлжлүүлсэн. Тэдний стратеги нь хэвээр, хэрэглэх морины тоо, Европод байх байршлын утга зүй нь өгөгдсөн байдаг. Монголын дайралт Магярсд энгийн нэг сургамж болсон. Хэдийгээр Монголын хотоо тойрсон бэхлэлт, цайз зэрэг нь сүйрсэн байсан ч тэдний довтолгоо нь улам нэмэгдсээр, тэд өөрсдийн цайзаа улам бэхжүүлж барьсаар байлаа. Тэд бэхлэлтээ барихдаа зөвхөн эргэн тойрондоо биш хил хязгаараа тойруулан барьж байсан. 13-14 р зууны турш хааны хүчинд маш их газрыг эзлэн өөрсдийн цайзаа улам бэхжүүлсэн. Крот-ын довтолгоо [ засварлах | edit source ] 1242 онд Клис портрэс дахь Монголын сүйрлийг тайлбарласан байдаг. Дундад зууны турш Крот нь 4-р Вила хаантай хамтран Унгарын вант биеэ даасан нэгдсэн улс байсан. Монгол Кадан нь 1241 онд Сажо мөрөн (гол)ын сав дагуу нутаг дэвсгэрийг эзэлж байсан. Тэдний 2 дахь довтолгоо нь Кротыг эзлэх төлөвлөгөөтэй байлаа. Дараа нь Зибрагын оршин суугчид нь тэдний эргэн тойрон болон оршин суух газраа тойруулан хамгаалалтын хашаа барьж байсан. Вилагийн Монголчууд нь Загреб дагуу Паннониа Далматыг эзлэхээр үргэлжлүүлсэн байдаг. Киданы толгойлогчын удирдлаган доор байх зуур 1242 оны 3-р сард Крот дахь Клис портрэс нь гол довтолгооны хэсэг байсан. Паннониа Далматд 4-р Вила хаанаас Монголчуудыг мөрдөж байсан байдаг. Далмат болон Трогер Реб нь 4-р Вила хааныг зугтахад нь тусалсан. Дараа нь тэдний цэргүүдийн довтолгоо дахин эхэлсэн. Цагаадай хааны үхлийн шалтгааныг ихэнх түүхчид судлаж үзсэн байдаг. 1242 онд Унгарын Кротын довтолгооны үеэр 4-р Вила хааны Мариа Ласкарина төрсөн байдаг. Энэ гэнэтийн халдлага нь цочирдуулсан Сарбатын хоолойн эргэн тойронд нуугдах байр газар хайх ба ойд нуугдахад хүргэсэн. Гэхдээ халдлагын гол төв нь Унгарын хаант улс байсан. Монголчуудын эсрэг Европчуудын дайн бүтэлгүйтэж байсан. Европчуудын үеэс үед дамнасан хаант улс хоорондын уламжлалт тулааны арга барил нь Монголчуудын дайралтын эсрэг үр дүнтэй байсан ч сүйрлээр төгссөн. 1241 онд Унгар ба Лэгника Полэсийн хувьд ихээхэн аюултай байсан. Европын феодол Хятадын ба эрхшээлийн эр зоригийн арга барилаар биш байсан нь хадгалагдсан гэвч урьдчилан тааварлаагүй Монголын Өгөөдэй удирдагчын ноёрхолын үхэл ба түүний армийн хожмын ухралт гэнэтийн зүйл байсан. Монголчууд Лэгникагийн тулаанд оролцсон Герман , Франц , Польш -ийн армийн 30000 хүний 25000 орчмыг нь хөнөөсөн байна. Үүний дараа Германы хотууд Майкл Кон -ы бичсэнээр Монголчуудад бууж өгсөн. Хятад Европ руу Монголын довтолгоо өргөжсөн нь [ засварлах | edit source ] Зарим их сурвалжид бичсэнээр Хятадын армийн түгшүүр, тэдний чавхи харвах, галт бөмбөг шидэх зэрэг нь Европын эсрэг Мохи -д тулалдахад Монголчуудад ашигтай байсан. Профессор Kenneth Warren Chase Монголчуудын Европ руу чиглэсэн дайнд галт зэвсэгийг ашигласан нь сайшаалтай байсаныг тэмдэглэсэн байдаг. Европод дэлгэрсэн яриагаар Сатантай нийлсэн Berthold Schwarz -н хийсэн зүйл нь хоосон зүйл болох тухай худал домог болсон байдаг. Европод Монголчуудын ашиглаж байсан зэвсэг нь тэд үнэхээр өөрсдөө зохион бүтээсэн зэвсэг байжээ. Монголын довтолгооны төгсгөл [ засварлах | edit source ] Зарим мэдээллээр Европод үлдсэн Монголын талаархи ярианд тэдний ялагдалд цаг агаарын нийт уур амьсгал тэдний нум сумны цавуу, шөрмөсний чанарт нөлөөлсөн гэж үздэг. Баруун Европын нутаг дэвсгэр ихээхэн ой хөвч, цайз шилтгээнтэй байсан ба тэдний хүчирхэг морин цэргүүд (Монголын морин цэргээс хүчтэй байсан) тулаанд нилээд боломж бий болгосон. Зарим түүхчид Мохи голд хийсэн Батын зогссон гол шалтгаан болсон, тэр ер нь давшилтаа урагшлуулахыг бодоогүй зэрэг нь нөлөөлсөн гэж үздэг. Тэр Оростой хийсэн олон жилийн аян дайнаас их хаан нас нөхцсөний дараа болон хүч чадлаа сэлбэх, цэргийн хүчээ зузаатгахаар Монгол руу буцаж эсэн мэнд ирсэн. Сүбээдэй руу тэдний удирдлагын ба анхан шатны стратеггүй байдал нь Монгол армийг буцаасан. Бат хаан Их далай руу( Атлантын далай )очих өөрийн төлөвлөгөөгөө Их хааны адил Мөнх хааны сонгох асуудал төгссөнөөс болон Цагаадай хаан үхсэний дараа 1255 он хүртэл Баруун Европ руу үргэлжлүүлж чадахгүй байсан. 1241-1248 онд Бат Зүчи хоёрын дунд зөрчил гарч байсан. Энэ үед Цагаадайн бэлэвсэн хатны төр барьж байсаны гол зорилго нь өөрийн хүү Зүчийг хаан ширээнд өргөмжлөх явдал байв. Хааны гэр бүлд тулгарсан зөрчил 1248 онд Гүег нас барсанаар Бат эрх мэдлийг авсан ба сүүлийн хэдэн жил байнгын зөрчилтэй байсан. Ингэснээр 1254 онд Алтан ордны бодлого нь Холучийн Данилагийн удирдлаган доор байсанаа 1259 онд түүний нас барсанаар төгсгөл болов. 1259 оны дайнд бүрэн ялагдсанаар Алтан орд Бэрхийн удирдлаганд оров. 1255 он хүртэл Бат өөрийн армиа буцаан авч чадаагүй байсан. 1251 онд Мөнх хаан Их хаан болсон. Тэрээр Их Ханиттай харилцаагаа бэхжүүлсэн хэдий ч Европыг булаан эзлэх бэлтгэлээ дуусгалгүй нас барсан. Түүний хүү аавынхаа ( үйл хэргийг) төлөвлөгөөг үргэлжлүүлэхээр хангалттай удаан амьдраагүй. Батын бага дүү Бэрх Кибчак Ханитын хаан болсон. Бэрх нь өөрийн үеэл Хүлэг шиг Европыг эзлэн авах хүсэлгүй байв. Бэрх өөрийн үеэл Исламын Аббасид Галипыг сүйрүүлж хаясан аймшигийг харсан. Эдгээр байдлыг хараад Бэрх үеэлийнхээ үйл хэргийг дэмжээгүй. Егепитийн Амлук болон Мусламын аль аль нь түүний үеэлийг дэмжээгүй учир тэднээс Бэрх болгоомжтой байж туслахыг гуйсан. Бэрхийн эзлэн авсан улсын ихэнх нь Туркууд байжээ. Чингисийн том хүү Зүчи нь зөвхөн 4000 цэрэгтэйгээр өөрийн байлдан дагуулалтыг хийж байсан. Түүний 500000 цэрэг нь Монголчуудад эзлэгдсэн Турк хүмүүс байв. Иймээс Ханать (эзлэн авсан улс) нь Турк соёл иргэншилтэй өөрийн ордны Монгол бөө мөргөлөөс илүүтэйгээр Туркын Мусилман шашинтай байсан. Иймээс Хүлэг хаан төр барьж эхлэхдээ Амлукийн хяналтан доорх ариун газрын төлөө өөрийн үеэл Бэрхийн эсрэг цэрэг морьдуулж дайн зарлаад эзлэн авжээ. Хүлэг 1262 онд нутагтаа эргэн ирж 1263 онд Кавказын хойд хэсэгт ялагдаж хүнд байдалд орсон. Бэрхтэй уулзахаар баруун тийш морьдсон. Польшийн эсрэг тулаан(1259-1287) [ засварлах | edit source ] 1259 онд буюу анхны дайралтаас 18 жилийн дараа 2 түмэн хүн ( 20000 эрэгтэй ) Алтан Орд Бэрхээр удирдуулан Lithuania -г дайрсны дараа Польшийг дайрсан. Энэ дайралтыг залуу хан хүү Ногай ба Тайбугатай хамт жанжин Бурундай удирдсан. Lublin , Sieradz , Sandomierz , Zawichost , Krakyw , Bytom нар хоосорч дээрэмдүүлэн сүйрсэн. Бэрх Польшийг бодлогогүйгээр булаан эзлэхийн тулд давшилт хийж байсан. Энэ дайралтийн дараа 4-р Pope Alexander Татарын эсрэг аян дайн нь амжилтгүй оролдлого болсон. 1287 онд хийсэн Тайбуга ба Ногай хаанаар удирдуулсан дайралт амжилтгүй болсон. Lublin , Mazovia , Sandomierz , Sieradz руу хийсэн дайралтууд амжилттай болсон боловч тэд Krakyw -д ялагдал хүлээсэн. Энэ дайралт Алтан ордын армиас нэг түмэн цэрэг цөөн байсан ба 1284 онд 2-р Ханиттай шинэ дайралтанд орсон. Бүхэл бүтэн армийхан Польш руу хүрэлцээтэй хүч илгээж ямар ч зэвсэггүйгээр хотын хана руу дайрсан. Польшийн арми дайрахад Жингийн цуваанууд сүйрч хэд хэдэн жижиг хотууд шатаж сүйрсэн. Литвийн эсрэг дайралт(1259,1275,1277) [ засварлах | edit source ] 1259 оны аян дайны турш Монголчууд Бурунда ,нэрт жанжин Бат , Lithuania -н эзэнт гүрний удирдлага дор байсан. 1275 , 1277 онуудад Lithuania -н эсрэг хийсэн бусад дайралт шиг тэд Монголчуудтай өрсөлдөхөөр гарч ирсэн боловч ялагдаж дараагийн 40 жилд алдсанаа буцаан авч чадаагүй. Bизантийн эсрэг дайн(1265,1324,1337) [ засварлах | edit source ] Бэрх хааны үед энэхүү тулаан болсон. 1265 оны өвөл Ногай хааны удирдлаганд 2 түмэн хүн ( 20000 цэрэг ) Болгар ба Byzantine Eastern Thrace -н газар нутгийн эсрэг дайралт хийсэн. 1265 оны хавар тэр 7-р Michael хаан Palaeologus -н армид ялагдсан. Ихэнхи Byzantine -ууд тулалдахын оронд зугтсан. Ногай -н арми Thrace -г дээрэмдсэний дараа Byzantine -ий хаан охин Euphrosyne -г Ногайтай гэрлүүлж Алтан ордтой ураг төрлийн холбоотой болсон. Michael Алтан орд руу маш их үнэтэй даавуу туслахаар явуулсан. Мөн Үзбэк хаан суух үед Thrace 1234 , 1337 онд дайралтанд өртсөн. Болгарын эсрэг дайн(1241, 1242, 1271, 1274, 1280, 1285) [ засварлах | edit source ] Өгөөдэй хааныг үхсэний дараа Бат хаан Унгараас Монгол руу буцахаар шийдсэн. Түүний армийн зарим хэсэг нь Болгарыг булаан эзэлсэн боловч Цар Иван Асен 2 -н удирдлага доорхи Болгарын армид ялагдсан. Цар Иван Асен 2 -н залгамжлагч Алтан ордын хаант нэрийн өмнөөс төр баригч 1-р Калман Асен -д татвар төлсөн. 1271 онд Ногай хаан 14 -р зууны эхэн үе хүртэл Алтан ордын эзэмшилд байсан нутгуудын эсрэг амжилттай дайлаар морьдсон. 1278 , 1279 онуудад Цар Ивало Болгарын армийг удирдаж байсан ба Татаруудад маш олон удаа ялагдаж байсан. Гэсэн хэдий ч дараагийн Болгарын Цар хаан Тохта -г хүлээн зөвшөөрч Ногай болон Чакаг үхсэний дараа Монголын эрх мэдлийг ганхуулсан. Унгарын эзэнт гүрний эсрэг тулаан(1280) [ засварлах | edit source ] 1280 -аад оны дунд үед Ногай хаан Тайбуга -н дагуух Унгарыг довтолсон. Ногай Transylvania -г сүйтгэсэн армийг удирдсан. Тэдгээр хотууд нь Reghin , Brasov , Bistrita нартай адил сүйтгэгдсэн. Тэгсэн хэдий ч Тайбуга өмнөд Унгарт удирдаж байсан гол арми нь Карбатад орсон их хэмжээний цасны улмаас зогссон ба Пэстийн ойлолцоо 4-р Ladislaus хааны арми ялагдаж буцах замдаа Счикли -д бүгсэн. Сүүлийн дайралтын үед Монголчууд булаан эзлэх хүчээ ихээр алдсан. Үүний үр дүн нь 1241 оны довтолгоонд илүү огцом өөрчлөлттэй байж чадаагүй ч 4-р Вила хаан армийн тактик давшилтийг багтаан чухалчилан үзэж чулуун шилтгээн барилгын өргөн хүрээгээр барьж, Унгарын эзэнт гүрний ялагдалд хариу цохилт өгч армийг ихээхэн өөрчилсөн. Сербийн эсрэг дайн(1293) [ засварлах | edit source ] 1293 онд Ногай хаан Сербын доторхи Монголын том дайралтыг удирдан түүний армид Сербын 2-р Стифан Урос хаан ялагдсан юм. Сербын хаан Ногай хааны дээрэнгүй чанартай дайн байлдааныг хүлээн зөвшөөрсөн юм. ↑ Sources vary, with estimates of Mongol forces from 10,000 to 50,000. ↑ Carey states on p. 128 that Batu had 40,000 in the main body and ordered Subutai to take 30,000 troops in an encircling maneuver. Batu commanded the central prong of the Mongols' three-pronged assault on Europe. This number seems correct when compared with the numbers reported at the Battles of Leignitz to the north and Hermannstadt ( Sibiu ) to the south. All three victories occurred in the same week. ↑ 3.0 3.1 Markó, László (2000). Great Honours of the Hungarian State . Budapest: Magyar Könyvklub. ISBN 963-547-085-1 . ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 Liptai, Ervin (1985). Military history of Hungary . Budapest: Zrínyi Katonai Kiadó. ISBN 963-326-337-9 . ↑ René Grousset The Empire of Steppes ↑ Carey, Brian Todd, p. 124 ↑ Colin McEvedy, Atlas of World Population History (1978) ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Монголчуудын_Европ_дахь_байлдан_дагуулалт&oldid=515182 '-с авсан Ангилал : Монголын түүх Монголын зэвсэгт хүчний түүх Европын зэвсэгт хүчний түүх Дундад зууны дайн Монголчуудын дайн Нуугдсан анги: Pages using ISBN magic links Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Бусад хэлээр Azərbaycanca Čeština Deutsch English Español Français עברית Hrvatski Magyar Italiano Bahasa Melayu Português Română Русский Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska ไทย Türkçe Українська 中文 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 11:00, 1 Есдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%87%D0%B0
  Монгол теле — Wikipedia Монгол теле Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ( Монголча битеннән юнәлтелде) Моңа күчү: навигация , эзләү Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Монгол теле Үзисем: Монгол хэл Илләр: Монголия , Кытай , Рәсәй , Кыргызстан Төбәкләр: Урта Азия , Ерак Көнчыгыш Рәсми халәт: Монгол Республикасы Сөйләшүчеләр саны: 5,7 миллион Дәрәҗә : - Классификация Төркем: ??? Язу: ... Монгол теле — Wikipedia Монгол теле Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ( Монголча битеннән юнәлтелде) Моңа күчү: навигация , эзләү Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Монгол теле Үзисем: Монгол хэл Илләр: Монголия , Кытай , Рәсәй , Кыргызстан Төбәкләр: Урта Азия , Ерак Көнчыгыш Рәсми халәт: Монгол Республикасы Сөйләшүчеләр саны: 5,7 миллион Дәрәҗә : - Классификация Төркем ... кирилл язуы Тел кодлары ГОСТ 7.75–97: мон 463 ISO 639-1 : mn ISO 639-2 : mon ISO 639-3 : mon Монгол CACHE

Монгол теле — Wikipedia Монгол теле Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ( Монголча битеннән юнәлтелде) Моңа күчү: навигация , эзләү Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Монгол теле Үзисем: Монгол хэл Илләр: Монголия , Кытай , Рәсәй , Кыргызстан Төбәкләр: Урта Азия , Ерак Көнчыгыш Рәсми халәт: Монгол Республикасы Сөйләшүчеләр саны: 5,7 миллион Дәрәҗә : - Классификация Төркем: ??? Язу: монгольское квадратное письмо [d] , соёмбо [d] , старомонгольское письмо [d] , латин язуы һәм кирилл язуы Тел кодлары ГОСТ 7.75–97: мон 463 ISO 639-1 : mn ISO 639-2 : mon ISO 639-3 : mon Монгол теле ( Монгол хэл ) – бу төшенчә Монголиянең монголлары телен вә барча Монгол төркеме телләрен аңлата. Моннан тыш 'Монгол теле' термины белән шулай ук борынгы гомуми Монгол телен һәм иске язудагы Монгол телен атыйлар. Эчтәлек 1 Монгол теле тар мәгънәдә 2 Монгол телләре төркеме 3 Тарихи монгол телләре 4 Шулай ук карагыз Монгол теле тар мәгънәдә [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Монголиянең төп халкы булган монголларның , Кытайдагы Эчке Монголия һәм башка провинцияләрдә яшәүче монголларның төп аралашу теле. Төп диалект буенча гадәттә халха-монгол яки халха кенә дип атала. Халха-монгол теленең әдәбият нормасы һәм Монголиянең дәүләт теле статусы бар. Бу телдә сөйләшүчеләр саны 2,3 млн. кеше чамасы ( 1995 ). Халха диалекты монгол теле диалектларының үзәк төркеменә керә. Шулай ук көнчыгыш һәм көнбатыш диалекталь группалар да аерыла. Диалектлар арасындагы аермалар нигездә фонетикада ята. Монголиянең милли теле буларак Монгол халык революциясеннән ( 1921 ) соң халха диалекты нигезендә төзелә башлады. 1943 елдан башлап аның язуда кирил әлифбасы кулланыла башлый. Монгол телләре төркеме [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Халха-монгол теле белән монгол язуы теле монгол телләре төркеменә керә. Бу төркем түбәндәге төркемнәргә бүленә: Төньяк-Монгол телләре: бүрәт , калмык , ордос , хамниган , ойрат . Көньяк-Монгол телләре: дагур , шира-югур , дунсян , баоань , ту . Әфганстандагы могол теле башкалардан нык аерылып тора. Бу телләр бер-берсенә бик якын. Төзелешләре буенча алар флективлык элементлары белән агглютинатив телләр буларак саналалар. Тарихи монгол телләре [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Шулай ук карагыз [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Тел порталы Тел белеме порталы Монгол телләре Үзәк Бурят • Хамниган • Монгол ( баарин, чаһар, халха, хорчин ) • Ойрат ( Алаша • Калмык • Торгут ) • Ордос Көньяк Баоань ( Канҗә • Дуншян ) • Шира-югур • Монгор Башка Даур • Могол Тарихи * Классик монгол • Урта монгол • Каракытай * — Үле телләр Бу дөнья телләре турында төгәлләнмәгән мәкалә. Сез, аны тулыландырып, проектка булыша аласыз. Чыганагы — ' https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Монгол_теле&oldid=2191407 ' Төркемнәр : Әлифба буенча телләр һәм диалектлар Монгол телләре Яшерен төркемнәр: Калыпны чакыруда кабатлап торган аргументларны кулланган битләр Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр Википедия:Мәкалә төпчекләре Навигация Шәхси кораллар Сез хисап язмагызга кермәгәнсез Бәхәс Кертем Яңа кулланучыны теркәү Керү Исемнәр мәйданы мәкалә Бәхәс Вариантлар Караулар Уку Үзгәртү Вики-текстны үзгәртү Тарихын карау Тагын Эзләү Навигация Баш бит Эчтәлек Исемлек Очраклы бит Хәзерге вакыйгалар Катнашу Җәмгыять үзәге Бәхәслек Соңгы үзгәртүләр Яңа битләр Ярдәм Иганә итү Бастыру/экспорт Китап ясау PDF иттереп алу Басма юрама Башка проектларда Викиҗыентык Кораллар Бирегә нәрсә сылтый Бәйләнешле үзгәртүләр Махсус битләр Даими сылтама Бит турында мәгълүмат Викимәгълүмат элементы Өземтә китерү Башка телләрдә Аҧсшәа Afrikaans አማርኛ Aragonés العربية Asturianu Azərbaycanca Башҡортса Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी བོད་ཡིག Brezhoneg Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Võro Français Frysk Gaeilge Galego 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Ido Íslenska Italiano 日本語 ქართული Qaraqalpaqsha Қазақша Kalaallisut 한국어 Kurdî Коми Кыргызча Latina Лезги Lietuvių Latviešu Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Dorerin Naoero Nāhuatl नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan ਪੰਜਾਬੀ Kapampangan Polski پنجابی پښتو Português Runa Simi Română Русский Саха тыла Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Shqip Српски / srpski Svenska Ślůnski தமிழ் Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Türkçe ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Tiếng Việt Volapük 吴语 Хальмг მარგალური ייִדיש 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Сылтамалар өстәү Бу бит соңгы тапкыр 21:33 10 сен 2017 үзгәртелә. Текст Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиясе буенча бирелә, аерым очракларда өстәмә шартлар булырга мөмкин. Өстәмә мәгълүматны Куллану шартларында карагыз. Яшеренлек сәясәте Wikipedia турында Җаваплылыктан баш тарту Ясаучылар Cookie турында килешү Мобиль юрама



https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8
  Монголи — Википеди Монголи «Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал Куçас: навигаци , шырамалли Монгол Улс Монголи Монголи ялавĕ Монголи гербĕ Патшалăх чĕлхисем монгол чĕлхи Тĕп хула Улан Батор Чи пысăк хула Улан Батор Президент Намбарын Энхбаяр Премьер-министр Санжийн Баяр Лаптăкĕ - Пĕтĕмпе 18 вырăнта 1 564 116 км 2 Халăх йышĕ - Пĕтĕмпе ( 2006 ) - Йышлăхĕ 139 вырăнта 3 532 980 1 8/км² Валюта ячĕ ... Монгол Улс Монголи Монголи ялавĕ Монголи гербĕ Патшалăх чĕлхисем монгол чĕлхи Тĕп хула Улан Батор Чи ... .mn Тел. префиксĕ +976 Монголи ( монг. Монгол ), официаллă ячĕ Монгол Республики (монг. Монгол Улс ... кăркăссем , 4,6% — дурбетсем (анăç-монгол йăхĕ) тата 3,4% — ытти халăх ушкăнĕсем ( хамнигансем , цаатансем , уйгур-урянхайсем, тывасем , вырăссем , китайсем ). 5 миллион ытла монгол Монголи тулашĕнче (çав шутран 4,8 млн. çын ытла Китайра ) пурăнаççĕ. Официаллă чĕлхе — монгол чĕлхи , аслă ăру хуласенче CACHE

Монголи — Википеди Монголи «Википеди» ирĕклĕ энциклопединчи материал Куçас: навигаци , шырамалли Монгол Улс Монголи Монголи ялавĕ Монголи гербĕ Патшалăх чĕлхисем монгол чĕлхи Тĕп хула Улан Батор Чи пысăк хула Улан Батор Президент Намбарын Энхбаяр Премьер-министр Санжийн Баяр Лаптăкĕ - Пĕтĕмпе 18 вырăнта 1 564 116 км 2 Халăх йышĕ - Пĕтĕмпе ( 2006 ) - Йышлăхĕ 139 вырăнта 3 532 980 1 8/км² Валюта ячĕ Монголи тугрикĕ Вăхăт тăрăхĕ ГВ +7 пуçласа +8 таран Патшалăх гимнĕ «Монголи гимнĕ» Тетел доменĕ .mn Тел. префиксĕ +976 Монголи ( монг. Монгол ), официаллă ячĕ Монгол Республики (монг. Монгол Улс) — Тĕп Азире вырнаçнă патшалăх . Çурçĕр енче чикки Раççейпе , кăнтăр енчи — Китайпа юнашар иртет, çĕрĕсем тинĕс хĕррине тухмаççĕ. Çĕр лаптăкĕ — 1 564 116 км². Тĕп хули — Улан Батор . Тупмалли 1 Географи 2 Халăхĕ 3 Истори 4 Çавăн пекех пăхăр Географи [ тӳрлет | кодне тӳрлет ] Халăхĕ [ тӳрлет | кодне тӳрлет ] Халăхĕ — 2 832 млн çын (2006, утă). Халăхăн 85% — монголсем , нумайăшĕпе халха-монголсем (çав шутра элжгин тата дариганга ушкăнĕсем (31 900 çын, 2000), татах хотогойт-монголсем, дархатсем, сартулсем, зун-узумчинсем (1700 çын, 1945), урянхайсем (25 200 çын, 2000), хотонсем, бурятсем (70 пин), шинэ-баргутсем (1000 çынна патнелле, 1947), захчинсем (29 800 çын, 2000), торгутсем, баятсем (50 800 çын, 2000), хошутсем, мянгатсем, олётсем, харачинсем, чахарсем, тумэтсем), 7% — казахсемпе кăркăссем , 4,6% — дурбетсем (анăç-монгол йăхĕ) тата 3,4% — ытти халăх ушкăнĕсем ( хамнигансем , цаатансем , уйгур-урянхайсем, тывасем , вырăссем , китайсем ). 5 миллион ытла монгол Монголи тулашĕнче (çав шутран 4,8 млн. çын ытла Китайра ) пурăнаççĕ. Официаллă чĕлхе — монгол чĕлхи , аслă ăру хуласенче вырăсла калаçать. Монгол чĕлхине халăхăн 85% ытла пĕлет. Истори [ тӳрлет | кодне тӳрлет ] Çавăн пекех пăхăр [ тӳрлет | кодне тӳрлет ] Монголи хулисем Халхасем Çăлкуç — « https://cv.wikipedia.org/w/index.php?title=Монголи&oldid=559436 » Категори : Монголи Навигация Ман хатĕрсем Кĕмен Сӳтсе явни Хушни Аккаунт тумалли Кĕмелли Ят хушшисем Страница Сӳтсе яв Вариантсем Пурĕ пăхнă Вула Тӳрлет Кодне тӳрлет Истори Тата Шырамалли Меню Тĕп страницă А-Я индекс Çĕннисем Улăшăннисем Ăнсăртран лекнĕ страница Хыпарсем Хутшăнасси Портал Канашлу Пулăшу Пулăшăр Печать/экспорт Кĕнеке тумалли Скачать как PDF Пичет версийĕ В других проектах Викисклад Хатĕрсем Кунта каçаканнисем Çыхăннă улшăнусем Файл хушмалли Ятарлă страницăсем Яланхи вырăн Страници çинчен Wikidata Страницăна цитатăла Урăх чĕлхесем Acèh Адыгабзэ Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية مصرى অসমীয়া Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български भोजपुरी বাংলা བོད་ཡིག বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী Brezhoneg Bosanski ᨅᨔ ᨕᨘᨁᨗ Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski डोटेली ދިވެހިބަސް ཇོང་ཁ Eʋegbe Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Frysk Gaeilge Gagauz Gàidhlig Galego Avañe'ẽ गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni ગુજરાતી Gaelg Hausa 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Адыгэбзэ Kabɩyɛ Kongo Gĩkũyũ Қазақша Kalaallisut ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Коми Kernowek Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Limburgs Ligure Lumbaart Lingála لۊری شومالی Lietuvių Latviešu मैथिली Мокшень Malagasy Māori Македонски മലയാളം Монгол Молдовеняскэ मराठी Кырык мары Bahasa Melayu Mirandés မြန်မာဘာသာ مازِرونی Dorerin Naoero Nāhuatl Plattdüütsch Nedersaksies नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Diné bizaad Occitan Livvinkarjala Oromoo ଓଡ଼ିଆ Ирон ਪੰਜਾਬੀ Kapampangan Papiamentu Picard पालि Norfuk / Pitkern Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Runa Simi Română Русский Русиньскый Kinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла Sicilianu Scots Davvisámegiella Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Gagana Samoa ChiShona Soomaaliga Shqip Српски / srpski Sranantongo SiSwati Basa Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் తెలుగు Tetun Тоҷикӣ ไทย ትግርኛ Türkmençe Tagalog Türkçe Татарча/tatarça ChiTumbuka Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Winaray Wolof 吴语 Хальмг მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Править ссылки Ку страницăна юлашки улăштарнă вăхăт: 20:08, 22 Раштав уйăхĕн 2015. Текст доступен по лицензии Creative Commons Attribution-ShareAlike , в отдельных случаях могут действовать дополнительные условия. Подробнее см. Условия использования . Конфиденциальность йĕркисем Википеди çинчен Яваплăха тивĕçтерменни Разработчики Соглашение о cookie Мобильная версия



http://baatad.com
  .:: Baatad ::. Баатарлаг нүүдэлчдийн баялаг өвөөс Монгол хэл, соёлын портал сайт Монгол English 简体中文 Нэвтрэх Бүртгүүлэх Лхагва 11 10-р сар 2017 та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу? хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх Та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх ЯАГААД МОНГОЛ ХЭЛ СУРАХ ШААРДЛАГАТАЙ ... .:: Baatad ::. Баатарлаг нүүдэлчдийн баялаг өвөөс Монгол хэл, соёлын портал сайт Монгол English 简体中文 Нэвтрэх Бүртгүүлэх Лхагва 11 10-р сар 2017 та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу? хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх Та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх ЯАГААД МОНГОЛ ХЭЛ СУРАХ ШААРДЛАГАТАЙ ВЭ? монгол хэл сурсанаар Нүүдэлчин монгол түмний түүх, өв соёл, монгол улсад юу болж байгаа CACHE

.:: Baatad ::. Баатарлаг нүүдэлчдийн баялаг өвөөс Монгол хэл, соёлын портал сайт Монгол English 简体中文 Нэвтрэх Бүртгүүлэх Лхагва 11 10-р сар 2017 та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу? хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх Та монгол хэл сурахыг хүсэж байна уу хэрэв тийм бол бид таньд энэхүү боломжийг олгож байна. Нэвтрэх Бүртгүүлэх ЯАГААД МОНГОЛ ХЭЛ СУРАХ ШААРДЛАГАТАЙ ВЭ? монгол хэл сурсанаар Нүүдэлчин монгол түмний түүх, өв соёл, монгол улсад юу болж байгаа талаарх мэдээллийг та цаг алдалгүй авах боломжтой. Суралцах орчин Та хичээлийн цаг, хичээлийн байр, танхимаас үл хамааран биеэ даан, ганцаарчилан суралцах боломжтой. Чанартай сургалт Танд монгол хэлийг мэргэжлийн өндөр түвшинд, ойлгомжтой, ярианд тулгуурласан хялбар аргаар сурах боломжийг олгож байна. Шинэ найз нөхөдтэй болох Та өөрийн найз нөхдийн хүрээгээ тэлж, монгол хэлийг шимтэн суралцдаг найз нөхөдтэй болохыг хүсэж байна уу? Монголын тухай Монголын үзэсгэлэнт байгаль, газар нутаг, байгалийн эрс тэс уур амьсгал, түүхийн дурсгалт газар, тэмдэглэлт баяруудыг мэдэхийн зэрэгцээ монгол орноор аялахад туслах болно. Баатад контент үйлвэрлэл Монгол үндэстний ёс заншил, соёлын давтагдашгүй өв уламжлалаа дэлхий дахинаа таниулан сурталчилж, түгээн дэлгэрүүлэн, хүүхэд залуусыг хүмүүжүүлэн төлөвшүүлэхэд оршино. coming soon ... баатадтай монгол хэлээ сурцгаая Нэвтрэх Бүртгүүлэх Үндсэн цэс Нүүр хуудас Бидний тухай Үйлчилгээний нөхцөл Холбоо барих Туслах цэс Хичээлийн зааварчилгаа Нууцлал Төлбөрийн хэрэгсэл Түгээмэл асуулт хариулт Мэдээлэл авах Та И-мэйл хаягаа бүртгүүлнэ үү. Манай хаяг Монгол улс, Улаанбаатар хот, Бага тойруу, 8-р хороо Мөнхбүл оффис төв 1 давхарт, БААТАД контент үйлдвэрлэл © 2016-2017 Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Хувилбар 1.0. Хөгжүүлсэн БААТАД контент үйлдвэрлэл × Modal Header Хадгалах Хаах



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B8%D0%BD_%D1%83%D0%BB%D1%81
  Чин улс — Википедиа нэвтэрхий толь Чин улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Манж Да Чин гүрэн Төрийн далбаа Төрийн сүлд Төрийн дууллын нэр: 《鞏金甌》 ' Шижир тунгаамал алтан бадар ' ('Cup of Solid Gold') Загвар:Center Нийслэл Хэту ала (1616-1626), Мүгдэн хот (1626-1644), Бээжин хот (1644-1912) Том хот Бээжин , Ханжоу Албан хэл Манж хэл Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл хятад ... хятад хэл , монгол хэл , уйгур хэл , төвөд хэл Ард түмэн (1616 он он) Манж үндэстэн Төр засаг Хаант ... тогтносон хаант улс байв. Хятад , Монгол , Тайвань орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх Өмнөд Манжуураас мандаж, 1636 онд Мүгдэн хотод анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж, 1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан ... Дайчин гүрэн гэж байснаас «дайчин», « гүрэн» зэрэг үгс монгол хэлнээ орсон. Хятадаар 清朝 чин-чао (Чин улс CACHE

Чин улс — Википедиа нэвтэрхий толь Чин улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Манж Да Чин гүрэн Төрийн далбаа Төрийн сүлд Төрийн дууллын нэр: 《鞏金甌》 ' Шижир тунгаамал алтан бадар ' ('Cup of Solid Gold') Загвар:Center Нийслэл Хэту ала (1616-1626), Мүгдэн хот (1626-1644), Бээжин хот (1644-1912) Том хот Бээжин , Ханжоу Албан хэл Манж хэл Зөвшөөрөгдсөн орон нутгийн хэл хятад хэл , монгол хэл , уйгур хэл , төвөд хэл Ард түмэн (1616 он он) Манж үндэстэн Төр засаг Хаант засаглал - 1616-1626 Нурхач - 1908-1912 Пүи 1616-1912 - Хожуу Алтан улс байгуулагдсан нь 1616 он - Абахай хаан улсын нэрээ Манж Да Чин улс болгосон 1636 он - Манж Да Чин улс мөхсөн нь 1912 оны 1 сар Нутаг дэвсгэр - Бүх талбай 14,700,000 км 2 Хүн ам - Тооллого (1776 он) 268,238,000 1900 он. Газар нутаг Чин улс , Дайчин гүрэн — манж үндэстэн үүсгэн байгуулж захирсан, 1636-1912 оны хооронд оршин тогтносон хаант улс байв. Хятад , Монгол , Тайвань орны 14.7 сая км² нутаг дэвсгэрийг эзлэн, хятад, манж, монгол, төвөд, хуй таван өнгөтнийг захирсан гүрэн байлаа. Анх Өмнөд Манжуураас мандаж, 1636 онд Мүгдэн хотод анх төвлөж, 1644-1661 онд бүх хятад орныг эзлэж, 1636-1757 онд бүх Монгол улсыг байлдан дагуулж оргил тэлэлтэндээ хүрээд БНХУ-д 1912 онд мөхжээ. Гарчиг 1 Нэр 2 Түүх 2.1 Үүсэл 2.1.1 Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь 2.2 Уналт 3 Засаг төр 3.1 Засаг захиргааны хуваарь 4 Нийгэм 5 Эдийн засаг 6 Хаад 7 Мөн үзэх 8 Газрын зураг 9 Зураг Нэр [ засварлах | edit source ] Дайчин гүрэн ( дайичинг гүрүн ) Улсын нэр монголоор Чин улс, манж Чин улс, Дайчин гүрэн зэрэг байна. Манжаар Дайчин гүрэн гэж байснаас «дайчин», « гүрэн» зэрэг үгс монгол хэлнээ орсон. Хятадаар 清朝 чин-чао (Чин улс), 大清 да-чин (их ариун) гэдэг. Хятадын «Да чин», манж-монголын «дайчин» (цэргийн туршлагатан) нь угтаа нэг үг бөгөөд сунжирсан хэлбэр нь юм. Анх Нурхач баатар улсаа Да-жинь буюу «Их Алтан» улс хэмээсэн ба хожим нь түүхчид «Хожуу Алтан» улс гэжээ. Харин түүний хүү Дээд эрдэмт хаан үндэстнийхээ нэрийг манж хэмээхийн сацуу улсын нэрийг 1636 онд Да-чин буюу «Дайчин» болгон сольжээ. Түүх [ засварлах | edit source ] Үүсэл [ засварлах | edit source ] Энх Амгалан хаан (1662-1722) Нурхачи баатар ( 1575 - 1626 ) манж аймгуудыг 1616 онд нэгтгээд Монголын Лигдэн хаанд захидал илгээж, нийтийн дайсан Мин улсын эсрэг хамтарч дайтахыг санал болгосноор Манж Чин улсын түүх эхэлнэ. Лигдэн урьд нь Мин улсыг удаа дараа довтолж, Мин улс Лигдэн хааныг алт мөнгөөр хахуульдсан тул дахин Хятадтай байлдахыг сонирхохгүй байлаа. Мөн Нурхачиийг өөртэй нь тэгш зиндаанд харьцсанд дургүйцэж, хамтарч ажиллахаас татгалзсан байна. Тэр ч байтугай 1619 онд Мин улстай холбоо тогтоон, Манжийн цэрэг рүү Өвөр Халхын тайж нарт 1 түмэн цэрэг өгч илгээн, байлдуулахад ялагджээ. Олзлогдсон тайж нарт Нурхач баатар өршөөл үзүүлж тавьж явуулсан. Тэр цагаас Нурхачи Өвөр Халхын тайж нарыг өөртөө татаж сэтгэлийг нь урвуулах болжээ. Чингис хаан 'Бусдын сэтгэлийг эзэл, сэтгэлийг нь эзэлсэн байхад бие нь хаа одох' хэмээн сургаж байсан лугаа адил Нурхач баатар 'Дайснаа зочин болгоё, зочноо нөхөр болгоё' гэж ярьдаг байв. Тэгсээр Хорчин , Горлос зэрэг аймгийн тайж нар, мөн Өвөр Халхын тайж нар Нурхачтай холбоотон болж, Лигдэн хаан ганцаарджээ. Өвөр Халхын тайж нар Манжтай холбоо тогтоохдоо Мин улсын эсрэг хамтарч байлдана гэж тангарагласан. Харин Лигдэн хаан Мин улсын их хэмжээний алт эрдэнэст шунаж, бусад ноёдыг өөрөөсөө түлхэх нөхцөлийг бүрдүүлсэн нь эргээд өвөрлөгчийн ноёд, их хааны хооронд дайн гарахад хүрсэн. Тухайлбал, 1622 онд Лигдэний эсрэг байлдаж ухраасан байна. 1623 онд Лигдэн хаан Өвөр Монголын Түмэд , Ордос зэрэг нутгуудыг Манжаас өрсөн өөртөө нэгтгэсэн байна. 1626 онд Нурхачиийг Абахай хаан ( 1592 - 1643 ) залгамжилж, Лигдэн хааныг өөрийн талд оруулахаар чармайж байв. Лигдэн хаан 1631 онд Манжийн эсрэг дайтан эхэлж, нутагт нь гүн давшин орсон боловч 1634 онд Манж ба түүний холбоотон монгол тайж нарын цэргийн нэгдсэн хүчинд цохигдож, Хөх нуурын (одоогийн БНХАУ -ын Цинхай муж) зүг ухарч яваад өвчнөөр нас барав. Манжууд Хөх хотыг эзэлж, 1636 онд Манжийн Абахай хаан өөрийгөө бүх Монголын хаан өргөмжилж, улсаа 'Чин улс' хэмээн нэрлэжээ. Манжууд Өвөр Монголын цэргийн хүчинд дулдуйдан 1640 онд Бээжинг авч, Мин улсыг мөхөөн, Хятадыг эзэлсэн юм. 1670 онд Манжийн Энх Амгалан хаан Хөх нуурыг эзэлжээ. 1646 - 1675 онуудад Өвөр Монголд Сөнөдийн Тэнгис ван , Лигдэний хүү Эрх Хонгор , ач Абунай , гуч Бүрни ван нар Манжийн эсрэг боссон боловч дарагдсан байна. Манжийн хаад эхэн үедээ Хасарын угсааны язгууртадын удмын охидоос хатан буулгадаг байв. Тиймээс Энх Амгалан хаан тэргүүтэн манжийн хаад өөрсдийгөө басхүү Юань улсын хаадын залгамжлагчид гэж үзэж байв. Манж нар Хятадыг эзлэхийн тулд хятад жанждуудад өөрсдийн эмэгтэйчүүдийг гэрлүүлэн урвуулж байв. [1] Манжийн ноёрхлын үед феодалын мөлжлөг ширүүссэн нь [ засварлах | edit source ] Манж улс Энх-Амгалан хааны үеэс цэцэглэн мандаж Тэнгэрийг тэтгэгч хааны үе хүртэл үргэлжилсэн юм. Манжийн түрэмгийлэгчид, Монголын шар хар феодалыг түшин, хөдөлмөрчин ард, албат, хамжлагын эрхгүй байдлыг урьдынхаас нь бүр хүндрүүлсэн билээ. Монголын тухай манж нараас “Монгол цаазын бичиг' -т оруулсан хууль цөм феодаль ангийн шинж чанартай нь илэрхий юм. Тэдгээр хууль ёсоор монголын хөдөлмөрчин олны аж төрөх хамаг юмыг нарийн чанд дүрэм хэмжээтэй болгож, монгол газарт Манжийн хянан цагдах дэглэм тогтжээ. Уналт [ засварлах | edit source ] Манж Чин улсын засаг төрөөс манж хэл , соёлыг хадгалан авч үлдэх бодлого явуулж байсан авч нэгэнт хүрээлэн буй нанхиад угсаатны хэл, ёс, заншилд аажим аажмаар автсаар, 19-р зуун болоход Манжийн хааны ордонд ч манжаар ярилцах нь ховор болжээ. Гэвч Чин улсыг мөхөх хүртэл манж бичгийн хэл зөвхөн тэдэнд захирагддаг байсан Монголын ноёд дээдсийн албан хэрэгт хэрэглэгдсээр байсан нь тун сонирхолтой агаад манж нар өөрсдөө ор тас умартсан байжээ. Манж улсын сүүлийн хаан Хэвт Ёс хоёрхон настайдаа хаан эзэн өргөмжлөгдсөн боловч эх хатан төрийн хэргийг барьж байлаа. 20-р зууны эхнээс Сун Ят Сен мэтийн Хятадын үндэсний үзэлтнүүд манж нарыг харийн булаан эзлэгчид гэдгийг нь тунхаглаж байв. Гэвч Синьхайн хувьсгал ялж, бүгд найрамдах улс байгуулмагцаа манжуудыг хятадын бүрэлдэхүүнд оруулах эрх ашгийн үүднээс тэднийг харийн түрэмгийлэгчид хэмээн тунхаглахаа зогсоож, өөрсдийн нэг хэсэг мэтээр сурталдах болжээ. Засаг төр [ засварлах | edit source ] Засаг захиргааны хуваарь [ засварлах | edit source ] Чин улс 18-р зуунд хамгийн өргөн буюу Дотор газар (18 муж), өнөөгийн зүүн хойд орон, Өвөр Монгол , Ар Монгол , Шиньжян , Төвөдийг хамарсан 13 сая км² газар нутагтай болсон байв. Дотор газрын 18 муж дээр Манжуур, Шиньжянг задалж 22 муж болгон өсгөжээ. Фужянь дотор байсан Тайванийг дотоод 19 дэх мужаа болгосон авч 19-р зууны төгсөлийн Япон-манжийн дайнд ялагдсанаар Японы мэдэлд шилжүүлсэн. Үүнээс гадна Солонгос (тухайн үеийн Чусонь ), Вьетнам зэрэг орон Чин улсад алба барьж байсан бөгөөд Афганы Катоор улс 19-р зууны дунд хүртэл гувчуур төлдөг байв. 1774-1798 онд Кокандын хант улс Чинд алба барьсан. Тэнгэр уулын ар өвөр (хожим Шиньжян болон нэгдсэн) - Хамил зэрэг хагас өөртөө засах хант улсыг багтаасан. Мөн Торгуудын шинэ хошууд багтаж байсан. Гадаад Монгол – Түшээт хан аймаг , Сэцэн хан аймаг , Засагт хан аймаг , Сайн ноён аймаг , Ховдын хязгаар , Урианхайн хязгаар Өвөр Монгол - 6 чуулган ( Жирэмийн чуулган , Зостын чуулган , Зуу үдийн чуулган , Шилийн голын чуулган , Улаанцавын чуулган , Их зуугийн чуулган ) Бусад монгол газар – Алшаагийн торгууд хошуу, Эзнээ голын өөлд хошуу, Или, Хөхнуур, Дарьгангын дээдсийн адууны сүрэг , Цахар найман хошуу , Хөлөнбуйр дахь шинэ, хуучин Баргын хошууд Төвөд ( Ү-Цан , Камын баруун хагас, одоогийн Төвөдийн ӨЗО -той бараг дүйнэ) Манжуур (Хятадын зүүн хойд орон, хожим Гирин , Хармөрөн муж болон задарсан) Арван найман муж ( Дотор газар ) Жили Хөнань Шаньдун Шаньси Шэньси Ганьсү Хүбэй Хүнань Гуандун Гуанши Сычуань Юньнань Гуйжоу Жянсү Жянши Жөжян Фужянь (1885 он хүртэл Тайванийг багтаасан) Аньхүй Сүүлд нэмсэн 5 муж Шиньжян Тайвань (1895 он хүртэл) Фөнтянь, одоогийн Ляонин Гирин Хармөрөн Нийгэм [ засварлах | edit source ] Мин улсын үед ойролцоогоор Хятад 150 сая хүн амтай байсан бол 18-р зууны төгсгөлд буюу Чин улсын үед 300 сая болж өссөн. Хүн ам өсөхөд нөлөөлсөн хэд хэдэн томоохон шалтгаан бий Мин улсыг унасанаар Эртний Цинь улсын үеэс баригдаж эхэлсэн хирээр жил бүр насанд хүрсэн олон мянган насанд хүрсэн хятад эрэгтэйчүүдийг дайчлан амь насыг авч оддог байсан Их цагаан хэрмийг барих явдлыг зогсоосон. Мин улсын сүүлийн жилүүдэд мөрдөгдөж ирсэн дааж давшгүй элдэв татвар-гувчуур (өрхийн татвар, цонхны гувчуур) гэх мэтийг болиулсан Зүүнгарын улсыг эзлэн авснаас хойш томоохон дайн хийгээгүй нь 18-р зуунд удаан хугацаагаар улс гүрэн нь тогтвортой тайван амгалан байсан Мөн Америкаас шинэ төрлийн ургацууд болох эрдэнэ шиш , амтат төмс, самар гэх мэт зүйлсийг импортлох болсон Мөн зүүн өмнөд Азиас шинэ төрлийн цагаан будаа ирсэн нь үйлдвэрлэл нь их хэмжээгээр өсөхөд жил бүр үерлэж олон сая хүний амийг авч оддог байсан Шар ба Хөх Мөрний тариалангийн даланг сэргээн засварлах, нэмж барих ажлыг Чин улсын эхэн үед санаачлан амжилттай зохион байгуулсан нь нөлөөлсөн. Эдийн засаг [ засварлах | edit source ] Мин улсыг түлхэн унагаасан үймээн самууны эцэст туйлдсан Хятадын эдийн засаг 17-р зууны төгсгөлд сэргэж хэвэндээ оржээ. Дараагийн зуунд Мин улсын төгсгөл үеийнх мэт дотоодын зах зээл үргэлжлэн тэлсээр, гадаад зах зээлээс хамаарах хамаарал ихэсч, бүс нутгуудын хоорондын худалдаа өсөн, хүн ам ч түргэн нэмэгдсэн. 17-р зууны сүүл үеэр хаагдсан зүүн өмнөд эргээ дахин нээснээр гадаад худалдаа маш хурдан дахин сэргэж, 18-р зууны сүүлийн хагасын турш жил тутам 4% өсч байлаа. Хятад нь цай , торго болон бусад бүтээгдхүүнүүдээ экспортлож, Баруунтай хийдэг гадаад худалдааны баланс нь ашигтай байв. Энэ урсгалын үр дүнд мөнгөний нийлүүлэлт маш их хэмжээгээр нэмэгдэж, өрсөлдөх чадвартай, тогтвортой эдийн засгийг бий болгожээ. Мин улсын үед татвараа төлөх боломжгүйгээс хураагдаж, томоохон газар эзэмшигчдэд худалдагдсан газрыг Чин улсын засгийн газар хуучин эздэд нь эргүүлэн өгч, газар эзэмшигчид олшров. Иргэдийг зах зээлд идэвхтэй оролцуулахын тулд Мин улсын үеийнхээс татварын ачааллыг багасгаж, хамжлагат ёсыг халж, ажиллах хүчний толгойн татварыг тогтоожээ. Их Сувгийн захиргаанд шинэчлэл хийж, тээврийн системийг хувийн худалдаачид ч ашиглах боломжтой болгосон байна. Мөн үр тарианы үнийн хяналтын систем нь тариа будааны хомсдолыг арилгаж, ингэснээр цагаан будааны үнэ 18-р зууны турш зугуухан өссөөр байлаа. Чин улсын төр баригчид чинээлэг худалдаачдын эрх ашгаас болгоомжилж, худалдаа хийх эрхийг хягаарлан, мөн ядуу нутгаас бусад газарт шинэ уурхай нээхийг зөвшөөрдөггүй байв. Хаад [ засварлах | edit source ] Нурхач Абхай Эеэр засагч Энх амгалан Найралт төв Тэнгэр тэтгэгч Сайшаалт ерөөлт Төр гэрэлт Түгээмэл элбэгт Бүрэн засагч Бадаргуулт төр Хэвт ёс Мөн үзэх [ засварлах | edit source ] Манж үндэстэн Зүрчид Өмнөх Хожуу Алтан улс Шунь улс Бага хаадын үе Манж Дайчин улс 1636-1912 Дараах Олноо өргөгдсөн Монгол улс БНХУ Газрын зураг [ засварлах | edit source ] Манжийн байлдан дагуулалт. Манж-Оросын гэрээгээр Оросын бүрэлдэхүүнд орсон нутаг Манжийн довтолгоо 1644-1662 Манжийн довтолгоо 1662-1683 Манжийн довтолгоо 1683-1747 Манжийн довтолгоо 1747-1796 Манж 1795 Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1895 он Манж улс дахь гадны улсуудын нөлөөний хүрээ 1905 он. Зураг [ засварлах | edit source ] ↑ [1] ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Чин_улс&oldid=525790 '-с авсан Ангилал : Хятадын династи Чин улс 1616 онд үүсгэн байгуулагдсан Нуугдсан анги: Pages using duplicate arguments in template calls Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Žemaitėška Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ کوردی Čeština Cymraeg Dansk Deutsch Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Võro Français 贛語 Galego 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Basa Jawa ქართული Kabɩyɛ Қазақша ភាសាខ្មែរ 한국어 Къарачай-малкъар Кыргызча Latina Lietuvių Latviešu മലയാളം मराठी Bahasa Melayu မြန်မာဘာသာ مازِرونی Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் ไทย Tagalog Türkçe Татарча/tatarça ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש Vahcuengh 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 09:51, 16 Арваннэгдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



http://manukol.com
  .: МОНГОЛ СУУ УХААНЫ МАНУКОЛ АКАДЕМИ :. НҮҮР ХУУДАС | МЭДЭЭ, МЭДЭЭЛЭЛ ОНЛАЙН ТУСЛАХ English version Монгол хувилбар » БИДНИЙ ТУХАЙ Мэндчилгээ Танилцуулга Академийн үйл ажиллагаа » УДИРДАХ ЗӨВЛӨЛ Суу хуралдай Хаан хуралдай Хатан хуралдай Их хуралдай » САЛБАР БҮТЭЦ Эрдмийн алба Эрдэмтэдийн зөвлөл Танилцуулга Үйл ажиллагаа Гүн ухааны хүрээлэн Монгол суу ухааны хүрээлэн Шашин, эзотерикийн хүрээлэн Шинжлэх ... .: МОНГОЛ СУУ УХААНЫ МАНУКОЛ АКАДЕМИ :. НҮҮР ХУУДАС | МЭДЭЭ, МЭДЭЭЛЭЛ ОНЛАЙН ТУСЛАХ English version Монгол хувилбар » БИДНИЙ ТУХАЙ Мэндчилгээ Танилцуулга Академийн үйл ажиллагаа » УДИРДАХ ЗӨВЛӨЛ Суу ... Танилцуулга Үйл ажиллагаа Гүн ухааны хүрээлэн Монгол суу ухааны хүрээлэн Шашин, эзотерикийн хүрээлэн Шинжлэх ухааны хүрээлэн Сургалтын алба Танилцуулга Монгол суу ухааны цэцэрлэг Монгол суу ухааны дунд сургууль Монгол суу ухааны их сургууль Суу ухаан танхим Танилцуулга Үйл ажиллагаа Лекц Баримтат кино CACHE

.: МОНГОЛ СУУ УХААНЫ МАНУКОЛ АКАДЕМИ :. НҮҮР ХУУДАС | МЭДЭЭ, МЭДЭЭЛЭЛ ОНЛАЙН ТУСЛАХ English version Монгол хувилбар » БИДНИЙ ТУХАЙ Мэндчилгээ Танилцуулга Академийн үйл ажиллагаа » УДИРДАХ ЗӨВЛӨЛ Суу хуралдай Хаан хуралдай Хатан хуралдай Их хуралдай » САЛБАР БҮТЭЦ Эрдмийн алба Эрдэмтэдийн зөвлөл Танилцуулга Үйл ажиллагаа Гүн ухааны хүрээлэн Монгол суу ухааны хүрээлэн Шашин, эзотерикийн хүрээлэн Шинжлэх ухааны хүрээлэн Сургалтын алба Танилцуулга Монгол суу ухааны цэцэрлэг Монгол суу ухааны дунд сургууль Монгол суу ухааны их сургууль Суу ухаан танхим Танилцуулга Үйл ажиллагаа Лекц Баримтат кино Нэвтрүүлэг Хаан ухаан танхим Танилцуулга Үйл ажиллагаа Лекц Баримтат кино Нэвтрүүлэг Хатан ухаан танхим Танилцуулга Үйл ажиллагаа Лекц Баримтат кино Нэвтрүүлэг Маркетингийн алба Мэдээлэл сурталчилгаа Түгээн дэлгэрүүлэх Үйл ажиллагаа зохион байгуулалт Хэвлэл мэдээллийн алба Хууль эрх зүйн алба Гадаад харилцааны алба Үйлдвэрлэлийн алба Санхүүгийн алба » НОМ ХЭВЛЭЛ Нийтлэл Сонин Ном Ярилцлага 100 цуврал лекц DVD » ЛЕКЦ Монгол суу ухаан 100 цуврал лекц Монгол хүн байхын учир 100 цуврал лекц » НЭВТРҮҮЛЭГ Телевиз ФМ, Радио » ТАХИЛГА Бөө Үйл ажиллагаа Лекц Тахилга Далд ертөнц » ХОЛБОО БАРИХ Оффис МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ “Намгүй төрт монгол” цуврал лекц 'ЭРГЭЦҮҮЛЭН УХААРАХУЙ 2' ном хэвлэгдэн гарлаа. 'МОНГОЛ ОНДООШИЛ' ном хэвлэгдэн гарлаа. ЗАРЛАЛ ( бусад ) Сүүлийн үеийн мэдээ : “Намгүй төрт монгол” цуврал лекц 'ЭРГЭЦҮҮЛЭН УХААРАХУЙ 2' ном хэвлэгдэн гарлаа. 'МОНГОЛ ОНДООШИЛ' ном хэвлэгдэн гарлаа. Биднийг дагах > МЭНДЧИЛГЭЭ Эдүгээ цагт хүн төрөлхтөн загасны эринээс бумбын эринд шилжиж байна. Өөрөөр хэлбэл, аргын эринээс билгийн эринд шилжирч байна. Аргын эринд шинжлэх ухаан хөгжиж, шинжлэх ухааны онол сургаал дээр үндэслэсэн техник технологи гайхалтай амжилтанд хүрсэн. Түүний үр дүнд эд зүйлс хийгээд материаллаг ертөнц ихэд хөгжингүй, боловсронгуй, тансаг сайхан болов. Харин хүн хийгээд хүний тархи, сэтгэхүй, сэтгэлгээ, оюун, ухаан, ухаарал, сэхээрэл навс унасан. Бас хүн хийгээд хүний зүрх сэтгэл, нинжин чанар, хүнлэг ёс, хайр энэрэл, ёс суртахуун, зан төлөв уланд гишгэгдсэн. Хүнийг жинхэнэ хүн болгодог, хүнийг жинхэнэ хүн байлгадаг тархи оюун, зүрх сэтгэлийн зүйлс алдагдсан гэсэн үг. Үүнтэй санал нэгдэхгүй хүн бараг үгүй байх. Өнөөдөр бараг дэлхийн бүх хүн шинжлэх ухааны өндөр мэдлэг, чадварыг эзэмшсэн. Ихэнх нь бакалавр, магистр, боловсролын доктор, шинжлэх ухааны доктор зэрэгтэй. Гэвч хүмүүс бие биенээ ойлгож мэдэрч, хүлээн зөвшөөрч, хайрлаж хүндэлж, уучилж өршөөж, тусалж дэмжих нь улам л дордсоор. Дэлгэрэнгүй » ЭРДМЭТЭДИЙН ЗӨВЛӨЛ Монгол суу ухааны Манукол академийн эрдэмтэдийн зөвлөл нь 2010 оны 3 сарын 13 - нд анх байгуулагдсан. Одоо 13 гишүүнтэйгээр ажиллаж байна. Үүнээс шинжлэх ухааны доктор,профессор цолтой 9 гишүүн, монгол суу ухааны хас суутан зэрэгтэй 2, хас ухаантан зэрэгтэй 6, хас билигтэн зэрэгтэй 5 гишүүн байна. Эрдэмтэдийн зөвлөлийн зорилго: • Академийн эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг бодлогоор хангах, удирдах Дэлгэрэнгүй » ХАТАН УХААН ТАНХИМ Монгол суу ухааны Манукол академийн Хатан ухаан танхим нь 2010 оны 3 сарын 13 - ны өдөр байгуулагдсан. Дөрөв дэх жилдээ үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байна. Нийт 150 гаруй жирийн гишүүнтэй, 9 жинхэнэ гишүүнтэй. Дэлгэрэнгүй » ХААН УХААН ТАНХИМ Монгол суу ухааны Манукол академийн Хаан ухаан танхим нь 2012 оны 3 сарын 23 - ны өдөр байгуулагдсан. Хоёр дахь жилдээ үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байна. Нийт 100 гаруй жирийн гишүүнтэй, 9 жинхэнэ гишүүнтэй. Зорилт •Монгол хаан ухааныг сурталчлан таниулах, түгээн дэлгэрүүлэх •Монгол хаан ухаанд эрэгтэйчүүдийг сургах, боловсруулах, соён гэгээрүүлэх •Монгол хаан ухаантай холбоотой эрэгтэйчүүдийн асуудлаар нийхэмд зөвлөлгөө өгөх, зөвлөмж боловсруулах •Монгол хаан ухаант эрэгтэйчүүдийн нийхэм дэх болон улс төр дэх оролцоог нэмэгдүүлэх •Нийхэмд монгол хаан ухаантаны үлгэр жишээг үзүүлэх, засаглахуй дахь монгол хаан ухаантаны үлгэр жишээг нэмэгдүүлэх Дэлгэрэнгүй » CУУ УХААН ТАНХИМ Монгол суу ухааны Манукол академийн Суу ухаан танхим нь 2011 оны 3 сарын 15 - ны өдөр байгуулагдсан. Гурав дахь жилдээ үйл ажиллагаагаа идэвхтэй явуулж байна. Нийт 30 жинхэнэ гишүүнтэй. Зорилт: •Монгол суу ухааныг сурталчлан таниулах, түгээн дэлгэрүүлэх •Монгол суу ухаант хөх монгол иргүдийг сургах, боловсруулах, соён гэгээрүүлэх •Монгол суу ухаантай холбоотой асуудлаар нийхэмд зөвлөлгөө өгөх, зөвлөмж боловсруулах •Монгол суу ухаант иргүдийн нийхэм дэх болон улс төр дэх оролцоог нэмэгдүүлэх •Нийхэмд монгол суу ухаантаны үлгэр жишээг үзүүлэх, засаглахуй дахь монгол суу ухаантаны үлгэр жишээг нэмэгдүүлэх Дэлгэрэнгүй » НИЙТЛЭЛ НИЙГЭМ ҮҮ, НИЙХЭМ ҮҮ? Амьтад сүрэглэн амьдардаг. Тэгвэл хүмүүс ч сүрэглэн амьдрах жамтай бөгөөд хүмүүсийн нийтээрээ хамтран амьдрах тогтолцоог нийхэм гэдэг байна. Ний гэдэг нь нийтээрээ, олуулаа гэсэн утга. Хэм гэдэг нь хэм хэмжээ. Тэгэхээр нийхэм гэдэг нь нийтээрээ хэм хэмжээтэй амьдрах тогтолцоо гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, нийхэм гэдэг бол хүмүүс хамтран амьдрахдаа нийтээрээ дагаж мөрдөх хэм хэмжээ, ёс ажээ. Тэрхүү нийтээрээ дагаж мөрдөх хэм хэмжээ нь юу вэ? Барууны хэмээх тодотголтой суурин соёл иргэншил нь формацын онолоор хүй нэгдлийн, боолын, феодалын, капиталист хэмээх нийгмийн хөгжлийн дөрвөн үе шатыг дамжин хөгжиж ирсэн байдаг. Эдгээрийг нэгтгээд аваад үзвэл, тэдгээр нь газар болон хөдөлмөрийн багаж зэвсэг, үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг хэн өмчилж авч чадсан нь чадаагүйгээ дарладаг, мөлждөг, дарангуйлдаг шударга бус, харгис тогтолцоо байсан. Энд хүний тархины хөгжил, ухамсар хийгээд оюуны хөгжил, эрдэм мэдлэг, боловсрол хүмүүжлийн тухай огтхон ч анхаараагүй. Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд дарлал мөлжлөг, дарангуйлал, шударга бус ёс тогтохдоо зөвхөн өмч хөрөнгөн дээр л суурилсан, өмч хөрөнгийг эзэмшиж авсан болон эс авсан асуудал дээр л суурилсан нь дэндүү харамсалтай. Оруулсан огноо: [ 2014-09-25 15:04:56 ] Tweets by @manukolacademy Хаяг: Улаанбаатар хот СБД, Бага тойруу – 44, Монголын Залуучуудын холбооны байр, 110 тоот Tel: (976)70114698 E-mail: info@manukol.com Зохиогчийн эрх © МАНУКОЛ АКАДЕМИ 2010 - 2014 он Бидэнтэй нэгдэх: Powered by: LJ



http://www.mongolpost.mn/blog
  Мэдээ Мэдээлэл Салбаруудын байршил Газрын зураг Тооцоолуур Илгээх үнэ тооцох +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл ... тань Монгол Шууда... ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШЛИЙГ НЭВТРҮҮЛЭГЧ 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Дэлгэрэнгүй 07 2017 / 12 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК-ийн 1029 дахь 'Шинэ ж... . Дэлгэрэнгүй 2017 14 2017/ 11 'Монгол улсын үндэсний ... ... Дэлгэрэнгүй 06 2017/ 10 Картаа хүссэн газраа 3 үгт хаягаараа хүр... Монгол шуудан ХК нь илгээмж, шуудан ... найрамдах улсын Хойд Ч... . Дэлгэрэнгүй 05 2017/ 10 'Монгол Улсад Мэдээлэл, Харилцаа Холбоон... Та бүхэн өргөнөөр оролцоно уу. Дэлгэрэнгүй 25 2017 / 08 ШИНЭ МАРК МОНГОЛ ЭМЭЭЛ... ШИНЭ МАРК -ийн нээлт CACHE

Мэдээ Мэдээлэл Салбаруудын байршил Газрын зураг Тооцоолуур Илгээх үнэ тооцох +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил W3W Илгээмжийн байршил шалгах Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил W3W Мэдээ Мэдээлэл Нүүр Мэдээ Мэдээлэл 2018 26 2018/ 01 'Ээжийгээ баярлуулахад тань Монгол Шууда... ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШЛИЙГ НЭВТРҮҮЛЭГЧ 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Дэлгэрэнгүй 07 2017 / 12 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК-ийн 1029 дахь 'Шинэ ж... . Дэлгэрэнгүй 2017 14 2017/ 11 'Монгол улсын үндэсний бахархалт бэр цэц... Та бүхэн өргөнөөр оролцоно уу. Дэлгэрэнгүй 31 2017 / 10 Шуудангийн үйлчилгээний жишиг салбар нээ... Эрхэм хүндэт үйлчлүүлэгч та бүхэн шуудангийн 46-р салбараар өргөнөөр үйлчлүүлээрэй... Хаяг: Бага тойруу-1, залуучуудын өргөн чөлөө, /Төрийн ордны хойд талд / СБД-ийн VI хороо, УЛА... Дэлгэрэнгүй 06 2017/ 10 Картаа хүссэн газраа 3 үгт хаягаараа хүр... Монгол шуудан ХК нь илгээмж, шуудан хүргэлтийн үйлчилгээгээ илүү хурдан, шуурхай болгож хүн бүрт хүрч үйлчлэх зорилтынхоо хүрээнд хаягжилтын төгс шийдлийг нэвтрүүлэгч гэж нэрлэгдэж... Дэлгэрэнгүй 05 2017 / 10 ОХУ-н Алтайн бүгд найрамдах улсын Хойд Ч... . Дэлгэрэнгүй 05 2017/ 10 'Монгол Улсад Мэдээлэл, Харилцаа Холбоон... Та бүхэн өргөнөөр оролцоно уу. Дэлгэрэнгүй 25 2017 / 08 ШИНЭ МАРК МОНГОЛ ЭМЭЭЛ... ШИНЭ МАРК -ийн нээлт Дэлгэрэнгүй 18 2017/ 08 МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬД ОРУУЛАХ НЭМЭЛ... Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд иргэдээс ирүүлэх саналыг үнэ төлбөргүйгээр “Монгол Шуудан” ХК-ийн бүх салбараар хүлээн авна.... Дэлгэрэнгүй 10 2017 / 07 Бөх нь хүчтэй, Морь нь хурдан, Сум нь мэ... , Дэлгэрэнгүй 06 2017/ 07 Ази Европыг холбосон транзит шуудангийн ... Уулзалтаар 2017 оны 9-р сараас эхлэн гурван улсын хооронд Транзит шуудангийн үйлчилгээг эхлүүлэхээр харилцан тохиролцлоо.... Дэлгэрэнгүй 06 2017 / 07 “Монгол шуудан” ХК, Гялс анагаах ухааны ... “Монгол Шуудан” ХК нь Монгол улсын Засгийн газраас хэрэгжүүлж буй “ЭЛЭГ БҮТЭН МОНГОЛ” хөтөлбөрийн хүрээнд Гялс анагаах ухааны төвийн “Элэгний С вирүсийн ачаалал тоолох” шинжилгээг ... Дэлгэрэнгүй 06 2017/ 07 'ШАР ШУВУУ' МАРКИЙН НЭЭЛТИЙН ҮЙЛ АЖИЛЛАГ... Та бүхэн өргөнөөр оролцоно уу. Холбоо барих утас:90350065, 99033055 Дэлгэрэнгүй 16 2017 / 06 “ГАЛТ ТЭРЭГНИЙ ЗҮТГҮҮР” СЭДЭВТ МАРКИЙН А... “Галт тэрэгний зүтгүүр” сэдэвт Монгол маркийн 1021 дэхь 6 номиналь Дэлгэрэнгүй 15 2017/ 06 'ГАЛТ ТЭРЭГНИЙ ЗҮТГҮҮР' СЭДЭВТ ШУУДАНГИЙ... 2017оны 06-р сарын 16-ны өдөр 11:00цагт Дэлгэрэнгүй 13 2017 / 06 “Харилцаа Холбоо, Мэдээлэл Технологийн С... Өдөрлөгийн үеэр компанийн үндсэн үйл ажиллагааны танилцуулга, гадаад, дотоод шуудангийн үйлчилгээ, хэвлэл захиалга, мэндчилгээ, хөнгөлөлт урамшуулал болон шуудангийн үйлчилгээг нэг... Дэлгэрэнгүй 05 2017/ 06 'МУНДАГ МААМУУ' ЗАХИДЛЫН УРАЛДААНЫ НИЙСЛ... Монгол Шуудан, АПУ компанийн Маамуу брэндтэй хамтран зохион байгуулсан #МундагМаамуу захидлын уралдааны #Нийслэл_дүүргийн шилдэг бүтээлүүд тодорлоо.... Дэлгэрэнгүй 05 2017 / 06 Монгол улсад мэдээлэл технологи харилцаа... Монгол улсад мэдээлэл технологи харилцаа холбоо шуудан үүсэж хөгжсөний 96 жилийн ойн 5 төрөлт спорт наадамд Монгол шуудан ХК багаараа тэргүүн дэд байр эзлэв.... Дэлгэрэнгүй « 1 2 3 » Бидний тухай Байгууллагын танилцуулга Компанийн засаглал Хүний нөөц Ил тод байдал Хувьцаа эзэмшигч Санхүүгийн мэдээлэл Тайлан Үнэт цаас Шуурхай мэдээлэл Холбоосууд Цахим марк худалдаа Хэвлэл захиалга Зип код Холбоо Барих Холбоо барих 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Сүхбаатарын талбай -9, ЧД 1-р хороо, Энхтайвны өргөн чөлөө, Ш/Х-1106, Улаанбаатар-15160, Монгол улс +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Монгол Шуудан ХК © 2017. Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Хайлтын үр дүн Мэдээлэл олдсонгүй! Илгээмжийн дугаараа шалгаад дахин оролдоно уу! Илгээсэн огноо: 60% Огноо Төлөв Илгээмжийн мэдээлэл Илгээмжийн төрөл Гардуулсан салбар Хүлээн авагчийн нэр



http://batireedui.com
  Бат-Ирээдүй Бат-Ирээдүй Нийтлэл Миний Тухай Ном Фото блог Холбоо барих Хайх УНАСАН БӨХӨД УЛИГ МУНДАХГҮЙ Ч ... Нийтэлсэн: 2013-02-07, 22:48 Саяхан миний бие МУИС-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл (ТУЗ)-ийн 5 багшийн төлөөлөлийн орон тоонд Монгол хэл, соёлын сургуулийн нийт багш нарын хурлаас (цэвэр 46 багшаас 25 санал авсан шүү, ажилтан ороогүй ... АЗИ НОМХОН ДАЛАЙН ОРНУУДЫН МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ТӨЛӨВ Нийтэлсэн: ... 5 багшийн төлөөлөлийн орон тоонд Монгол хэл, соёлын сургуулийн нийт багш нарын хурлаас (цэвэр 46 багшаас 25 санал авсан шүү, ажилтан ороогүй ... АЗИ НОМХОН ДАЛАЙН ОРНУУДЫН МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ТӨЛӨВ Нийтэлсэн: 2012-12-24, 21:25 Өнгөрсөн оны сүүлээр Монгол Судлалын Үндэсний зөвлөлийн төлөөлөгчид Австрали, Япон, Солонгос Улсын монгол судлалын гол төвүүдээр ажлын айлчлал хийсэн юм. Тус төлөөлөгчидийн бүрэлдэхүүнд миний бие оролцож Австрали, Япон, Өмнөд Солонгос ... Монгол мал тамгалах ёс ба орчин үе CACHE

Бат-Ирээдүй Бат-Ирээдүй Нийтлэл Миний Тухай Ном Фото блог Холбоо барих Хайх УНАСАН БӨХӨД УЛИГ МУНДАХГҮЙ Ч ... Нийтэлсэн: 2013-02-07, 22:48 Саяхан миний бие МУИС-ийн Төлөөлөн Удирдах Зөвлөл (ТУЗ)-ийн 5 багшийн төлөөлөлийн орон тоонд Монгол хэл, соёлын сургуулийн нийт багш нарын хурлаас (цэвэр 46 багшаас 25 санал авсан шүү, ажилтан ороогүй ... АЗИ НОМХОН ДАЛАЙН ОРНУУДЫН МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ТӨЛӨВ Нийтэлсэн: 2012-12-24, 21:25 Өнгөрсөн оны сүүлээр Монгол Судлалын Үндэсний зөвлөлийн төлөөлөгчид Австрали, Япон, Солонгос Улсын монгол судлалын гол төвүүдээр ажлын айлчлал хийсэн юм. Тус төлөөлөгчидийн бүрэлдэхүүнд миний бие оролцож Австрали, Япон, Өмнөд Солонгос ... Монгол мал тамгалах ёс ба орчин үе Нийтэлсэн: 2012-07-09, 18:34 Харвардын хөгжимчин Нийтэлсэн: 2012-07-09, 18:29 ЗУН ЦАГ Нийтэлсэн: 2012-07-09, 18:15 Өвөр зайсан МУИС-ийн кампус ИНАЛКО-той гэрээ байгууллаа Нийтэлсэн: 2012-07-09, 17:49 МУИС-ийн захирал профессор Санжбэгзийн Төмөр-Очир 2012 оны 5 дугаар сарын 25 нд Францын дорно дахины хэл иргэншлийн үндэсний дээд сургуулийн захирал профессор, монголч эрдэмтэн Жак Легрантай хоёр их сургуулийн хамтын ... БИДНИЙ САНАЛ САНААЧЛАГА, ИДЭВХЭЭС Л ИХ ЗҮЙЛ ШАЛТГААЛНА Нийтэлсэн: 2012-03-24, 18:11 ГЕРМАН (Берлин, Мюнхэн, Гөттингэн, Бонн, Аахэн, Дрэзден, Зийгэн), УНГАР (Будапешт), АВСТРИ (Вена, Гратц), ФРАНЦ (Парис, ) 2011/05/08-22) МУИС-ийн захирал профессор Санжбэгзийн Төмөр-Очир тэргүүтэй ажлын хэсэг өнгөрсөн сарын 9-21 нд Европын холбооны ... ХАРВАРДЫН ПРОФЕССОРЫН ХАМТ Нийтэлсэн: 2012-03-24, 17:59 Professor Mark Elliot and me 2011/06/12 Gandan, Ulaanbaatar, Mongolia АНУ-ын Харвардын Их Сургуулийн Зүүн Азийн хэл, иргэншил судлалын тэнхимийн эрхлэгч, профессор Марк Эллиот 6 дугаар сарын 12-14 нд манай их сургуульд ... ‹‹ Өмнөх 1 2 3 4 5 6 7 Дараах ›› ӨӨРИЙН ТУХАЙ ТОВЧ Монгол Улсын Их Сургуулийн Хэлбичгийн Факультетийг Монгол хэл, уран зохиолын багш, судлаач мэргэжлээр төгссөн. Мөн МУИС-ийн Франц хэлний орчуулагчийн ангийг оройгоор төгссөн. 2011 оны 4 дүгээр сараас МУИС-ийн Монгол судлалын Хүрээлэнгийн Гүйцэтгэх Захиралаар ажиллаж байна. The New Media Group-ийн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн. 2008 оноос Монгол Улсын Монгол хэлбичгийн багш нарын үндэсний ... Ангилал ЭХ ХЭЛ БИЧИГТЭЭ ЭЗЭН НЬ БАЙЦГААЯ ЯПОН ОРОН, ЯПОНЫ СОЁЛ ЯПОНД ХЭРХЭН АМЬДРАХ ВЭ? ЯПОН ХЭЛНИЙ ХИЧЭЭЛ ЭШ ҮГС ЯПОН ДУУНЫ САН ЮМ ГЭДЭГ УЧИРТАЙ ТЭМДЭГЛЭЛ ИЛ ЗАХИДАЛ САНАА ВИДЕО БОЛОН БИЧЛЭГ МЭДЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ БИЧИЛ ҮГҮҮЛЭЛ ДЭЛХИЙН ШИЛДЭГ 10 ИЛТГЭЛ УДИРТГАЛ, УЯЛГА ҮГС ШИНЭ ЦАГИЙН ЕРТӨНЦИЙН ГУРАВ ШҮЛЭГ МИНЬ МОНГОЛ ТЕХНОЛОГИ МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ХИЧЭЭЛ МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ҮГСИЙН САН НИЙТЛЭЛ ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ ҮГҮҮЛЭЛ МОНГОЛ ЁС ЗАНШИЛ МОНГОЛ МЭДЛЭГ ЭХ ХЭЛ ЭРДЭНЭСИЙН САН МОНГОЛ АМАН СОЁЛ АНГЛИ-МОНГОЛ ЗҮЙР ҮГИЙН САН ЛЕКЦ СЕМИНАР © 2011. Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. by



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%87%D1%83%D1%83%D0%B4
  Монгол үндэстэн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол үндэстэн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас — « Монголчууд » гээд холбогдов — Харайх: Удирдах , Хайлт Монгол үндэстэн Чингис хаан Хубилай хаан Д. Сүхбаатар Б. Ринчен Ю. Цэдэнбал Ж. Гүррагчаа Б. Сарантуяа Д. Дагвадорж Өнөөгийн байдал Нутаг орон Дэлхий даяар — ~10 сая (тооцоо). Үүнээс: Монгол ( МУ ) — 3,000,000+ ( 2015 ) Хятад ( БНХАУ ) — 6,060,000 ... Монгол үндэстэн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол үндэстэн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас — « Монголчууд » гээд холбогдов — Харайх: Удирдах , Хайлт Монгол үндэстэн Чингис хаан Хубилай хаан Д ... Дэлхий даяар — ~10 сая (тооцоо). Үүнээс: Монгол ( МУ ) — 3,000,000+ ( 2015 ) Хятад ( БНХАУ ... ( АНУ ) — 17,036 ( 2010 ) [1] Хэл бичиг төрөлх монгол хэл (кирил, монгол хоёр үсгээр бичдэг), хятад хэл ... , лал Төрөл холбоо Ойр төрөл бууань , дагуур , дуншян , могол , монгор Хэл угсаа монгол угсаатан CACHE

Монгол үндэстэн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол үндэстэн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас — « Монголчууд » гээд холбогдов — Харайх: Удирдах , Хайлт Монгол үндэстэн Чингис хаан Хубилай хаан Д. Сүхбаатар Б. Ринчен Ю. Цэдэнбал Ж. Гүррагчаа Б. Сарантуяа Д. Дагвадорж Өнөөгийн байдал Нутаг орон Дэлхий даяар — ~10 сая (тооцоо). Үүнээс: Монгол ( МУ ) — 3,000,000+ ( 2015 ) Хятад ( БНХАУ ) — 6,060,000 ( 2015 ) Орос ( ОХУ ) — 660,000 ( 2015 ) Өмнө Солонгос ( БНСУ ) — 29,534 ( 2010 ) [1] Америк ( АНУ ) — 17,036 ( 2010 ) [1] Хэл бичиг төрөлх монгол хэл (кирил, монгол хоёр үсгээр бичдэг), хятад хэл , орос хэл Шүтлэг буддын шашны буяны ёс ( шарын шашин ). шашингүй. цөөнхөд бөө , тэнгэр , христ , лал Төрөл холбоо Ойр төрөл бууань , дагуур , дуншян , могол , монгор Хэл угсаа монгол угсаатан ( монгол төрлийн хэлтэн ) Дотроо авга , баарин , барга , баяд , буриад , булгад , горлос , дархад , дарьганга , дөрвөд , захчин , мянгад , найман , ойрд , онниуд , өөлд , сартуул , сөнөд , торгууд , түмд , урианхай , үзэмчин , халимаг , халх , харчин , хорчин , хорь , хотгойд , цаатан , цонгоол , цахар , элжигин ... Монгол (олон тоонд монголчууд ) — Монгол улсын үндсэн хүн ам болсон монгол угсаат ард түмэн , 10 сая хүнтэй үндэстэн . Монгол улсаас гадна Хятад , Орос , Хиргис , Өмнө Солонгос , Америк болон Европын орнуудад тархан суурьшиж байна. Хянганаас Или , Тарвагатайн нуруу , Цагаан хэрэмнээс Байгал нуур хүрсэн өргөн уудам газар нутагладаг. Мөн дорно Европын Ижил мөрний эрэг, Тэнгэр уулын Төмөрт нуурын эрэгт суужээ. НТӨ 209 онд монголчуудын анхны улс Хүннү байгуулагдаж улмаар МЭ 156 онд онд Сяньби , 330 онд Нирун , 386 онд Тоба Вэй , 907 онд Хятан улсууд байгуулагджээ. Чингис хаан 1206 онд Их Монгол улсыг байгуулсан нь орчин үеийн монгол үндэстэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн томоохон үйл явдал юм. 17-18-р зуунд монголчууд манж , оросын харьяанд орсоноос зарим хэсэг нь хэлээ мартаж орос , хятад хэлээр ярих болсон байна. 1911 онд Монгол улс сэргэн мандаж, 1961 онд НҮБ -ын бүрэн эрхт гишүүн болсон. Нүүдлийн мал аж ахуй бол монголчуудын уламжлалт аж ахуйн хэлбэр юм. Бөө мөргөлтэй байсан монголчууд 16-р зуунаас буддын шашинтан болжэээ. Коммунист засаглалын үед атеизм буюу шашингүй үзлийг сурталчилж байв. Хадмал толь Монгол нэрийдэл монгол үсгээр бичсэн худам ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠦᠨᠳᠦᠰᠦᠲᠡᠨ (mongɣul ündüsüten) ᠮᠣᠩ᠋ᠭᠣᠯᠴᠤᠳ (mongɣulčud) кирилл үсгээр бичсэн буриад монгол үндэһэтэн, монголшууд монгол монгол үндэстэн (mongol undesten) монголчууд (mongolchuud) халимаг моңһл улс, моңһлмуд Гадаад нэрийдэл англи Mongol people, Mongols орос монгол, монголка, монголы тува моол чон, моолдар хасаг моңғолдар хятад 蒙古族 мөнггү зү Тайлбар: ерөнхий нэр, олон тоог хамт бичив. Гарчиг 1 Нэр 2 Газар зүй 2.1 Нутаг орон 3 Хүн ам зүй 3.1 Монголд 3.2 Хятадад 3.3 Орост 3.4 Бусад газар 3.5 Овог аймаг 3.6 Хэл бичиг 3.7 Шашин шүтлэг 4 Түүх 4.1 Эртний түүх 4.2 Дундад зуун 4.3 Орчин үе 4.4 Он дараалал 5 Соёл 6 Зураг 7 Гадаад холбоос 8 Зүүлт, тайлбар Нэр « Монгол » ( ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ) гэдэг энэ нэрийн тухай анх яаж хэдийд үүссэн талаар судлаач эрдэмтэд их маргалддаг бөгөөд албан ёсоор батлагдсан тайлбар байхгүй. Энэ нэрийг уул усны нэртэй холбож үздэг. Буриадын эрдэмтэн Дорж Банзаров Монгол гэдэг нэр нь Мон гэдэг голын нэрээс иш авсан гэж үзсэн байна. Гэхдээ «Мон» гэдэг гол олдоогүй юм байна. Нөгөө талаас монгол аймгийнхан 3 голын эхэнд нутаглаж голынхоо эхийг Мон гэж нэрлэсэн байж болох юм. «Монгол» ( монггул ) 17-р зууны үеийн түүхч Саган сэцэн Эрдэнийн эрхи зохиолдоо энэ нэрийг Чингис хаан өөрөө өгсөн гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Монгол гэдэг нэрийн Мон гэдэг нь зовж зүдрэх гэсэн утгатай, харин гол гэдэг нь гол цөм гэсэн утгатай гэжээ. Энэ нэр монгиносон мунгинасан гэдэг үгнээс гаралтай гэж үзсэн байна. Эртний монгол аймгийн өвөг дээдэс Эргүнэ күнгээс мунгинан монгинон нүүсээр 3 голын сав газарт ирж суурьшсан. Бөө мөргөлийн бэлгэ тэмдгээр өгсөн нэр гэж үзсэн. Монка-тэнгри-гал гэдэг үгний ка-тэнгри нь хасагдаад. Цаашдаа 2 дахь үеийн эгшиг эхнийхтэйгээ ижилсэж «Монгол» гэдэг нэр үүсэн байна. «Монгол» гэдэг нэрийг Хятадын судруудад Мэн-гү Ман-гу-зы Мон-гу-лун Ман-ту Мэн-гү-лүн хэмээх дуудлагатай дүрс бичгүүдээр тэмдэглэдэг байсан. Юань улсын үеэс үүнийг нэг мөр «Мэнгү» гэж тэмдэглэдэг болжээ. Энэ нь хэдийнээс мунгинагсад хуучин бүдүүлэгчүүд гэсэн утгатай юм байна. Эрдэмтэн судлаач Сүхбаатар Вэй улсын сударт Тоба улсын цэргүүд нэгэн аймгийг эзэлчихээд тэндээс нэг хүүг олзлон авчээ. Тэр хүүг Мугулюй гэж нэрлэсэн байна. Тэр хүү нь Их Нирун улсыг үүсгэн байгуулсан. Нирунчууд өөрийн удирдагчынхаа нэрээр аймгаа нэрлэсэн байж болох юм. V зууны үеээс Эргүнэ хунаас нүүн ирэгсэд гурван голын хөвөөнд амьдарч эхэлсэн бөгөөд тэр овог аймаг дундаас Мон овогтон хүчирхжиж, улмаар Гол буюу зонхилогч улс болсон учраас «Монгол» гэх нэр үүссэн гэж ШУА-н академич Далай гуай тэмдэглэсэн байдаг. Газар зүй Монголын тал нутаг Монгол үндэстэн мандсан нутаг нь Төв Ази юм. Монголын тэгш өндөрлөг буюу Монголын тал хээр нь далайн түвшнээс дээш 900-1500 м өндөр өргөгдсөн өндөрлөг юм. Монголчуудын нутгийн урд хэсэгт нь говь , дунд хэсэгт нь тал хээр , хойд талд нь ойт хээрийн бүс зонхилдог. Баруун болон хойд талдаа харьцангуй өндөр Тэнгэр уул (7000 м хүрнэ), Тарвагатай , Алтай (4400 м), Соён (3400 м), Хангай (4000 м), Хэнтийн нуруу (2800 м), урд талаараа Зүүнгар , Говь зэрэг говь, цөл газар байна. Зүүн талдаа Мэнэнгийн тал , Хөлөнбуйрын нам доор тал нутаг байх ба Шилийн богд зэрэг унтарсан галт уулстай. Дорнош Их Хянган , өмнөш Цагаан хэрэмд тулна. Монголчуудын нутагт Байгал , Хөвсгөл , Увс , Хяргас , Хар-Ус , Буйр , Далай , Бост , Эв , Өрөнгө нуур , Ангар мөрөн, Сэлэнгэ мөрөн , Орхон , Завхан , Ховд , Хэрлэн , Туул , Ил , Хатан гол зэрэг томоохон гол нуурууд бий. Халимагийн тал Каспи хавийн нам доор газарт байрладаг. Нутаг орон Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай (км²) Нийслэл Монгол хүний эзлэх хувь Нутгийн хуваарь Монгол улс тусгаар улс 1,566,600 Улаанбаатар 95% 22 нутаг: Архангай, Баян-Өлгий, Баянхонгор, Булган, Говь-Алтай, Говьсүмбэр, Дархан-Уул, Дорноговь, Дорнод, Дундговь, Завхан, Орхон, Өвөрхангай, Өмнөговь, Сүхбаатар, Сэлэнгэ, Төв, Увс, Улаанбаатар, Ховд, Хөвсгөл, Хэнтий Монгол улс 21 аймаг, нэг нийслэлд хуваагддаг. Баян-Өлгийгээс бусад аймагт монголчууд дийлэнх олонх байна. Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай (км²) Нутгийн төв Монгол хүний эзлэх хувь Нутгийн хуваарь Өвөр Монгол орон Хятад I 1,183,000 Хөх хот 17% 12 нутаг: Алшаа, Баяннуур, Бугат, Ордос, Тунляо, Улаанцав, Улаанхад, Үхай, Хөлөнбуйр, Хөх хот, Хянган, Шилийн гол Баянгол тойрог Хятад II 470,954 Хорол 4.1% Хорол, Бүгүр, Лобнуур, Чакилик, Черчен, Хэжин , Хошууд , Бостнуур , Яньчи Бортал тойрог Хятад II 24,934 Бортал 5.6% Бортал, Жинь, Рашаан Хайши тойрог Хятад II 325,785 Дэлхий 7.2% Дэлхий, Голмуд , Улаан , Дулаан , Тяньжүнь, Лөнхү, Их цайдам, Магнай Хятад улсын монголчууд улсын нэг, хоёрдугаар зэргийн нутагт хүн амын цөөнх болсон. Монгол улсыг даган сунасан Өвөр Монгол орон , түүнтэй хаяа залгаа муж оронд байна. Баруун захаас дурдвал Шиньжянгийн Бортал , Баянгол тойрог, Ховогсайр шянь, Хөхнуур мужийн Хайши тойрог, Хөнань шяньд байна. Ганьсү мужийн Сүбэй шянь , Хөбэй мужийн Вэйчань шянь, Ляонин мужийн Фүшинь шянь, Харчин зүүн гарын шянь, Гирин мужийн Өмнөд горлос шянь, Хармөрөн мужийн Дөрвөд шянь зэрэг болно. Өвөр Монголын газар нутгийн дотор монголоороо байгаа нь аймаг , хошуу байдаг бол хятаджиж байгаа нь хот (аймгийн зэрэгтэй), шянь болон өөрчлөгддөг. Нутаг орон Улс Зэрэг Талбай (км²) Нийслэл /нутгийн төв Монгол хүний эзлэх хувь Нутгийн хуваарь Буриад орон Орос I 351,334 Улаан-Үд 30% 23 нутаг: Ах, Бабант, Байгал шадар, Баргажин, Бичүүр, Загарай, Захаамин, Зэд, Муя, Мухаршивэр, Сэлэнгэ, Тарвагатай, Түнхэн, Улаан-Үд, Хабаан, Хиагт, Хойдбайгал, Хойдбайгал хот, Хорь, Хурамхаан, Хэжэнгэ, Эвлэг, Яруу Халимаг орон Орос I 74,731 Элст 56% 14 нутаг Агийн тойрог Орос II 19,600 Аг 62.5 % Аг хот, Аг, Дульдурга, Могойт Усть-Ордын тойрог Орос II 22,400 Ордын-Адаг 39.6 % Алар, Баяндай, Бохан, Нукут, Оса, Эхирэд-Булгад 2010 оны байдлаар халимагууд Халимаг улсын хүн амын 57.4%-г бүрдүүлж байгаа бол буриадууд Буриад улс, Агийн тойрог , Усть-Ордын тойрогт цөөнх болж байна. Оросын ЗГ Агийн тойрог , Усть-Ордын хоёр буриад автономит тойргийг 2008 онд Эрхүү муж болон Өвөр Байгалийн хязгаарт нэгтгэжээ. Киргиз улсын Иссык-Куль муж дахь Төмөрт нуурын (Иссык-куль) зүүн эрэг, Караколь ( Харгол ) хот, Ак-Суй районд ойрдууд бий. Газар зүй хэсэгт хамаарах зургийн түүвэр Монгол улс ба Хятадын монгол нутгийн газрын зураг 2006 он. Усть-Орд, Буриад, Аг Халимаг орны байрлал Бост нуур Хүн ам зүй Гол өгүүлэл: Монголын хүн ам зүй Он Хүн ам Тэмдэглэл 1 он 2,000,000? [2] 1000 750,000 киданчууд 1200 2,000,000? 2,000,000 монголчууд [3] [4] Лев Гумилёв 12-р зууны монголын овог аймгууд 700,000 хүнтэй байсан гэж үзсэн байдаг ба үүндээ киданчуудын тоог оруулаагүй. 1650 2,760,000 [5] 50,000-60,000 буриад (77,000) [6] [7] . 860,000 халх [5] (Түшээт ханы 3 хошуу 280,000, Сэцэн хан аймаг 240,000, Засагт ханы 4 хошуу 340,000) [5] (Ш.Нацагдоржийн 'Халх товчоон' зэрэг социализмийн үеийн бүтээлүүдэд Халхын ханлиг 600,000 хүн амтай байсан гэж үзжээ). өмнөд монголчууд 1,100,000. [5] 850,000? ойрд : 250,000 халимаг [5] . 100,000 дээд монголчууд . [5] [8] 500,000 зүүнгарчууд [5] 1700 600,000 зүүнгарчууд (1755), 200–250,000? халимаг (1771), 200,000 дээд монголчууд (1720 он) [9] 1800 600,000 халх. 440,000? ойрад: 120,000 зүүнгарчууд, 120,000? дээд монголчууд 1900 2,300,000? 283,383 [10] буриад (1897). 500,000? халх (1911). 380,000 ойрад: 70,000? Монголын ойрад (1911), 190,648 халимаг (1897), 50,000 дээд монголчууд, [9] 70,000? бусад ойрад. 1,500,000 өмнөд монголчууд (1911) [11] [12] 1927 2,100,000? 600,000 Монголын иргэн [13] — 230,000? буриад: 15,800 Монголын буриад, [14] . 214,957 буриад Орост (1926). 500,000? халх (1927). 330,000? ойрад: 70,000 Монголын ойрад, 128,809 халимаг (1926) 1956 2,500,000? 228,647 буриад: 24,625 Монголын буриад (1956), 135,798 (ын буриад. 1959), 23,374 Агийн буриад (1959), 44,850 Усть-Ордын буриад (1959). 639,141 халх (1956). 240,000? ойрад, 77,996 Монголын ойрад (1956), 100,603 халимаг (1959), 1,462,956 монгол Хятадад (1953) 1980 4,300,000? 317,966? буриад 29,802 Монголын буриад (1979), 206,860 Буриад улсын буриад (1979), 45,436 Усть-Ордын буриад (1979), 35,868 агийн буриад (1979). 1,271,086 халх. 398,339 ойрад: 127,328 Монголын буриад (1979), 140,103 халимаг (1979), 2,153,000 өмнөд монголчууд (1981) [11] 1990 4,700,000? 376,629 буриад: 35,444 Монголын буриад (1989), 249,525 Буриад улсын буриад (1989), 49,298 Усть-Ордын буриад (1989), 42,362 Агийн буриад (1989). 1,654,221 халх. 470,000? Oirats: 161,803 Монголын ойрад (1989), 165,103 халимаг (1989), 33,000 дээд монголчууд (1987). [15] 2010 он 5–9,200,000? [16] 500,000? буриад (45–75,000 Монголын буриад, 10,000 Хөлөнбуйрын буриад). 2,300,000 халх ( дарьганга , дархад , элжигин , сартуулыг оролцуулан). 638,372 ойрад: 183,372 халимаг, 205,000 Монголын ойрад, 90–100, 000 дээд монголчууд, 2010 — 140,000 Шиньжяны ойрад. 2013 — 190,000? Шиньжяны ойрад: 100,000? торгууд, 40–50,000? өөлд, 40,000? бусад ойрад: голчлон хошууд ). 5,500,000? өмнөд монголчууд (албан ёсны мэдээгээр 5 сая гаруй өвөрмонголчууд байгаа гэх боловч нилээд хувь нь хятаджсан эсвэл монгол нэрээр бүртгүүлсэн хятадууд байгаа тул бодит тоо нь 1-2 сая байж болзошгүй) 2010 оны тооллогоор дэлхий даяар 9.3 сая монгол үндэстэн байсан бөгөөд 2015 оныхоор тооцоход 9.7 сая байна. Монголд Монголын ястан, үндэстний нутаг Монгол, Хятад дахь монгол яс, аймаг Монгол улсын 2010 оны хүн амын тооллогоор суурин хүн амын 95.3 хувь буюу 2,523,621 нь монгол үндэстний ястан байв. 2015 онд Монгол улсын хүн ам 3 сая хүрч, дээрх хувиар тооцвол түүн дотор монгол хүний тоо 2.8 сая болжээ. Хятадад Хятад улс дахь монгол нутгийг хэвтээ цэнхэр судлаар тэмдэглэв 1937 он. Манжуурын монгол малчин Хятад улсын 2010 оны хүн амын тооллогын дүнгээр 5,981,840 «монгол үндэстэн» байв. [17] 2000-2010 онд өссөн хувийг харгалзан тооцвол 2015 онд монгол хүний тоо 6.06 сая болсон. Нийт тоо [18] Ард түмэн 1990 2000 2010 он Монгол үндэстэн 4,806,849 5,827,808 5,981,840 Хятад улсын хүн амд эзлэх хувь 0.45% 68.72%: Өвөр Монголын өөртөө засах орон — 4.1 сая 11.52%: Ляонин муж — 700 мянга 2.96%: Гирин муж — 180 мянга 2.92%: Хэбэй муж — 180 мянга 2.58%: Шиньжян — 155 мянга 2.43%: Хармөрөн муж — 145 мянга 1.48%: Хөхнуур муж — 90 мянга 1.41%: Хэнань муж — 85 мянга 5.98%: бусад газар — 360 мянга Орост Орос улсад монголчуудыг «буриад», «халимаг», «монгол» гурван нэрээр бүртгэдэг. 2015 оны байдлаар тооцвол 660 мянган монгол бий. Оросын ард түмний нутаг Нийт тоо Ард түмэн 2002 [19] 2010 он [20] Буриад 445,175 461,389 Халимаг 173,996 183,372 Монгол 2,656 2,986 Нийлбэр 621,827 647,747 Оросын хүн амд эзлэх хувь 0.45% Бусад газар 2009 оны байдлаар Киргизстанд 4188 сарт халимаг хүн байна. Албан бус тоогоор 12000 бий. [21] 2010 оны хүн амын тооллогоор МУ-ын иргэн монголчуудаас 110 мянга орчим нь Өмнө Солонгос, Америк болон Европын орнуудад амьдран сууж байна. Овог аймаг Гол өгүүлэл: Монгол овог аймгуудын жагсаалт Этгээд Бусад анги, бүлэг Яс, аймаг, отог Дорнод зүүн монгол, ар монгол дархад | дарьганга | халх ( элжигин , сартуул ) | хотгойд Өмнөд зүүн монгол, өвөр монгол авга | авганар | аохань | асуд | баарин | дөрвөд | горлос | жалайд | жарууд | муумянган | найман | онниуд | ордос | сөнөд | түмэд | урад | үзэмчин | харчин | хишигтэн | хорчин | хуучид | цахар Өрнөд баруун монгол ( ойрд ), зарим нь ар монгол алтайн урианхай | баатуд | баяд | дөрвөд ( хотон ) | дээд монгол | захчин | өөлд | торгууд | цорос | хойд | хошууд | халимаг (торгууд, дөрвөд, хошууд, бузава ) | хотон халимаг Умард зүүн монгол, хойд монгол, зарим нь ар монгол буриад ( булгад , эхирэд , хонгоодор , хорь , сартуул , цонгоол , табангуд ), барга , хамниган Хэл бичиг Монгол хэл олон аялгуутай. Монгол хэл нь Дуншян , монгор , дагуур хэлний хамт алтай язгуурын монгол бүлэгт орно. Хэл шинжлэлч Шадавын Лувсанвандан 1959 онд монгол хэлийг дараах байдлаар ангилжээ: [22] Аялгуу Хэлэлцэгч Завсрын аман аялгуу Хэлэлцэгч Төв аялгуу халх , цахар , ордос доорхыг харах Умард аялгуу Байгалын ар, өврийн буриад Төв-умардын завсрын аман аялгуу Сэлэнгийн буриад, барга Өрнөд аялгуу Шинжааны ойрд , халимаг Төв-өрнөдийн завсрын аман аялгуу Хөхнуур, Алшаагийн ойрд, Монголын ойрд Дорнод аялгуу хорчин , харчин Төв-дорнодын завсрын аман аялгуу баарин , ар хорчин , найман , онниуд Монголчууд түүхэндээ [худам] монгол үсэг , дөрвөлжин үсэг , тод [монгол] үсэг , галиг үсэг , соёмбо үсэг , вагиндрын үсэг , латин үсэг хэрэглэж байсан. Одоо албаны бичигт гурван өөр бичгийн дүрэм бүхий кирил үсэг , уламжлалт монгол үсгийг зэрэгцэн хэрэглэж байна. Монгол улсад халх аялгууг (төв) гол болгон 1941 оноос хойш кирил үсгээр бичиж байна. 35 үсэгтэй. Хятад улсад цахар аялгууг (төв) гол болгон уламжлалт монгол үсгээр бичиж байна. 29 үсэгтэй. Оросын буриадууд буриад аялгууг (умард) «буряад хэлэн» хэмээж 1939 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 36 үсэгтэй. Халимагууд халимаг аялгууг (өрнөд) «хальмг келн» хэмээж 1941 оноос хойш кирилээр бичиж байна. 38 үсэгтэй. Хятад дахь монголчуудын тал нь буюу 3.3 сая орчим нь монгол хэлээ мэднэ. ОХУ дахь буриадуудын тал хувь буюу 230 мянга, халимагуудийн тал хувь буюу 80 мянга нь монгол хэлээр ярьдаг ба бусад нь монгол хэлээ мартжээ. Монгол хэлээр ярьдаг нийт хүний тоо — 6.4 сая юм. [23] [24] Шашин шүтлэг 17-р зуун. Занабазарын урласан Цагаан дарь эх Монголчууд анх бөө мөргөл , тэнгэр шүтлэгтэй байв. МНТ-д Хөхөчү бөө буюу Тэв тэнгэр Чингис хаанд шадарлан, бас тэрссэн талаар дурдсан ба 13-р зууны Гүюг хааны тамганы дардас, Аргун ханы захидал «Мөнх тэнгэрийн хүчинд» хэмээн эхэлсэн байдаг. [25] Одоо бөөгийн ёс харьцангуй хумигдмал болсон боловч овоо босгох, газар ус аргадах, тахих зан үйл үлджээ. Буриад орон, Хөвсгөл аймгийн тайга нутгаар, дархад ястны дунд бөөгийн уламжлал хүчтэй хадгалагджээ. Монголд буддын шашин Хүннү, Нирун улс, Хубилай хааны үе, 16-р зуунд гэх мэтээр дөрвөн удаа дэлгэрчээ. Монгол оронд 16-р зуунаас хойш [Жавзандамба хутагт]], Зая бандид , Агваан Доржиев гэх мэт олон хутагт хувилгаан тодорч, үсэг бичиг зохиох, бурхны ном орчуулах, бурхны хөрөг, шуумал бүтээх, суварга , сүм хийд барих зэргээр буддын шашин хөгжиж байв. 20-р зуунд коммунистнийгмийн үед шашны нөлөөг бууруулах бодлого явуулж байсан ба 1990 оноос Монгол улсад шашин шүтэх явдлыг чөлөөтэй болгожээ. 2010 оны тооллогоор МУ-ын хүн амын 53 хувь буддын шашин шүтдэг, 38 хувь шашин шүтдэггүй гэж хариулжээ. [1] ЗХУ задарснаас хойш ОХУ дахь монголчууд улмажлалт бөө мөргөл болон буддын шашныг сэргээн хөгжүүлж байна. БНХАУ дахь монголчууд улс төрийн дэглэмээс шалтгаалаад шашнаас зайлсхийдэг хэвээр байна. Схрт халимаг, дунсян, баоань, Алшадахь цөөн тооны монголчууд лал шашинтай. Христийн шашин оросоор дамжин Байгал нуурын баруун эргийн буриадад 18-р зуунаас дэлгэрч үндсэн шашин болсон бол МУ-д 1990 оноос хойш сүм хийд олныг барьснаар одоо хүн амын 2.3% христийн шашинтан болжээ. [1] Түүх Монголын түүх Улсууд · Он дараалал · Удирдагчид · Цол хэргэм Балар эртний үе Балар эртний түүх Эрт үе Дөрвөлжин булшны соёл Хүннү МЭӨ 209–МЭ 93 Сяньби 93-234 Нирун 330-555 Түрэг улс 555-744 Уйгурын хаант улс 744-840 Кидан улс 907-1125 Дундад зуун Монгол ханлигууд IX-X Хамаг Монгол X-1206 Их Монгол Улс 1206-1368 Юань улс 1271-1368 Монгол Улс 1368-1691 Дөрвөн ойрдын холбоо 1399-1634 Зүүнгар 1634-1758 Манжийн үе 1691-1911 Орчин үе Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал 1911 Олноо өргөгдсөн Монгол улс 1911-1924 БНМАУ 1924–1992 Ардчилсан хувьсгал 1990 Орчин үеийн түүх 1990-одоо үе Монгол Улс 1992-одоо үе Түүх * Монгол үндэстэн * Панмонголизм Ү · Х · З Эртний түүх Өнөөгийн Монгол үндэстнийг үндэслэгч Эзэн Богд Чингис хаан Монгол нутагт хүрлийн үед тархсан дөрвөлжин булшны соёлын хүмүүс нь антропологи төрхийн хувьд монголжуу төрхтнүүд байв. [26] Монголчууд Монгол нутагт эртнээс байсан уугуул үндэстэн юм .Дөрвөлжин булшны соёл нь Хүннү, Сяньби зэрэг монгол угсаатнуудын соёл мөн орчин үеийн монголчуудын соёлтой ижил байдаг.Монголчуудад хамаарагдах бусад археологийн соёл бол Дээд Сязядян , Доод Сязядян , Жукайгоу , Ордосын соёлууд юм. Өвөг монгол овог аймгуудыг ху, жун, ди, төвд хэлэнд хор, согбу гэх нэрээр тэмдэглэж ирсэн ба хьюнюй, сьюнюй зэрэг Хүннүгийн өвөг, дунху нар нь бүгд монгол болно.Хүннүгийн ноёлогч Хуянь овог Сүмбэ, Нирун, Хамаг Монголд (Хиад) байв.Хэрэйд, Мэргид, Татарчуудыг Кидан улсын үед Зүбү хэмээн нэрлэж байв. Зүбү нэрийг Хүннүгийн Сьюйбү овгоос улбаатай гэдэг. 13-р зууны хятад зурганд дүрслэгдсэн монгол нумны зураг хүннү нумтай ижил болох нь харагддаг.Мөн ширэн завь хэрэглэдэг, тулааны үед эмээлээ овоолж хамгаалдаг зэрэг нь монгол, хүннүд адил байдаг. [27] Найман , Онгуд , Хэрэйд гэх мэт зарим монгол аймгийг түрэг гэж үзэх явдал байдаг ч тэдний удирдагчдын нэр, овог аймгийнх нь нэр монгол үгтэй утга санаагаараа таардаг.Археологийн судалгаагаар 10-13-р зуунд олон тооны түрэг аймаг монголд байсан гэх нотолгоо олддоггүй мөн монголчуудын дунд түрэг соёлын нөлөө бараг байдаггүй. Их Монгол Улсын хүн амыг 4 хэсэгт хуваахад ноёлогч ангид монголчууд, түүний дараа кидан, түрэгүүд, 3 дахь ангид зүрчид , 4 дэхь ангид нь хятадууд орсон байдаг бөгөөд харин гарал нь эргэлзээтэй гэх энэ аймгуудыг монгол биш хэмээн ялгаж ангилсан явдал огт байхгүй байна. Эцгийн талаас өвлөгддөг генийг Y хромосомын ДНХ , эхийн талаас өвлөгддөг генийг митохондрийн ДНХ гэдэг ба эцгийн талаар нь аливаа хүний гарал угсааг нь тодорхойлдог.Ген нь устаж үгүй болдоггүй. Мөн цусны бүлгээр нь ямар угсаатнууд хоорондоо холбоотой болохыг тодорхойлдог. Ойролцоо гаралтай буюу хил залгаа нутагт оршин суудаг үндэстнүүдын цусны бүлэг ижил байдаг.Монголчуудын болон Алтайн угсаатнуудын голлох ген бол C3 буюу C-M217 гаплогрупп юм. Төв Азид хүмүүс 2 замаар Африкаас ирсэн гэж үздэг ба Африкаас Баруун Ази -Энэтхэг- Зүүн Өмнөд Ази - Зүүн Ази - Төв Ази гэсэн өмнөд зам , Африкаас Баруун Ази-Төв Ази гэсэн хойд замаар эртний хүмүүс Төв Азид иржээ.Энэ хүмүүс бол Монголжуу төрхтний умард салбарынхан буюу эх газрын монголоид төрхтөн юм.Эх газрын ази төрхтөн дотроо 2 хэсэгт хуваагддаг ба Төв Азичуудыг монголжуу төрхтний умард салбарын өмнөд Сибирийн дэд бүлэгт (Төв Азийн дэд бүлэг), Умард Азичуудыг умард Сибирийн дэд бүлэгт (палеосибирь төрхтний дэд бүлэг) [28] оруулан ангилдаг. Дархадын бүрэлдэхүүнд анчин самоедь угсааны зарим хүмүүс орж ууссан гэж угсаатны зүйч Х.Бадамхатан үзжээ. Монголчуудын антропологи хэв шинж, генийн сан Дорнод Монголын дөрвөлжин булшны монголжуу хүмүүс, Баруун Монголын европжуу төрхтний хиргисүүрийн буюу чулуун овоот соёлын хүн ам, Сяньби, Хүннүчүүдээс бүрэлдэн бий болжээ. Угсаатан үүсэн бүрэлдэх үйл явцыг этногенез гэж нэрлэдэг. Хүннүчүүдийн хувьд зарим хэсэг нь бага зэрэг европжуу төрхтэйгээрээ ялгарах боловч гоц ялгарах шинж байхгүй, үндсэндээ нэг гаралтай монголжуу хүмүүс байжээ. [29] Монгол угсаатнуудаас буриадууд өмнөд Сибирь хавьд байсан N гапло бүлэгтэй үндэстнүүдтэй нилээн холилдсон байдаг бөгөөд баруун монголчууд халхуудаас нуруугаар ялимгүй өндөр, дөрвөдүүд өндөр, шулуун хамартай, гавлын хэлбэр нь ялгагдах онцлог шинжтэй гэх мэт зарим өвөрмөц шинж төрх монголчуудын угсаатны бүлэг, газар орны ялгаанаас хамааран ажиглагддаг. Монгол хүн дунд зэргийн нуруутай, өргөн шанаатай, товгор хацартай, жартгар нүдтэй, гавлын хэлбэр нь зүүн өмнөд ази, зүүн азийнхантай харьцуулахад арай зууван, хар, бор өнгийн нүдтэй, шулуун хар, хүрэн үстэй, цайвар цагаан, шар, хөрслөг бор өнгийн арьстай, тэгш шүдтэй байдаг. Индианчуудын шүдний хэлбэр монголчуудынхтай ихээхэн төстэй. Захчингуудаас 8, Халхуудаас 6 төрлийн ген илэрдэг.Монголчуудад нийтдээ 10-аад ген байдаг.Монголчууд эрт үед европоос ирсэн тохар , юэжи , иран угсааны скифтэй бага зэрэг холилдсон байдаг.Архангай аймгийн Эрдэнэмандал, Өгий нуур зэрэг сумдаас Хүннүгийн үед амьдарч байсан монголжуу болон европжуу төрхтний холимог төрхтэй болон европ төрхтэй хүмүүсийн булш олджээ. [30] Хүннүгийн харъяанд усунь , лоулань , хуцзе (цзеху), юэжи зэрэг европ аймгууд олноороо байсанаас зарим нь Хүннүд алба хаахаар Хүннүгийн нутгийн гүн рүү ирсэн нь эдгээр хүмүүс юм.З.Батсайханы үзэж буйгаар Өгий нуур сумаас олдсон дээрх булш нь усуньчуудынх байжээ.Хагас нүүдэлчин усуньчууд европ үндэстэн байсан боловч Тэнгэр уулын усуньчууд нь Долоон усны усуньчуудаасаа арай илүү монголжуу төрхтний хольцтой байжээ.Аль ч арьстанд бусад арьстны ген 10 орчим хувь байдаг бөгөөд үүнийг хүн төрөлхтөн уулаасаа нэг гаралтай байдагтай холбон тайлбарладаг байна.Генетик судлаач Ж.Батсуурийн үзэж буйгаар монгол үндэстний ген Хангай,Хэнтийн нурууны хооронд Орхон, Сэлэнгэ, Туул гэсэн гурван голын савд бүрэлджээ. Аливаа үндэстэнд байгаа хэд хэдэн генийн бүрдлийг генийн сан гэдэг. Өөр өөр хүмүүсийг нэг угсаатан хэмээн дүгнэх хэмжүүр бол угсаатны нийтлэг шинж юм. Түүхийн нэг ижил цаг хугацаанд, нэг нутагт нэгдэрэн нягтарч бүрэлдсэн, нэг өвөг дээдсээс гаралтай, ижил хэл соёлтой ард түмнийг угсаатан ( ethnicity , ethnos) гэдэг. Угсаатан, үндэстэн ( nation ) гэсэн 2 үг заримдаа ижил утгаар, заримдаа ондоо утгаар хэрэглэгдэх ба угсаатан нь үндэстэн гэсэн үгээсээ илүү ерөнхий, өргөн хүрээтэй утга санааг илэрхийлнэ. Үндэстнийг нэгтгэх хамгийн гол шинжүүд бол ген, хэл, үндэсний ухамсар гурав юм.Аливаа хүн аль нэг угсаатны бүлгийн нэгэн гишүүн хэмээн өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх, ямарваа нэг угсаатан өөрсдийгөө өөр бусад үндэстнээс өөр гаралтай, өөр угсаатан хэмээн ялган зааглах үзлийг үндэсний ухамсар (ethnic identity) гэдэг. Үндэсний ухамсартай холбогдох өөр нэг үзэл бол угсаатан төвтэй үндэсний үзэл , иргэн төвтэй үндэсний үзэл 2 юм. Угсаатан төвт үндэсний үзэл гэдэг нь зөвхөн нэг гаралтай хүмүүсийг л өөрийн үндэстний нэг хэсэг гэж үзэх, гарал үүслээрээ нэгдмэл улс байгуулах үзэл юм.Иргэн төвт үндэсний үзэл нь гарал үүсэл хамаарахгүй, өөрийн улсын иргэн болсон аль ч хүнийг нэг үндэстэн гэж үздэг үзэл юм. Цөөхөн тоотой үндэстнүүд эхний үзэл баримтлалыг нь барьдаг. Төвдүүд XIX-XX зууны дунд үе хүртэл хилээ бүрмөсөн хааж өөрсдийгөө хамгаалахыг оролдож байжээ. Тэд монголчуудыг Төвдөд чөлөөтэй нэвтэрэхийг зөвшөөрч байсан ч зөвшөөрөлгүй нэвтэрсэн бусад гадаад хүнийг шууд цаазалж байв. Монгол гэсэн нэр түүхийн сурвалж бичигт анх 7 дугаар зуунд дурдагдсан байдаг бөгөөд Хятадын сурвалж бичигт Монголын тэгш өндөрлөгийн зүүн захад орших жижигхэн овог аймгийг 'мэнгү' хэмээн нэрлэсэн байдаг. Хамаг Монголчууд Урианхадтай хүч хавсран Жалайр овгийг нэгтгэн, улмаар 12 дугаар зууны дунд үеэс Чингис хааны өвөг болох Хабул хан хамгийн анх хан цол хүртэн, хүчирхэгжих эхлэл нь тавигджээ. Гэвч Хабул ханыг нас барсны дараа хан болсон Амбагай хан нь Татаруудад олзлогдон Алтан улсад хүргэн хоригдож, 3 дахь хан Хутула хан үгүй болсны дараа эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдсэн язгууртнууд болон бусад овог аймгаас болж Хамаг Монгол улс задрах аюулд хүрээд байв. Хан болох ёстой байсан боловч бусад овгийнхонд хүлээн зөвшөөрөгдөлгүй, Хиад овгийн ахлагчаас хэтрээгүй Есүхэй баатар Татаруудтай тэмцэлдэн, овог аймгаа нэгтгэхийг оролдож байсан хэдий ч Чингисийг 9 настайд Татаруудад хорлогдон нас нөгчжээ. Дундад зуун Судрын чуулган (1305) номон дахь Монгол цэргүүдийн зураг Эцгийг нь нас барсны дараа овгийнхон нь нүүр буруулан хүнд хэцүү бага насыг өнгөрөөсөн Чингис өөрийн хичээл зүтгэлээр Татар аймаг болон Монголын Тайчууд, Жадран овгийнхонтой тэмцэлдэн ялж 1189 онд Хамаг Монголын ханд өргөмжлөгдсөн байна. Тэрээр 1203 аймгийг бут цохин, Онгуд , Мангуд аймгийг дагаар оруулан Монголын тал нутгаар тархсан байсан овог аймгуудыг нэгтгэн, 1206 онд Их Монгол улс буюу Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэж, хаан болжээ. Тэр үеэс Монголчууд улам бүр хүчирхэгжин, Чингис болон түүний үр ач нар урьдын Хамаг Монголын овог аймгуудаар зогсохгүй зэргэлдээх улс гүрнээ дагаар оруулж байв. Байлдан дагууллын явцад Дундад Ази , Иран , Афганистан гэх мэт газар орнуудад тархсан монголчууд Исламын шашинд орсоноор зарим хэсэг нь түрэгжин зарим нь өөр бусад үндэстэнд уусчээ. Жишээ нь Умард Кавказийн даргин үндэстний нэг хэсэг кайтаг хэлэнд цөөн тооны монгол үг бий. Моголчууд 20-р зуун хүртэл монгол хэлээ хадгалж байсан ч сүүлийн үед зэргэлдээх үндэстнүүдэд уусч байна. Эзэнт гүрний үед Монголчууд төрөл бүрийн шашин шүтэж, олон орны урчууд, эрдэмтэн мэргэд цугларан соёл, шинжлэх ухаан, шашны төв болон хөгжиж байлаа. Буддын шашинг нийтээр шүтэх болсон нь XVI зууны үед Халхын Алтан хан Төвдийн шарын шашинг нэвтрүүлснээс үүдэлтэй гэж үздэг. Хубилай хааны үүсгэн байгуулсан Юань улс 1368 онд Хятад дахь ноёрхлоо алдсанаар их хаадын үе дуусч, улмаар Ойрадууд хүчирхэгжин эзэнт гүрэнд 'Дөрвөн Түмэн Ойрд', 'Дөчин Түмэн Монгол' гэж хуваагдан тэмцэлдэж эхэлсэн байна. XVII зуунд Өвөрмонгол, Халх манжийн Чин улсад эзлэгдэн, XVIII зуунд ойрадын Зүүнгар улс нь манжийн эрхшээлд орсноор Монгол улс тусгаар тогтнолоо алдсан байна. Орчин үе XX зууны эхээр Чин улс унахад Ар Монгол дахь Монголчууд тусгаар тогтнолоо зарлан Монгол улсыг тунхагласан байна. Гэвч 1912 онд Өвөр Монгол Хятадад эзлэгдсэн ба БНХАУ-н бүрэлдэхүүн дэхь Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь автономит эрхтэй муж юм. 20-р зууны үед халимаг, буриадууд Оросын захиргаанаас гарах тэмцэл өрнүүлж байв. Он дараалал МЭӨ 1300-300 он - Дөрвөлжин булшны соёл Төв Азийн зүүн хэсэгт тархжээ МЭӨ 209 он - Хүннү улс байгуулагдав. 1206 он - Чингис хаан Монголын тал хээрийн аймгуудыг нэгтгэж, Их Монгол Улсыг байгуулав. 1234 он - Зүрчидийн Алтан улсыг бүрэн эзлэв. 1240 он - Монголын нууц товчоо бичигдэж дуусав. 1271 он - Хубилай хаан нийслэлийг Хархорумаас Бээжинд шилжүүлж, улсын нэрийг Юань болгож өөрчлөв. 1368 он - Юань гүрэн мөхөж, Монголчууд уугуул нутагтаа буцаж ирэв. 1607 он - Ижил мөрөн рүү Торгууд голцуу Ойрадууд нүүдэллэв. 1636 он - Өвөр Монгол Чин улсын хараанд оров. 1691 он - Ар Монгол Чин улсад дагаар орсон. 1755 он - Зүүнгарын хаант улс Чин улсад ялагдан мөхөв. 1911 он - Богд Хаант Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглав. 1915 он - Хиагтад болсон Гурван улсын хэлэлцээрээр Ар Монголыг Хятадын харьяаны өөртөө засан тохинох улс хэмээн тулган хүлээлгэв. 1921 он - Ардын хувьсгал . 1924 он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг тунхаглав. 1939 он - Халх голын дайн . 1945 он - Чөлөөлөх дайн . 1947 он - Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон байгуулагдсан. 1961 он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс НҮБ -д элсэв. 1992 он - Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын нэрийг халж, шинэ Үндсэн Хууль батлагдаж, ардчилсан тогтолцоонд шилжин, улсын нэрийг Монгол Улс болгож өөрчлөв. 2006 он - Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тэмдэглэв. Соёл Говь, талын монгол гэр Монгол соёл зан заншил , ёс суртахуун , шашин шүтлэг , аж ахуй , дуу хөгжим , үлгэр домог , ном судар , тоглоом наадгай , урлагт илэрнэ. Монголчууд ханаар тусгаарлагдахгүй нэг гэртэй, байгаль дунд нүүдэлчин ахуйтай болохоор ахмадаа, газар усаа хайрлах ухаан, эрээ цээр, зан заншилтай. Тухайлбал «ахмадаа алд хүндэл, дүүгээ дэлэм хүндэл» зэрэг зарчим, сургааль, хэлц үгсийг санаж явах ба «тогтмол усанд бие, хувцсаа угаахгүй» гэж цээрлэх, «нүүхдээ үлдэж буй бууриа сайн цэвэрлэдэг» гэх мэт олон зан үйл байдаг. [31] [32] [33] Монгол дуу бүжиг дэлхийд хосгүй. Уртын дуугаар сэтгэлийн жавраа, морин хуураар гэрийн жавар үргээнэ. [34] Усны дуу, хадны цуурай мэт хөөмийлж , [35] уран налархай биелдэг . [36] Нялх үрээ дугжраах « Бүүвэйн дуу» -наас эхлээд эцэс төгсгөлгүй мэт « Жангар» тууль ч бий. [37] Дэлхийн ихэнх үндэстэн бөө шүтлэгээ орхиж шашин шүтэх болсон байдаг бөгөөд монголчууд мөн адил бөө шүтлэгээс буддын шашинд шилжжээ.Бөө мөргөл бол шашин биш шүтлэг юм. Л.Гумилев монголчуудыг 'бусад үндэстнүүдээс илүү ухаалаг, эрч хүчтэй хүмүүс төрөх байгаль цаг уур, газар зүйн буюу экологийн нөхцлөөр хүрээлэгдсэн байдаг' гэжээ.Харин Америкийн монгол судлаач эрдэмтэн А.Кампи 'Монгол хүний даруу зан чанарыг идэвхгүй гэж үзэж огт болохгүй.Үнэндээ монголчууд сэтгэлийн асар их тэнхээтэй эргэцүүлж ухаарах их чадвартай, дотроо бодолтой улсууд бөгөөд Азийн бусад орны ард түмнээс эрс ялгаатай.Тэд цайлган сэтгэлтэй учираас гадны хүнд бүдүүлэг мэт харагдавч яг дунд нь амьдарсан нэгэнд сайтар ойлгогддог юм' [38] гэсэн байдаг. Зураг Монгол генийн тархалт Алтайн ген Төв,Зүүн Азийн ген Азийн ген Түрэг, Монголчуудын ген Y ДНХ Митохондрийн ДНХ Олон угсаатны генийг харьцуулсан нь Y ДНХ-ийн тархалт Y ДНХ-ийн тархалт Y ДНХ-ийн тархалт Алтай язгуурын хэлний тархалт Хятадын хэлний атлас Орос дахь үндэстнүүд Хятад дахь үндэстнүүд Шиньжяний хүн ам 2000-аад он Гадаад холбоос Монголчуудын гарал үүсэл Монгол угсаатны удам гарал Монгол гэдэг үг ямар үндэстний ямар утгатай үг болох тухай Монгол гэдэг нэрийн тухай Хятадын түүхэнд юу гэж байдаг вэ? Монголын түүхийн эх зохиолуудад юу гэж байдаг тухай Монгол гэдэг нэр хэрхэн үүссэн АМЕРИКИЙН АНХНЫ ОРШИН СУУГЧИД НЬ МОНГОЛ Дэлхийн хамгийн эртний хүн Монголоос олдсон уу Индианчууд Монгол гаралтай юу Монголчууд гарал үүсэл, Өвөг монголчууд Монгол цусны АМЕРИК ТАСАРХАЙ Монголын чулуун зэвсгийн үе Өвөг монголчууд Америк тивийг нээжээ Панмонгол үзлийг булшлах нь хэнд ашигтай вэ Угсаатан хэмээх ойлголт, угсаатны зүйн ухааны судлах зүйл Монголоид нууц төсөл гэж байна уу Монгол үндэстнийг дуудав уу, эсвэл Монгол, Түрэг төрөл үү? Холбоотон уу? Эрдэмтэд Монгол нутагт биш Африкт хүн үүссэн гэж нотолсон Эртний монголын түүхэн улбаа домогт эх Алангоо Африкчууд ч хөх толботой Ж.Батсуурь: Монголчууд түүхийн баян, урт настай генийн санг тээж явна Ж. Батсуурь: Генетикийн судалгаа хийж буй эрдэмтдийг хангалттай цалинжуулдаг болсон vед л Монголдоо ир гэж би шавь нартаа хэлсэн Боржигин нь язгуурын Монгол овогтон болохыг єнєє цагт олон улсын эрдэмтдийн хийсэн ДНК-н шинжилгээгээр баталж байна С.Бямбадорж: Цэвэр угсаатан гэж хэзээ ч байдаггүй Монгол орон эрт цагт-тест slideshare.net Эртний хүмүүс МОНГОЛЫН ГАЗАР ШОРООН ДЭЭРХ БАЛАР ЭРТНИЙ ХҮМҮҮСИЙН АМЬДРАЛ Монголын угсаатан судлалын лекци Монголд хориод угсаатан бий Хүний үүсэл, хөгжил. Монгол нутаг дахь эртний хүмүүс (эхний хэсэг) Хүн төрөлхтний зам мөр (Хүний үүсэл хөгжил ба Монгол орон дахь эртний хүмүүс-дэд хэсэг) Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events Analysis of paternal genetic relationship of ancient Hungarian, modern Hungarian and modern Szekler population Ancient DNA from nomads in 2500-year-old archeological sites of Pengyang, China Ancient mtDNA from Jomon skeletons THE CAMBRIDGE HISTORY OF INDIA - I - ANCIENT INDIA Anthropology of Archaeological Populations from Northeast Asia, D.Tumen www.user.dankook.ac.kr/~oriental/Journal/pdf_new/49/11.pdf Characteristics of Mongoloid and neighboring populations based on the genetic markers of human immunoglobulins Department of Archaeology and Anthropology Cultural relationship Dual origins of the Japanese: common ground for hunter-gatherer and farmer Y chromosomes EASTERN HUNS GENETICS ETHNIC COMPOSITION AND ORIGIN OF ALTAIANS Eurasian Y-DNA note C3 M217 Finno - Ugric facial reconstruction - ForumBiodiversity .com The Genetic Legacy of the Mongols Genetic features of Mongolian ethnic groups revealed by Y-chromosomal analysis Genetic variation in the enigmatic Altaian Kazakhs of South-Central Russia- insights into Turkic population history Indo-European Loanwords in Altaic - Sino-Platonic Papers Institute of Archaeology 2007 Report In the heartland of Eurasia-the multilocus genetic landscape of Central Asian populations International Journal of Central Asian Studies Mitochondrial DNA Analysis of Mongolian Populationsand Implications for the Origin of New World Founder Genetic relationship of Asians and Northern Europeans revealed by Y chromosomal DNA analysis Mitochondrial DNA diversity in indigenous populations of the southern extent of Siberia, and the origins of Native American haplogroups Molecular analysis of HLA polymorphism in Khoton-Mongolians Nuclear and Mitochondrial DNA Analysis of a 2,000-Year-Old Necropolis in the Egyin Gol Valley of Mongolia Multiple origins of Tibetan Y chromosomes The origin of the Japanese race based on genetic markers of immunoglobulin G Origin of caucasoid-specific mitochondrial DNA lineages in the ethnic populations of the Altai-Sayan region Origin of the Japanese People and Language The Origins of the Japanese people Paleolithic art from the Danube to Lake Baikal.pdf Population origins in Mongolia: genetic structure analysis of ancient and modern DNA Sequencing of 50 Human Exomes Reveals Adaptation to High Altitude Türkic Genetic Charts Y DNA maps [2] dienekes.blogspot.com frontiers-of-anthropology.blogspot.com worldanthropology.blogspot.com The Central Siberian Origin for Native American Y Chromosomes Worldwide distribution of human Y-chromosome haplotypes Антропологические характеристики калмыков hamagmongol.narod.ru/library/khoyt_2012_r.htm В Туве исследуют свои родословные Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии Гаплогруппа С3 у казахов Разнообразие линий У-хромосомы у коренного населения Южной Сибири.pdf The Russian Journal of Genetic Genealogy (Русская версия) Структура и филогеография генофонда коренного населения сибири по маркерам y-хромосомы СТРУКТУРА ГЕНОФОНДА СУБПОПУЛЯЦИЙ БАШКИР - ANRB Субэтнические группы бурят в прошлом и настоящем ТОТЕМИЧЕСКИЙ ЛЕКСИКОН НАРОДОВ ВОСТОЧНОЙ СИБИРИ-АСПЕКТЫ СЕМАНТИКИ Цивилизации, государства, культуры Центральной Азии ЭТНИЧЕСКАЯ ГЕНЕАЛОГИЯ БУРЯТ Этногеномика населения Сибири и Средней Азии.pdf Этногеномика и филогенетические взаимоотношения народов Евразии Народы мира Зүүлт, тайлбар ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Иш татахад гарсан алдаа: Invalid <ref> tag. no text was provided for refs named тооллого2010 ↑ 2011 оны 'Хүннү' 5 ангит баримтат кинонд 2 сая хүннүчүүд байсан гэжээ ↑ Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan 2005 ...That is why just two million Mongols, with 129,000 cavalrymen. Ө.Онон киданчуудын тоог оруулсан эсэх талаараа тодорхой дурьдаагүй. ↑ Urgunge Onon The Secret History of the Mongols: The Life and Times of Chinggis Khan ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 С.Чулуун “Монголчууд: XYII-XX зууны эхэн үе” ↑ [tt_news =42&cHash=effe903f9ae6737362277ed761d6c2ca Традиционная материальная культура бурятского этноса Предбайкалья. Этногенез и расселение. Средовая культура бурят ↑ П.Б. Абзаев. Буряты на рубеже XX-XXI вв. Численность, состав, занятия ↑ hamagmongol.narod.ru/oyirad/oh31_r.htm Х.Санжи Обзор ойратской истории-Период трех государств-Зюнгарское ханство ↑ 9.0 9.1 БУЦАЖ ИРЭЭГҮЙ МОНГОЛ АЙМГУУД ↑ Б.З. Нанзатов,ПЛЕМЕННОЙ СОСТАВ БУРЯТ В XIX ВЕКЕ ↑ 11.0 11.1 Түмэдхүү, ӨМӨЗО-НЫ ХҮН АМЫН ХУВИРАЛТЫН ЗУРГИЙГ ҮЗЭЭД (Southern) Mongolian Liberal Union Party ↑ Өвөр Монголын хүн ам ↑ ИРГЭНИЙ БҮРТГЭЛИЙН ТҮҮХЭН ТОЙМ ↑ С.Баттогтох - Нууц хуйвалдаанаас нугалаа завхралд ↑ ethnologue.com information ↑ 768,000 гэр бүл Монголд (2013) ↑ БНХАУ-ын хүн амын 2010 оны тооллого . ↑ phttp://www.stats.gov.cn/tjsj/tjgb/rkpcgb/ БНХАУ-ын статистикийн газар]. ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2002 года — Национальный состав населения ↑ ОХУ-ын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн, яс үндсээр. ↑ Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям. ↑ Шадавын Лувсанвандан. Монгол хэл аялгууны учир. ШУДБХ Эрдэм Шинжилгээний Хэвлэлийн Газар. 1959 он. ↑ Estimate from Svantesson et al. 2005: 141: 5.7 million. ↑ Перепись-2010 . ↑ Монгол бичгийн соёл, түүx, уран бичлэг буюу каллиграф I . 2014. ↑ http://oi50.tinypic.com/25hirzk.jpg ↑ Г.Сүхбаатар, Монголчуудын эртний өвөг, 1980 ↑ [1] ↑ Д.Түмэн, Б.Оюунгэрэл, М.Үүрийнцолмон, Монголын Хүннүгийн антропологи, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187 ↑ З.Батсайхан, Төв Азийн нүүдэлчдийн түүхийн зарим асуудал, МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187 ↑ Ахмадаа хүндлэх ёс ↑ Одбаатарын блог – Усаа хайрлан хамгаалдаг уламжлат ёс заншил, зан үйл . ↑ Монголчуудын байгаль хамгаалдаг улмажлалт ёс заншил, зан үйл ↑ Х.Эрдэнэцэцэг: Уртын дуу тэнгэрт хүрдэг . ↑ Э.Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан ↑ Монголын “Бий биелгээ” Геннисийн номонд бүртгэгдлээ . ↑ Монголын дуу, хөгжмийн үйлсийн тухай ойлголт . ↑ Ц.Цэцэгжаргал, Э.Эрдэнэчимэг, Монголчуудын хүрээлэн байгаа орчны талаарх, ойлголт, хандах хандлага, МУИС, Антропологи-Археологийн тэнхим,МУИС-ийн эрдэм шинжилгэээний бичиг, 2002 он, N187, 93-р тал v t e Монгол угсаатан Түүх Бутралын үеийн овог аймгууд Орчин үеийн овгууд Он дараалал Даяар Монгол Панмонголизм Улсууд Удирдагчид Евроазийн тал Евроазийн нүүдэлчид Нүүдэлчид Дөрвөлжин булш Ордосын соёл Төв Ази Сибирь Цол хэргэм Хотууд Соёл Бичиг үсэг Хэл Шашин Төв Ази судлал Угсаатны бүлгүүд Өвөг монголчууд Сяньюнь Хүннү Хунюй Юэбань Бэйди Дунху Татаби Ухуань Сяньби Муюн Тугухунь Юйвэнь Тоба Нирун Кидан 12-р зууны овог аймгууд Хамаг Монгол Хэрэйд Мэргид Татар Найман Онгуд Зүүн монголчууд Дархад Дарьганга Элжигин Халх Хотгойд Сартуул Умард монголчууд Буриад Барга Хамниган Өмнөд монголчууд Авгамонголчууд Авганар Аохань Асуд Баарин Цахар Зүүн дүрвэд Горлос Харчин Хишигтэн монголчууд Хорчин Хуучид Жалайд Жарууд Муумянган Найман Оннигуд Ордос Сөнөд Түмэд Урад Үзэмчин Баруун монголчууд Алтайн урианхай Баатуд Баяд Чантуу Цорос Дөрвөд Хойд Хошууд Хотон Халимаг Мянгад Өөлд Сарт халимаг Торгууд Захчин Бусад Баоань Дагуур Дунсян Могол Монгор Юннаний монголчууд Сычуаний монголчууд Согво ариг Шар югур Газар орны байршлаар Төв Монголын · Буриадын · Өвөр Монголын · Халимагийн · Хөхнуурын · Шиньжяны ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Монгол_үндэстэн&oldid=480174 '-с авсан Ангилал : Pages with reference errors Википедиа:Онцлох өгүүлэл Монгол үндэстэн Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Кодыг харах Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch Aragonés Ænglisc العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca Башҡортса Bikol Central Беларуская Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Suomi Français Frysk Gaeilge Galego 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Italiano 日本語 Basa Jawa ქართული Қазақша 한국어 Kurdî Кыргызча Lietuvių Latviešu Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Nederlands Norsk nynorsk Norsk ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Română Русский Саха тыла Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Basa Sunda Svenska தமிழ் ไทย Tagalog Türkçe ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt 吴语 Vahcuengh 中文 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 13:49, 25 Наймдугаар сар 2016. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0_%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%BB%D0%BE%D1%85_%D0%B7%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3
  Википедиа онцлох зураг — Википедиа нэвтэрхий толь Википедиа онцлох зураг Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь Википедиад тавтай морилно уу. 2004 онд эхэлсэн энэхүү монгол хэлний хувилбарт одоогоор 17,803 өгүүлэл байна. Газар зүй Түүх Соёл Нийгэм Хувь хүн Спорт Шинжлэх ухаан Технологи Эдийн засаг Дараах зургуудыг викичид онцлох зургаар ... морилно уу. 2004 онд эхэлсэн энэхүү монгол хэлний хувилбарт одоогоор 17,803 өгүүлэл байна. Газар зүй ... зүй Түүхэн газрын зураг Их Монгол Улс 1689 оны дэлхийн газрын зураг • • Их Монгол Улсын газар нутаг он ... Эдисон • • Галаар тургигч циркчин • • Зун ( Orgio ) Улс төр Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар • • Их Монгол Улс газар нутаг ( ЖИШЭЭ ) • • Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар ( ЖИШЭЭ ) Бусад ... • • Мон-Сан-Мишель Хувцас Дээлтэй Монгол наадам Спорт Авто спорт Михаэль Шумахер, Скудериа Феррарид CACHE

Википедиа онцлох зураг — Википедиа нэвтэрхий толь Википедиа онцлох зураг Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Хэн ч нэмэрлэж болох чөлөөт нэвтэрхий толь Википедиад тавтай морилно уу. 2004 онд эхэлсэн энэхүү монгол хэлний хувилбарт одоогоор 17,803 өгүүлэл байна. Газар зүй Түүх Соёл Нийгэм Хувь хүн Спорт Шинжлэх ухаан Технологи Эдийн засаг Дараах зургуудыг викичид онцлох зургаар сонгон нүүр хуудсанд тавих буюу өгүүллэгтээ оруулсан нь тухайн өгүүллэгийг илүү сонирхолтой буюу ойлгомжтой болгоход ихээхэн нөлөө үзүүлдэг юм. Мэдээж энд байгаа зургууд нь сонгон оруулсан зургууд учир википедиагийн зургийн санд байгаа бүх зургийг оруулах боломжгүйг анхааран үзнэ үү! Газар зүй Түүхэн газрын зураг Их Монгол Улс 1689 оны дэлхийн газрын зураг • • Их Монгол Улсын газар нутаг он дарааллаар Гол мөрөн, далайн эрэг, нуур, тэнгис Роне мөсөн гол, Швейцарь • • АНУ-ын Колорадо мужийн Аспен дүүрэгт орших Марун Бэлс нуур • • Алтай Таван Богд уул болон Потанины мөсөн гол • • Норвегийн Фолгефонна үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Бондхус нуур • • Өгий нуур Уул нурууд болон галт уул Махамеру галт уул, Индонезийн Явын арал • • Альпийн нурууны Бранденбергер Альп уулын урд үзүүрт орших Цирайнер нуур • • Хархорумын нуруу, Лайла оргил Хиймэл дагуулаас авсан зургууд Пэрл Харбор (Хавай) Пэрл Харбор (Хавай) Хот суурин Шөнийн Парис хот • • Шөнийн Хонконг • • Шөнийн Веллингтон хот • • Перугийн Мачу Пикчу хот • • Росток хотын хэсэг Варнемюнде Бусад Дэлхий дээрх өвөл зуны цагийн хуваарьтай орнуудын газрын зураг • • Туркменистан дахь «тамын хаалга» • • Туйлын туяа Нийгэм Хүмүүс Томас Альва Эдисон • • Галаар тургигч циркчин • • Зун ( Orgio ) Улс төр Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар • • Их Монгол Улс газар нутаг ( ЖИШЭЭ ) • • Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар ( ЖИШЭЭ ) Бусад Номын үзэсгэлэн худалдаа ( Orgio ) • • Гал түймэр Соёл урлаг Цайз болон ордон Грекийн Парфенон • • Итали улсын нийслэл Ром хотод байх эртний театр Цамхаг Эйфелийн цамхаг Гүүр Лондонгийн 'Tower' гүүр • • Шинэ жилийн баярын салют, Сиднейн Харбор гүүрэн дээр • • Германы Саксон мужийн Саксоны Швейцари үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд орших Бастай гүүр Архитектор Сиднейн дуурийн театр Испанийн Валенса хотын соёл урлаг шинжлэх ухааны төв • • Австрийн Вена хотын Улсын Дуурийн Театр • • Германы Фрайбургийн их сургуулийн номын сан ( Orgio ) • • Рио-де-Жанейрогийн Маракана цэнгэлдэх хүрээлэн ( Orgio ) • • Германы техникийн музей-Берлин • • Берлин хотын төв дэх Парисын талбай болон Бранденбургийн хаалга • • Мон-Сан-Мишель Хувцас Дээлтэй Монгол наадам Спорт Авто спорт Михаэль Шумахер, Скудериа Феррарид • • Опел Олимпиа Рекорд P1 • • Форд Фокус Т16 Бусад спортын төрөл Техник болон тээвэр Агаар болон сансрын тээвэр Колумбиа сансрын хөлөг анхны нислэгийнхээ өмнө (1981 он) • • Аполло 15-д Давид Скоттын хэрэглэсэн сансрын өмсгөл Төмөр замын тээвэр 1895 онд Монпарнас дүүргийн толгой вокзал дээр гарсан галт тэрэгний осол • • Австрийн өмнөд хэсэг дэх Земмерингийн төмөр замын шугам Фото зураг Дэлхийн анхны өнгөт фото зураг • • Хар материйн 3Д загварчлал зураг Автомашин болон бусад техник Засварын цэгт буй уурын галт тэрэг • • Нарны зайн хөдөлгүүрт автомашины загвар • • Бенц Патент-Моторт тэрэг дугаар 1 • • Тоёота FJ Круйзер бартаат замд Түүх Америк Вашингтон, Дэлавер голыг гаталсан нь Хүмүүс Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар • • Их Монгол Улс газар нутаг ( ЖИШЭЭ ) • • Их Монгол Улс газар нутаг он дарааллаар ( ЖИШЭЭ ) Шинжлэх ухаан Хөхтөн амьтан Пиренейн ууланд буй Потток гаралтай пони адуу • • Сибирийн бар • • Еврази, Хойд Америкт хамгийн тархсан ихээр хүрэн баавгай • • Африкийн пала гөрөөс • • Өмнөдийн далайн заан Жимс, ногоо Алим • • Испанийн Кардежон дахь наран цэцгийн талбай • • Шар гаа Загас болон бусад усны амьтан Хөх судалт халим • • Далайн яст мэлхий Шувуу Дорнын хан бүргэд Одон орон Аполло 17-ийн, дэлхийг сансраас авсан зураг • • Аполло 11, саран дээрх хүний хөлийн ором • • Хойд мөсөн далай орчим болсон нар хиртэлт • • Астероид 433 Эрос Өвс ногоо болон модод Шауинсланд уулан дахь өвлийн мод • • Чулуужсан мод Цаг уур Аполло 17-ийн, дэлхийг сансраас авсан зураг • • 1998-2005 оны хооронд үүссэн халуун орны хуй салхины карт • • 2015 онд Монголд өвөл зуны улиралын ялгаанд хийсэн ажиглалт • • Финландын өвөл Шавьж Хаан эрвээхэй Эрдэс Мөсөн уул ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедиа_онцлох_зураг&oldid=535380 '-с авсан Ангилал : Файл:Онцлох файл Википедиа зургууд Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Acèh العربية Azərbaycanca Башҡортса Boarisch भोजपुरी বাংলা Нохчийн کوردی Deutsch English Español فارسی Français עברית हिन्दी Hrvatski Hornjoserbsce Bahasa Indonesia 日本語 ქართული Қазақша Къарачай-малкъар Lietuvių മലയാളം Bahasa Melayu नेपाली ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ Polski Română संस्कृतम् Саха тыла Sardu سنڌي සිංහල Slovenščina Shqip Basa Sunda Svenska தமிழ் Tagalog Türkçe Татарча/tatarça اردو Tiếng Việt 中文 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 18:58, 6 Хоёрдугаар сар 2018. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



http://www.mongolpost.mn/
  Монгол шуудан ХК Салбаруудын байршил Газрын зураг Тооцоолуур Илгээх үнэ тооцох +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл ... Монгол шуудан ХК Салбаруудын байршил Газрын зураг Тооцоолуур Илгээх үнэ тооцох +(976) 1800-1613 ... ОНЛАЙН ХЭВЛЭЛ ЗАХИАЛГА Хэвлэл захиалах амархан боллоо, бид таны захиалгыг Монгол улсын өнцөг булан бүрт хүргэх болно. Дэлгэрэнгүй ОНЛАЙН МАРКИЙН ХУДАЛДАА Монгол Улсын тусгаар тогтнолын баталгаа, он ... 'Ээжийгээ баярлуулахад тань Монгол Шуудан, what3words үргэлж таньтай хамт байх болно' ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШЛИЙГ НЭВТРҮҮЛЭГЧ 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Дэлгэрэнгүй 07 2018/02 ЗӨВЛӨХ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ТУХАЙ ЗАРЛАЛ CACHE

Монгол шуудан ХК Салбаруудын байршил Газрын зураг Тооцоолуур Илгээх үнэ тооцох +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил W3W Илгээмжийн байршил шалгах Бүтээгдэхүүн үйлчилгээ Дотоод шуудан Улс хооронд Тээвэр зууч Онлайн салбар Маркийн худалдаа Хэвлэл захиалга Мэдээ мэдээлэл Танд тусалъя Хэрэглэгчийн булан Түгээмэл асуулт Салбаруудын байршил W3W EMS Буухиа Шуудан Улс хоорондын буухиа шуудан буюу EMS - бичиг баримт болон эдийн зүйлийг Дэлхийн 100 гаруй орны хаягт эзэнд хамгийн хурдан замаар, найдвартай хүргэх шуудангийн үйлчилгээ юм. Цааш үзэх Шуудангийн Директ маркетинг Та сурталчилгааны материал, танилцуулга, бизнесийн саналуудаа хүссэн зах зээл, хүрээнд хамгийн хямдаар түргэн шуурхай хүргэх боломжтой. Цааш үзэх Улс хоорондын шуудан Эх дэлхийн өнцөг булан бүрт таны илгээмжийг шуурхай,найдвартай, хамгийн хямдаар хүргэж үйлчилнэ. Цааш үзэх ШУУДАНГИЙН ШУУД МАРКЕТИНГ Та сурталчилгааны материал, танилцуулга, бизнесийн саналуудаа хүссэн зах зээл, хүрээнд хамгийн хямдаар түргэн шуурхай хүргэх боломжтой. Дэлгэрэнгүй ОНЛАЙН ХЭВЛЭЛ ЗАХИАЛГА Хэвлэл захиалах амархан боллоо, бид таны захиалгыг Монгол улсын өнцөг булан бүрт хүргэх болно. Дэлгэрэнгүй ОНЛАЙН МАРКИЙН ХУДАЛДАА Монгол Улсын тусгаар тогтнолын баталгаа, он цагийн хэлхээ болох марк, ил захидлын өргөн худалдаа. Дэлгэрэнгүй ЖОЛООНЫ ҮНЭМЛЭХ ХҮРГҮҮЛЭХ Иргэн таны захиалсан бичиг баримтыг гарсан даруйд нь хүссэн хаягаар тань хүргэж үйлчлэх болно. Дэлгэрэнгүй 'Ээжийгээ баярлуулахад тань Монгол Шуудан, what3words үргэлж таньтай хамт байх болно' ТЕХНОЛОГИЙН ДЭВШЛИЙГ НЭВТРҮҮЛЭГЧ 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Дэлгэрэнгүй 07 2018/02 ЗӨВЛӨХ ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ ТУХАЙ ЗАРЛАЛ... . Дэлгэрэнгүй 22 2018/01 “Дугтуйны маягтны цаас нийлүүлэх гүйцэтгэгчийг сон... Тендер шалгаруулалтын нэр, дугаар: “Дугтуйны маягтны цаас ни... Дэлгэрэнгүй 22 2018/01 “Шатахуун нийлүүлэх гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруул... Тендер шалгаруулалтын нэр, дугаар: “Шатахуун нийлүүлэх гүйцэ... Дэлгэрэнгүй 11 2018/01 ТЕНДЕРИЙН УРИЛГА Автомашин нийлүүлэх гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулах... Дэлгэрэнгүй Салбарын байгууллагууд Бидний тухай Байгууллагын танилцуулга Компанийн засаглал Хүний нөөц Ил тод байдал Хувьцаа эзэмшигч Санхүүгийн мэдээлэл Тайлан Үнэт цаас Шуурхай мэдээлэл Холбоосууд Цахим марк худалдаа Хэвлэл захиалга Зип код Холбоо Барих Холбоо барих 'МОНГОЛ ШУУДАН' ХК Сүхбаатарын талбай -9, ЧД 1-р хороо, Энхтайвны өргөн чөлөө, Ш/Х-1106, Улаанбаатар-15160, Монгол улс +(976) 1800-1613 info@mongolpost.mn Монгол Шуудан ХК © 2017. Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан. Хайлтын үр дүн Мэдээлэл олдсонгүй! Илгээмжийн дугаараа шалгаад дахин оролдоно уу! Илгээсэн огноо: 60% Огноо Төлөв Илгээмжийн мэдээлэл Илгээмжийн төрөл Гардуулсан салбар Хүлээн авагчийн нэр



https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5
  Монгол телләре — Wikipedia Монгол телләре Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Монгол телләре Илләр: Монголия , Кытай , Русия Сөйләшүчеләр саны: як. 7,5 млн Дәрәҗә : – Классификация Төркем: ??? Монгол телләре — Монголия , Кытай , Русия һәм Әфганстандагы берничә телне берләштерүче Алтай телләренә керүче телләр төркеме. Лексикостатистика буенча бу телләр б.э. V гасырында ... Монгол телләре — Wikipedia Монгол телләре Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Монгол телләре Илләр: Монголия , Кытай , Русия Сөйләшүчеләр саны: як. 7,5 млн Дәрәҗә : – Классификация Төркем: ??? Монгол телләре — Монголия , Кытай , Русия һәм Әфганстандагы берничә ... гасырында аерылганнар. Классификация [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Төньяк монгол төркеме Борынгы язулы монгол теле (классик борынгы язулы монгол теле) — XIII гасырдан XVII гасырга кадәр барлык CACHE

Монгол телләре — Wikipedia Монгол телләре Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Монгол телләре Илләр: Монголия , Кытай , Русия Сөйләшүчеләр саны: як. 7,5 млн Дәрәҗә : – Классификация Төркем: ??? Монгол телләре — Монголия , Кытай , Русия һәм Әфганстандагы берничә телне берләштерүче Алтай телләренә керүче телләр төркеме. Лексикостатистика буенча бу телләр б.э. V гасырында аерылганнар. Классификация [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Төньяк монгол төркеме Борынгы язулы монгол теле (классик борынгы язулы монгол теле) — XIII гасырдан XVII гасырга кадәр барлык монгол кабиләләренең уртак әдәби теле. Урта монгол теле (13-16 гасырлар) Эчке Монголиянең ( Кытай ) заманча әдәби теле. Урта монгол кластеры — бер телнең сөләмнәре булган 3 телне үз эченә ала. Заманча монгол теле халха-монгол әдәби теле (яки халха , Монголия ) көнчыгыш, үзәк һәм көньяк диалектлар — Монголия һәм Китай ордос диалекты — үзәк һәм көнбатыш монгол телләре арасында урта бер халәткә ия тел. бүрәт теле (бүрәт-монгол) — Русия, Монголия һәм Китай хамниган теле ойрат классик (рәсми) теле калмык теле (монгол-калмык, ойрат-калмык) Көньяк монгол төркеме шира-югур теле — лексик яктан төньяк монгол телләренә якынрак монгор теле (ту, широнгол-монгол). баоань-дунсян кластеры баоань теле дунсян теле Могол төркеме могол теле — Әфганстан Кидань төркеме кидань теле † — киданьнарның теле даур теле Башка борынгы телләр сяньби теле — II — IV гасырларда бүгенге Эчке Монголия җирләрендә яшәгән, IV гасырда табгачлар белән бергә Кытайны яулап алган һәм Тоба династиясен (VI гасырга кадәр идарә иткән) нигезләгән сяньби кабиләсе теле табгач диалекты Шулай ук карагыз [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Тел порталы Тел белеме порталы Чыганагы — ' https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Монгол_телләре&oldid=2064306 ' Төркемнәр : Әлифба буенча телләр һәм диалектлар Монгол телләре Яшерен төркемнәр: Калыпны чакыруда кабатлап торган аргументларны кулланган битләр Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр Навигация Шәхси кораллар Сез хисап язмагызга кермәгәнсез Бәхәс Кертем Яңа кулланучыны теркәү Керү Исемнәр мәйданы мәкалә Бәхәс Вариантлар Караулар Уку Үзгәртү Вики-текстны үзгәртү Тарихын карау Тагын Эзләү Навигация Баш бит Эчтәлек Исемлек Очраклы бит Хәзерге вакыйгалар Катнашу Җәмгыять үзәге Бәхәслек Соңгы үзгәртүләр Яңа битләр Ярдәм Иганә итү Бастыру/экспорт Китап ясау PDF иттереп алу Басма юрама Башка проектларда Викиҗыентык Кораллар Бирегә нәрсә сылтый Бәйләнешле үзгәртүләр Махсус битләр Даими сылтама Бит турында мәгълүмат Викимәгълүмат элементы Өземтә китерү Башка телләрдә Afrikaans Aragonés العربية Asturianu Azərbaycanca Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български Brezhoneg Català Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español فارسی Suomi Français हिन्दी Hrvatski Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Ido Italiano 日本語 Қазақша 한국어 Lietuvių Македонски Монгол Nederlands Norsk nynorsk Norsk ਪੰਜਾਬੀ Polski پنجابی Português Runa Simi Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Српски / srpski Svenska Ślůnski ไทย Türkçe ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Tiếng Việt 中文 粵語 Сылтамалар өстәү Бу бит соңгы тапкыр 09:58 25 май 2015 үзгәртелә. Текст Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиясе буенча бирелә, аерым очракларда өстәмә шартлар булырга мөмкин. Өстәмә мәгълүматны Куллану шартларында карагыз. Яшеренлек сәясәте Wikipedia турында Җаваплылыктан баш тарту Ясаучылар Cookie турында килешү Мобиль юрама



http://www.president.mn/mongolian/node/1958
  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга MN EN MNG Эхлэл Ерөнхийлөгч Төрийн тэргүүний намтар Бүрэн эрх Мөрийн хөтөлбөр Зураг татах Тамгын газар Тамгын газар Тамгын газар Дарга Дэд дарга Дэд дарга Тамгын газрын дэд дарга /Төсвийн шууд захирагч/ Тамгын газрын дэд дарга /Төсөл хөтөлбөрийн менежер/ Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд Гадаад бодлогоын зөвлөх Хүний эрх, хуулийн бодлого ... Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга MN EN MNG Эхлэл Ерөнхийлөгч Төрийн тэргүүний намтар ... . Стандартыг та бүхэнд бүрэн эхээр нь толилуулж байна. Ангилалтын код:03.160 Монгол Улсын Төрийн далбаа ... хэрэглэх хүрээ 2.1 Энэхүү стандарт нь төрийн далбааг “Монгол Улсын Үндсэн хууль”, “Төрийн бэлгэ тэмдгийн ... тохиолдолд хамгийн сүүлчийн албан ёсны хэвлэлээс иш татаж хэрэглэнэ. Монгол Улсын Үндсэн хууль Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль MNS 1-1 Монгол Улсын стандартчиллын тогтолцоо. 1-р хэсэг: Техникийн ажлын CACHE

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулга MN EN MNG Эхлэл Ерөнхийлөгч Төрийн тэргүүний намтар Бүрэн эрх Мөрийн хөтөлбөр Зураг татах Тамгын газар Тамгын газар Тамгын газар Дарга Дэд дарга Дэд дарга Тамгын газрын дэд дарга /Төсвийн шууд захирагч/ Тамгын газрын дэд дарга /Төсөл хөтөлбөрийн менежер/ Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд Гадаад бодлогоын зөвлөх Хүний эрх, хуулийн бодлого Амьдрах орчин, ногоон хөгжлийн бодлого Иргэний оролцоо, эдийн засгийн бодлого Хүний хөгжил, нийгмийн бодлого Олон нийтийн харилцааны бодлого Захиргааны алба Захиргааны алба Шагналын тасаг Санхүүгийн тасаг Зохион байгуулалтын алба Хэвлэл мэдээллийн алба Мэдээлэл Мэдээлэл Хэлсэн үг Ярилцлага Мэндчилгээ Илгээлт Медиа центр Вебийн холбоос Зургийн сан Зургийн сан Албан зураг татах Хуулийн булан Ерөнхийлөгчийн зарлиг Ерөнхийлөгчийн захирамж Ерөнхийлөгчийн хориг Архив Шилэн данс Холбоо барих Эхлэл Ерөнхийлөгч Төрийн тэргүүний намтар Бүрэн эрх Мөрийн хөтөлбөр Зураг татах Тамгын газар Тамгын газар Дарга Дэд дарга Тамгын газрын дэд дарга /Төсвийн шууд захирагч/ Тамгын газрын дэд дарга /Төсөл хөтөлбөрийн менежер/ Ерөнхийлөгчийн зөвлөхүүд Гадаад бодлогоын зөвлөх Хүний эрх, хуулийн бодлого Амьдрах орчин, ногоон хөгжлийн бодлого Иргэний оролцоо, эдийн засгийн бодлого Хүний хөгжил, нийгмийн бодлого Олон нийтийн харилцааны бодлого Захиргааны алба Шагналын тасаг Санхүүгийн тасаг Зохион байгуулалтын алба Хэвлэл мэдээллийн алба Мэдээлэл Мэдээлэл Хэлсэн үг Ярилцлага Мэндчилгээ Илгээлт Медиа центр Вебийн холбоос Зургийн сан Албан зураг татах Хуулийн булан Ерөнхийлөгчийн зарлиг Ерөнхийлөгчийн захирамж Ерөнхийлөгчийн хориг Архив Шилэн данс Холбоо барих Төрийн далбаа стандарттай болов Түвшинбаяр 2011-07-08 17:35:46 Стандартчилал, хэмжил зүйн газар нь Төрийн далбааны стандартыг батлан гаргалаа. Стандартыг та бүхэнд бүрэн эхээр нь толилуулж байна. Ангилалтын код:03.160 Монгол Улсын Төрийн далбаа. Ерөнхий шаардлага ( Mongolian State Flag. General requirements ) MNS 6262: 2011 Энэхүү стандарт нь 2012 оны 02 дугаар сарын 22 -ны өдрөөс эхлэн хүчинтэй. 1 Зорилго Энэ стандартаар төрийн далбааны үндсэн хэмжээ, өнгө, соёмбоны хэмжээ, далбааны нэхмэл эдэд тавих шаардлагыг тогтооно. 2 Хамрах ба хэрэглэх хүрээ 2.1 Энэхүү стандарт нь төрийн далбааг “Монгол Улсын Үндсэн хууль”, “Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай” хуульд заасны дагуу бүх ард түмний баяр наадам, ёслол, хүндэтгэлийн арга хэмжээ болон бусад үед мандуулах, байрлуулах, төрийн ёслол хүндэтгэлийн бүхий л арга хэмжээний үед дээдлэн хэрэглэх, энгэрийн болон дурсгалын тэмдэг, зурагт хуудас, шошго бусад зүйл дээр дүрслэх, бэлэг, дурсгалын зориулалтаар үйлдэхэд (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх, хатгах, наах, цоолборлох, барлах)хамаарна. 2.2 Стандартын 2.1-д заасан зориулалтаар төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэх (оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх,хатгах, наах, цоолборлох, барлах)-д иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллага энэхүү стандартыг заавал дагаж мөрдөнө. 3 Норматив ишлэл Энэ стандартад ишлэл хийсэн дараах стандарт, баримт бичиг, тэдгээрт өөрчлөлт орсон тохиолдолд хамгийн сүүлчийн албан ёсны хэвлэлээс иш татаж хэрэглэнэ. Монгол Улсын Үндсэн хууль Төрийн бэлгэ тэмдгийн тухай хууль MNS 1-1 Монгол Улсын стандартчиллын тогтолцоо. 1-р хэсэг: Техникийн ажлын журам MNS 1-2 Монгол Улсын стандартчиллын тогтолцоо. 2-р хэсэг: Стандартын бүтэц ба боловсруулах дүрэм ГОСТ Р 51130 ОХУ-ын далбаа. Ерөнхий техникийн нөхцөл ГОСТ Р 30470 Тусгаар Улсуудын Хамтын ажиллагааны далбаа. Техникийн нөхцөл MNS 1835-2 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. 1м 2 -ын жин тодорхойлох арга MNS 1835-3 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Зузаан тодорхойлох арга MNS 4010 Нэхмэл. Ширхэгтийн бүрэлдэхүүн тодорхойлох арга MNS 1835-5 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Тасрах үеийн даац, суналт тодорхойлох арга MNS 1835-8 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Норгосны дараах хэмжээний өөрчлөлт тодорхойлох арга MNS 4072 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг угаалтанд тодорхойлох арга MNS 4070 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг хуурай, нойтон байдал үрэлтэнд тодорхойлох арга MNS 4073 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг хими цэвэрлэгээнд тодорхойлох арга ASTM D 6613-08 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Ерөнхий шаардлага Олон Улсын Өнгөний нийгэмлэгээс гаргасан өнгөний ангилал The international Association of Colour (IAC) 4 Нэр томьёо тодорхойлолт 4.1 Өнгөний загвар (CMYK)– Үндсэн өнгөний нийлбэрийн бүдүүвч C– cyan (aqua) – усан өнгө M– magenta(pink) – ягаан өнгө Y – yellow – шар өнгө K – black – хар өнгө 5 Төрийн далбаанд тавих ерөнхий шаардлага 5.1 Далбааны өнгөнд тавих шаардлага 5.1.1 Төрийн далбааны харагдах байдал нь 1 дүгээр зурагтай нийцсэн байна. 5 . 1. 2 Төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. 5.1. 3 Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь (C 100%, M 60%, Y 000%, K 000%) -ийн хөх өнгөтэй байна. 5.1. 4 Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй хоёр талын хэсэг нь (C 010 %, M 100%, Y 090%, K 000%) -ийн улаан өнгөтэй байна. 5.1. 5 Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт байрлах соёмбо нь (C 000%, M 015%, Y 000%, K 000%) -ийн алтан шар өнгөтэй байна. 1-р зураг. Төрийн далбааны харагдах байдал 5.2 Далбааны хэмжээнд тавих шаардлага 5.2.1 Төрийн далбааг үйлдэх, дүрслэхдээ түүний хэмжээнээс үл хамааран Үндсэн хуульд хавсаргасан эх загварт заасан тэг, өргөн, уртын 1: 2-ын харьцааг чанд баримтална. 5.2.1 Төрийн далбааг батлагдсан тэгийн дагуу 1:2-ын харьцааг баримтлан хэрэглэгчийн эрэлт хэрэгцээнд нийцүүлэн, дурын хэмжээгээр үйлдвэрлэнэ. 5.2.2 Төрийн далбааг үйлдэхдээ 2дугаар зурагт заасан хэмжээсийг баримтална. 2 -р зураг Төрийн далбааны үндсэн хэмжээ Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн А нь уртын хэмжээний дурын тоо. А - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: А-г 1 см-ээр авсан тохиолдолд 3А нь 3 см, 1,5А нь 1,5 см-тэй тэнцүү гэх мэт. Тайлбар: Далбааны бүч, ишинд бэхлэх хэмжээг далбааны үндсэн хэмжээнд тооцохгүй. 5.3 Соёмбонд тавих шаардлага 5.3.1 Далбаан дээр соёмбыг байрлуулахдаа 3-р зурагт заасан хэмжээсийг баримтална. 3-р зураг. Далбаан дээр байрлах соёмбоны байгуулалт Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн а нь уртын хэмжээний дурын тоо. а - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: а-г 1 см-ээр авсан тохиолдолд 3 а нь 3 см, 1,5 а нь 1,5 см-тэй тэнцүү г.м. 5.3.2 Соёмбоны дөлийг 4 дүгээр зурагт заасны дагуу байрлуулна. 4-р зураг. Соёмбоны дөлний байгуулалт Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн а нь уртын хэмжээний дурын тоо. а - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: а-г 1 см-ээр авсан тохиолдолд 0,5 а нь 0,5 см, 2,5 а нь 2,5 см, 5 а нь 5 см-тэй тэнцүү гэх мэт. 5.3.3 Соёмбоны нар, сарыг 5 дугаар зурагт заасны дагуу байрлуулна. 5-р зураг Соёмбоны нар, сарны байгуулалт Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн а нь уртын хэмжээний дурын тоо. а - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: а-г 1 см-ээр авсан тохиолдолд 1,5 а нь 1,5 см, 4 а нь 4 см, 6 а нь 6 см-тэй тэнцүү гэх мэт. 5.3.4 Соёмбоны гурвалжин, тэгш өнцөгтийг 6 дугаар зурагт заасны дагуу байрлуулна. 6-р зураг. Соёмбоны гурвалжин болон тэгш өнцөгтийн байгуулалт Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн а нь уртын хэмжээний дурын тоо. а - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: а-г 1см-ээр авсан тохиолдолд 2 а нь 2 см, 3 а нь 3 см-тэй тэнцүү гэх мэт. 5.3.5 Соёмбоны зөрсөн 2 загасыг 7 дугаар зурагт заасны дагуу байрлуулна. 7-р зураг. Соёмбоны зөрсөн 2 загасны байгуулалт Тайлбар: Зурагт үзүүлсэн а нь уртын хэмжээний дурын тоо. а - г дурын тоогоор авч дүрсийн хэмжээг томруулж, жижгэрүүлэх боломжтой. Жишээ нь: а-г 1см-ээр авсан тохиолдолд 0,6 а нь 0,6 см, 2,35 а нь 2,35 см-тэй тэнцүү гэх мэт. 5.3.5 Соёмбоны баганыг 8 дугаар зурагт заасны дагуу байрлуулна. 8-р зураг. Соёмбоны баганын байгуулалт 5.4 Далбааны эд, түүнд тавих шаардлага 5.4.1 Төрийн далбааг ASTM D 6613-08стандартын шаардлага хангасан хөвөн цаасан, нийлэг, холимог, торгон, полиэстр болон бусад эдээр хийнэ. 5 . 4. 2 Төрийн далбааг үйлдэхдээ оёх, зурах, сийлэх, хэвлэх, хатгах, наах, цоолборлох, барлах зэрэг төрөл бүрийн хувилбараар технологийн янз бүрийн аргыг хэрэглэнэ. 5 . 4.3 ASTM D 6613-08стандартын шаардлага хангасан нэхмэл эдээр хийсэнтөрийн далбааны гадна орчинд байх эдэлгээний хугацаа 90 хоног байна. 6 Нэхмэл эдийг шалгах арга 6.1 Төрийн далбааны нэхмэл эдийг дараах стандартын дагуу шалгана. Үүнд: MNS 1835-2 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. 1м 2 -ын жин тодорхойлох арга MNS 1835-3 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Зузаан тодорхойлох арга MNS 4010 Нэхмэл. Ширхэгтийн бүрэлдэхүүн тодорхойлох арга MNS 1835-5 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Тасрах үеийн даац, суналт тодорхойлох арга MNS 1835-8 Нэхмэл бүтээгдэхүүн. Норгосны дараах хэмжээний өөрчлөлт тодорхойлох арга MNS 4072 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг угаалтанд тодорхойлох арга MNS 4070 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг хуурай, нойтон байдал үрэлтэнд тодорхойлох арга MNS 4073 Нэхмэл материал. Будгийн тогтворыг хими цэвэрлэгээнд тодорхойлох арга ТӨГСӨВ. Үйл явдлын товчоон Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга иргэдтэй уулзлаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга агаарын бохирдолтой “Онц байдал” зарлан тэмцэх асуудлаар УИХ-ын даргад санал хүргүүлсэн талаар сэтгүүлчдэд мэдээлэл хийлээ Цэргийн госпитал болон Төрийн тусгай албан хаагчдын нэгдсэн эмнэлгийг ханиад томууны улиралд хүүхдүүдэд зориулах боломжтой Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга: 2018 оныг “Авлигыг илчлэх, авлигын гэрч, мэдээлэгч, шүгэл үлээгч, хохирогчийг хамгаалах жил” болгон зарлах санаачилга гаргаж байгааг бүх талаар дэмжин ажиллах болно Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар түүхч Д.Өлзийбаатарын “Монголчууд”, “Тусгаар тогтнолын түүх” болон 'Тархан суурьшсан монголчууд' ТББ-ын тэргүүн Ц.Санчирын “Ил хаадын урлаг, соёлын бүтээлүүд” бүтээлд энэ оны Төрийн шагналыг хүртээлээ Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Куба Улсын Элчин сайд Раул Дэлгадо Консэпсионыг хүлээн авч уулзлаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Монголын Тусгай олимпийн тамирчдын төлөөллийг хүлээн авч уулзлаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Шейх Султан Бин Халифа Аль-Нахъяаныг хүлээн авч уулзлаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга МУИС-ийн шинэ номын сангийн нээлтэд оролцов 2017 оны УИХ-ын намрын чуулганы нээлт дээр Монгол улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулгын хэлсэн үг Медиа центр 2014-10-18 Зураг 8 фото Цэргийн госпитал болон Төрийн тусгай албан хаагчдын нэгдсэн эмнэлгийг ханиад томууны улиралд хүүхдүүдэд зориулах боломжтой 2017-12-28 5 фото Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар түүхч Д.Өлзийбаатарын “Монголчууд”, “Тусгаар тогтнолын түүх” болон 'Тархан суурьшсан монголчууд' ТББ-ын тэргүүн Ц.Санчирын “Ил хаадын урлаг, соёлын бүтээлүүд” бүтээлд энэ оны Төрийн шагналыг хүртээлээ 2017-12-15 Баннер Эхлэл Мэдээлэл Ярилцлага Илгээлт Архив Зургийн сан Ерөнхийлөгч Бүрэн эрх Зарлиг Хуулийн төсөл Зөвлөхүүд Хэлсэн үг Мэндчилгээ Тамгын газар ЕТГ-ын дарга ЕТГ-ын дэд дарга /төсвийн ерөнхий менежер/ ЕТГ -ын дэд дарга /төсөл, хөтөлбөр хариуцсан ерөнхий менежер/ ЕТГ-ын дүрэм Захиргааны алба Хэвлэл мэдээллийн алба Зохион байгуулалтын алба Шагналын тасаг Санхүүгийн алба Вебийн холбоос Бүх эрх хуулиар хамгаалагдсан



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE
  Эсперанто — Википедиа нэвтэрхий толь Эсперанто Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Эсперанто Эсперанто хэлний далбаа: Created by: Л. Л. Заменхоф 1887 Орчин ба хэрэглээ: Олон улсын туслах хэл Нийт яригчид: Унаган хэлтэн: 200 - 1000 (1996, тооцоо). (# чөлөөтэй ярьдаг 200000: тодорхойгүй 20 000 000) Category (purpose): зохиомол хэл Олон улсын туслах хэл Эсперанто Ангилал (эх ... “Нүцгэн хаан” Ханс Андэрсэн, ”Бөгтрөгтэй морьхон” Ершов. 1920-иод он. • Б.Дагва “Монгол-Эсперанто, Эсперанто-Монгол толь” • Б.Ринчин “Эсперанто хэл өөрөө сурах бичиг” • Ч.Догсүрэнгийн орчуулга “Фараон ... , 2002 • Б.Дорж “Арнэ ноёнтон” Сэлма Лагэрлоф. Тууж. 1970 • Ш.Янсанжав “Эсперанто-Монгол толь” 1995, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто компьютерийн толь” 2003, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто нийгэм, улс төрийн толь” 2005 Сургалт • Монгол улсын Их сургуулийн дэргэдэх Эсперанто хэлний 2 жилийн курс, 1982-1984 CACHE

Эсперанто — Википедиа нэвтэрхий толь Эсперанто Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Эсперанто Эсперанто хэлний далбаа: Created by: Л. Л. Заменхоф 1887 Орчин ба хэрэглээ: Олон улсын туслах хэл Нийт яригчид: Унаган хэлтэн: 200 - 1000 (1996, тооцоо). (# чөлөөтэй ярьдаг 200000: тодорхойгүй 20 000 000) Category (purpose): зохиомол хэл Олон улсын туслах хэл Эсперанто Ангилал (эх үүсвэрүүд): Үгийн санг Латин, грек хэл . авиа зүйг энэтхэг-европ хэлнүүдээс Зохицуулдаг газар: Академио де Эсперанто Томьёолбор ISO 639-1 : eo ISO 639-2 : epo ISO 639-3 : epo Тэмдэглэл : Энэ хуудсанд юникодоор олон улсын авиа зүйн цагаан толгойн үсэг, тэмдгүүд байж магадгүй. Эсперанто Хамгийн их тархсан зохиомол хэл. Олон улсын харилцаанд өргөн хэрэглэгдэж байгаа. Европын гол хэлнүүд, ялангуяа латин, грек хэлний хэлзүйн онцлог, үгийн сангийн үндсэн дээр тулгуурлаж бүтээсэн хэл. Польшийн эмч Людовик Лазар Заменхоф гэдэг хүн зохиожээ. Үгийн санг латин буюу латин гаралтай хэлний үгс бүрдүүлдэг. Хэлзүйн 16 дүрэмтэй,сурахад хялбар хэл юм. Энэ хэлийг сайн сураад авбал Европын бусад хэлийг сурахад дөхөмтэй болно. Одоогоор энэ хэлээр хичнээн хүн ярьж байгаа нь тодорхойгүй. Албан ёсны статистик мэдээ хараахан байхгүй боловч албан бус мэдээгээр 20,000,000 (хорин сая) орчим хүн энэ хэлээр хэлэлцдэг байна. Олон улсын нэлээд олон байгууллага Эсперанто хэлийг үйл ажиллагаандаа хэрэглэдэг. Монголд Эсперанто хэл мэддэг хүн цөөн боловч Монголын Эсперанто-Нийгэмлэг 2010 оны 6 дугаар сард Азийн эсперанточдын 6 дугаар Их хурлыг Улаанбаатар хотноо амжилттай зохион байгуулж хуралдуулжээ. Эл хуралд Ази тивээр үл барам Африкаас бусад 4 тивийн 200 гаруй эсперанточ хүрэлцэн ирж оролцсон байна. Эсперанто хэлний тухай товчхон Эсперанто хэл Эсперанто бол улс, үндэстэн хоорондын харилцан ойлголцлыг нэмэгдүүлэх, энх тайван, хүн төрөлхтний ах дүүсэг ёс, найрамдал, нөхөрлөлийг бэхжүүлэх зорилготой бүтээсэн энхийн хэл юм. Эсперанто хэлийг бүтээгч Эл хэлийг Польшийн эрдэмтэн Л.Л.Заменхоф 1887 онд зохиожээ. Эсперанто гэдэг үгийн учир Эспер- гэдэг нь эгээрэх, найдах, мөрөөдөх гэсэн утгатай үгийн үндэс, -ант- бол тухайн үйлийг эрхлэгч гэсэн утгыг заадаг дагавар, -о- нь жинхэнэ нэрийн төгсгөл, эгээрэгч, найдан мөрөөдөгч гэсэн үг. Эрдмийн зэрэг горилогчийг бид, аспирант хэмээдэг байсан билээ. Сурахад хялбар хэл Европ зүгийн хэлний дүрмийг тунгаан авч хялбарчлан, мөн тэр зүгийн олон хэлнээ орсон үгсийг үгийн сангийнхаа гол нөөц болгосон, сурахад хялбар, өөртөө угсаатны соёл агуулаагүй, төвийг сахьсан хэл билээ. Эрдэмтэн судлаачид Эсперанто хэлийг сурахад үндэстний хэлнүүдээс арав дахин хялбар гэдгийг нэгэнт нотлон тогтоожээ. Хүн төрөлхтний соёлын нэг ололт, баялаг мөн Улс түмний найрамдал нөхөрлөлийг бэхжүүлэх, олон улсын соёлын харилцааг өргөтгөн хөгжүүлэхэд оруулж буй хувь нэмрий нь үнэлж НҮБ-ын ЮНЕСКО 1954, 1980 онд хоёр удаа тогтоол батлан Эсперанто хэлийг түгээн дэлгэрүүлэхэд анхаарал хандуулахыг гишүүн орнууддаа уриалсны дээр Л.Л.Заменхофыг “Хүн төрөлхтний суутнуудын нэг” гэж зарлажээ. Дэлхийн Эсперанто-холбоо нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага болон түүний боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны байгууллага болох ЮНЕСКО-той албан харилцаат байгууллагын статустай олон улсын байгууллага бөгөөд улс бүрт салбар, төлөөлөгчийн газартай. Эсперанто хэлний ач тус • Бүх орны эсперанточидтой харилцах, андлан нөхөрлөх, мэдлэг, мэдээлэл олж авах, солилцох • Дэлхийн Эсперанто-Холбооны гишүүн эсперанточ залуучуудын, багш нарын, сэтгүүлчдийн, зохиолчдын, төмөр замчдын, мөн нийгэм, эдийн засаг, худалдаа, аялал жуулчлал, соёл, боловсрол, экологи, анагаах ухааны болон шашны зэрэг мэргэжил сонирхлоороо нэгдсэн эсперанточны олон салбар байгууллагын үйл ажиллагаанд оролцох • Аливаа нэг угсаатны хэлний хүч түрэлт, давамгайллыг хазаарлаж хэлний тэгш эрхийг хангах, дэлхийдахины хэлний асуудлыг шийдвэрлэхэд зохих хувь нэмэр болох. Эсперанто хэл манай оронд Монголын анхны эсперанточ Н.Хаянхярваа гэж хүн байжээ. Тэрээр лам хүн байсан бөгөөд 1920-иод онд Туркт ажиллаж байхдаа эл хэлийг сурсан байна. 1923 онд эх орондоо эргэн ирж хэлээ зааж сургах, гадаадын зохиолчдын зохиол бүтээлийг монголчлох зэргээр Эсперанто хэлийг сурталчлах, түгээн дэлгэрүүлэх үйл ажиллагаа явуулж эхэлжээ. Монголын нэртэй эсперанточид Билгүүн номч Б.Ринчин, нэрт эрдэмтэн Хөдөөгийн Пэрлээ, Чой.Лувсанжав, Ч.Догсүрэн агсан, ардын жүжигчин Б.Дамчаа. Монголын эсперанточдын гол гол бүтээл туурвил • Н.Хаянхярваагийн орчуулга “Нүцгэн хаан” Ханс Андэрсэн, ”Бөгтрөгтэй морьхон” Ершов. 1920-иод он. • Б.Дагва “Монгол-Эсперанто, Эсперанто-Монгол толь” • Б.Ринчин “Эсперанто хэл өөрөө сурах бичиг” • Ч.Догсүрэнгийн орчуулга “Фараон” Прус Болеслав. Гурван дэвтэр роман, 1960, 1970, 2000. ”Тамын зовлон эдэлсэн минь” японы баримтат тууж, 1995. ”Дорнодахины охин тэнгэрийн алтан мутрын иллэг” Масаюүки Саионжи. япон бариа заслын ном, 1994. ”Ах дүү хоёр арслан зүрхт” хүүхдийн тууж, 1998. “Эсперанто хэл хорин нэгдүгээр зуунд” Ли Чон Ён, 2002 • Б.Дорж “Арнэ ноёнтон” Сэлма Лагэрлоф. Тууж. 1970 • Ш.Янсанжав “Эсперанто-Монгол толь” 1995, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто компьютерийн толь” 2003, ”Монгол-англи-орос-Эсперанто нийгэм, улс төрийн толь” 2005 Сургалт • Монгол улсын Их сургуулийн дэргэдэх Эсперанто хэлний 2 жилийн курс, 1982-1984 • Монгол улсын Их сургуулийн дэргэдэх Эсперанто хэлний 2 жилийн курс, 1987-1989 • Монгол мэдлэгийн Их сургуулийн дэргэдэх жилийн курс, 1993-1994 • Их Монгол Дээд сургуулийн дэргэдэх жилийн курс, 1996-1997 • Монголын оюутны Үйлдвэрчний эвлэлийн дэргэдэх 45 хоногийн курс, 1994 • Нийгмийн ухааны Дээд сургуулийн албан сургалт, 2007 оноос жил бүр аялал жуулчлалын хоёрдугаар курсын оюутнууд • Монгол, японы эсперанточдын зуны уулзалт, 1995-2000, 2003-2007 Монголын Эсперанто-байгууллагууд • Монголын Эсперанто-Нэгдэл, 1970-1991 • Монголын Эсперанто-Холбоо, 1991-2002 • Монголын Эсперанто-Нийгэмлэг, 2003- Монголын Эсперанто-хөдөлгөөний зорилго, зорилт Эх орондоо Эсперанто хэл, түүний хүмүүнлэг үзэл санааг түгээн дэлгэрүүлж, дэлхийдахины хүн ардын харилцан ойлголцол, найрамдал, нөхөрлөл, эв нэгдлийн үзэл санаа, энх амгалан байдлыг бэхжүүлэхэд Эсперанто хэл, Эсперанто-хөдөлгөөний гүйцэтгэх үүрэг, оролцоо, ач холбогдлыг өргөжүүлэх үйлст өөрийн хувь нэмрийг оруулах. • Эсперанто хэлний сургалт, судлал, орчуулгыг өргөжүүлэх • Эсперанто бүтээл туурвилыг хөхиүлэн дэмжих, сурталчлах • Дотоод, гадаадын эсперанточид, Эсперанто-байгууллагуудын хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, Эсперанто-их хурал, чуулга уулзалт, үзэсгэлэн яармаг, тэмцээн наадамд тогтмол оролцох, зохион байгуулах • Соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан-технологи, анагаах ухаан, эдийн засаг-бизнес, аялал жуулчлалын зэрэг төрөл бүрийн салбарын хамтын ажиллагаанд Эсперанто хэлийг ашиглах, хэрэглээг нь нэмэгдүүлэхэд тус дөхөм үзүүлэх. Гадны холбоос [ засварлах | edit source ] lernu.net Монголын эсперанточдын сайт ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Эсперанто&oldid=515528 '-с авсан Анги : Хэл судлал Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Аҧсшәа Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés Ænglisc العربية مصرى Asturianu Aymar aru Azərbaycanca Башҡортса Boarisch Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български Bamanankan বাংলা Brezhoneg Bosanski Буряад Català Нохчийн Cebuano کوردی Qırımtatarca Čeština Kaszëbsczi Словѣньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara فارسی Fulfulde Suomi Võro Føroyskt Français Arpetan Nordfriisk Frysk Gaeilge Gàidhlig Galego Avañe'ẽ 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺 Hausa 客家語/Hak-kâ-ngî Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Interlingue Ilokano Ido Íslenska Italiano ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ/inuktitut 日本語 La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Kabɩyɛ Gĩkũyũ Қазақша Kalaallisut ಕನ್ನಡ 한국어 Ripoarisch Kurdî Коми Latina Ladino Lëtzebuergesch Лезги Limburgs Ligure Lumbaart Lingála ລາວ Lietuvių Latviešu Мокшень Malagasy Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь مازِرونی Dorerin Naoero Nāhuatl Plattdüütsch नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Novial Nouormand Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pälzisch Polski Piemontèis پنجابی Português Runa Simi Rumantsch Kirundi Română Русский Русиньскый Kinyarwanda संस्कृतम् Саха тыла Sardu Sicilianu Scots Davvisámegiella Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski SiSwati Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Tagalog Tok Pisin Türkçe Татарча/tatarça Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt West-Vlams Volapük Walon Winaray Wolof 吴语 Хальмг მარგალური ייִדיש Yorùbá Vahcuengh Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 IsiZulu Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 07:08, 5 Есдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BB%D1%81
  Улс — Википедиа нэвтэрхий толь Улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Улс ( Монгол бичиг : Улус ) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. [1] Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт , харъяат хоёр янз байна. Хүчээр эсвэл албадлагагүй нийлсэн холбооны тусгаар улс байх нь цөөнгүй. [1] Түүнчлэн өөр улсын манлайлал, нөмөрт байх улс бас бий. Улс гэдэг нь орон гэдэгтэй ижил утгатай боловч ... Улс — Википедиа нэвтэрхий толь Улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Улс ( Монгол бичиг : Улус ) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. [1] Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт ... хамаг монгол улс ( Монгол бичгийн галиг: хамуг моңгол улус ) гэж, хожим 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап 4-р Инноцентд илгээсэн захидлын тамганы дардаст их монгол улс (Монгол бичгийн галиг: йэхэ моңгол улус ) хэмээн бичигдсэн нь Монгол бичгээрх эх сурвалжууд болдог. Мөн Монгол хэлэнд эртнээс хүмүүс CACHE

Улс — Википедиа нэвтэрхий толь Улс Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Улс ( Монгол бичиг : Улус ) нь тодорхой газар нутагтай төрт нэгдэл юм. [1] Эрх мэдлээрээ бүрэн эрхт , харъяат хоёр янз байна. Хүчээр эсвэл албадлагагүй нийлсэн холбооны тусгаар улс байх нь цөөнгүй. [1] Түүнчлэн өөр улсын манлайлал, нөмөрт байх улс бас бий. Улс гэдэг нь орон гэдэгтэй ижил утгатай боловч албан ёсоор хэрэглэгддэг. Гарчиг 1 Үгийн гарал 2 Улс орны онцлог 3 Улс орны төрөл 3.1 Улс 3.2 Үндэстэн 4 Нэмэр 5 Эшлэл Үгийн гарал [ засварлах | edit source ] 1225 оны Чингисийн чулууны бичигт хамаг монгол улс ( Монгол бичгийн галиг: хамуг моңгол улус ) гэж, хожим 1246 онд Гүюг хаанаас Ромын пап 4-р Инноцентд илгээсэн захидлын тамганы дардаст их монгол улс (Монгол бичгийн галиг: йэхэ моңгол улус ) хэмээн бичигдсэн нь Монгол бичгээрх эх сурвалжууд болдог. Мөн Монгол хэлэнд эртнээс хүмүүс ( иргэн , хүн ам , ард түмэн , үндэстэн гэж бас ойлгогдож магадгүй) гэхийг өөрөөр 'улс' хэмээдэг нь энэ хоёр утга угаасаа нэг үг байсан, эсвэл аль нэгнээсээ шилжсэн байж магадгүй юм. Улс орны онцлог [ засварлах | edit source ] Улс орон нь ихэвчлэн өөрийн засгийн газар , төрийн байгууламж бүхий хууль , голчлон Үндсэн хууль , цагдаа , цэрэг , татварын систем , түүнчлэн бусад орны оршин суугчдаас тусгайлан бүрдсэн хүн амтай байдаг. Улс орны төрөл [ засварлах | edit source ] Улс [ засварлах | edit source ] Улс нь тусгаар тогтносон нутаг дэвсгэр дээрх засгийн газар , хүн ам , дээд эрх мэдэл гэсэн ойлголтуудаар тодорхойлогддог. Дэлхийн өмнөд туйлаас бусад бүх газар нутаг нь улс орнуудад хуваагдсан байдаг. Ватикан хот улсыг оруулаад нийт 193 улс орон НҮБ-ын гишүүн орноор, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Эдгээр дээр өөрөө-тодорхойлогч гэсэн философитой, улс болон хүлээн зөвшөөрүүлэх хүсэл бүхий дээд эрх мэдэлгүй нутаг дэвсгэрүүд бий. Тэдгээрийн зарим нь хүн ам, нутаг дэвсгэрээ хянах де-факто бүхий Авхаз зэрэгтэй адилхан ч, дээд эрх мэдэл нь хүлээн зөшөөрөгдөөгүй байдаг. Өөрөөр төв засгийн газаргүй ч бодит байдал дээр улс хэмээн олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсууд ч бий. Эдгээр нь олон улсад тус тусын улс гэж явдаггүй ч, олон улсад өөрийн нутаг дэвсгэр бүхий улс гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Үндэстэн [ засварлах | edit source ] Үндэстэн гэдэг нь ' Төрт-улсад хэлбэршсэн эсвэл хэлбэршихээр эрмэлзсэн нэгдсэн нэг адилтгал бүхий хүмүүсийн бүлэглэл' юм гэж 2001 онд Финландын улс төрч, судлаач Пиа-Ноора Кауппи нар нь тодорхойлсон байдаг. Эндээс улс оронд байх зүйл нь нэгдсэн нэг угсаа гарал , хэл зүй , шашин , түүх бүхий хүмүүсийн групп юм гэж хэлж болох юм. Дээд эрх мэдэл бүхий Төрт-улс (nation-state) гэдгээс ялгахын тулд дээд эрх мэдэлгүй үндэстэн байх үеийн улс орон гэдэгтэй ойролцоо утгатайгаар энэхүү ойлголт нь хэрэглэгдэх болсон. Нэмэр [ засварлах | edit source ] Дэлхийн улс, орнууд Бүрэн эрхт улс Эшлэл [ засварлах | edit source ] ↑ 1.0 1.1 (1995) 'state'. ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Улс&oldid=516390 '-с авсан Анги : Улс Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans Alemannisch Aragonés العربية ܐܪܡܝܐ مصرى Asturianu Авар Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Boarisch Žemaitėška Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা Brezhoneg Bosanski Буряад Català Нохчийн Cebuano ᏣᎳᎩ کوردی Corsu Čeština Kaszëbsczi Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Fulfulde Suomi Võro Français Furlan Frysk Gaeilge Galego Avañe'ẽ Hawaiʻi עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Hornjoserbsce Magyar Հայերեն Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Basa Jawa ქართული Адыгэбзэ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Перем Коми Къарачай-малкъар Kurdî Коми Кыргызча Latina Ladino Lëtzebuergesch Limburgs Ligure Lumbaart Lingála ລາວ Lietuvių Latviešu Basa Banyumasan Malagasy Олык марий Māori Македонски മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Mirandés Napulitano Plattdüütsch Nedersaksies नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Nouormand Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Pälzisch Polski Piemontèis پنجابی Ποντιακά پښتو Português Runa Simi Romani Română Armãneashti Русский Русиньскый Саха тыла Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Basa Sunda Svenska Kiswahili Ślůnski தமிழ் Тоҷикӣ ไทย Tagalog Tok Pisin Türkçe Xitsonga Татарча/tatarça Удмурт Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Winaray Wolof მარგალური ייִדיש Zeêuws 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 11:11, 9 Есдүгээр сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D1%8B%D2%A3%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD
  Чыңгызхан — Wikipedia Чыңгызхан Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Чыңгызхан Туган телдә исем Чингис хаан Туган 1155 яки 1162 Делюн-Болдок [d] Үлгән 25 август 1227 ( 1227-08-25 ) Си Ся [d] Күмү урыны билгесез Ватандашлыгы Монгол империясе Һөнәре гаскәр башлыгы, хаким Җефет Бортэ [d] , Хулан [d] , Gunibiesu [d] , Есуй ... Ватандашлыгы Монгол империясе Һөнәре гаскәр башлыгы, хаким Җефет Бортэ [d] , Хулан [d] , Gunibiesu [d ... җирләрен басып алган. Монгол империясен нигезли һәм аның беренче каһаны була. Эчтәлек 1 Тормыш юлы 1.1 ... үзгәртү ] Онон елгасы, Темуҗин туып үскән урыны Темуҗин Монгол кәбиләсендә Бурхан Халдун тавы, Онон һәм ... бэй-лу китабы буенча, ул 1155 елда туган, «Юань дәүләтнең династияләре» 1162 ел билгеләнгән. Монгол ... карагыз [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Шәхесләр порталы Монгол империясе порталы Әдәбият [ үзгәртү CACHE

Чыңгызхан — Wikipedia Чыңгызхан Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан Моңа күчү: навигация , эзләү Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар. Чыңгызхан Туган телдә исем Чингис хаан Туган 1155 яки 1162 Делюн-Болдок [d] Үлгән 25 август 1227 ( 1227-08-25 ) Си Ся [d] Күмү урыны билгесез Ватандашлыгы Монгол империясе Һөнәре гаскәр башлыгы, хаким Җефет Бортэ [d] , Хулан [d] , Gunibiesu [d] , Есуй [d] , Есугэн [d] , Принцесса Чахэ [d] , Princess Qiguo [d] һәм Hedaan [d] Балалар Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй Чыңгызхан Викиҗыентыкта Чыңгыз яисә Чыңгызха́н ( монг. Чингис хаан [tʃiŋɡɪs χaːŋ] , үзисем – Темуджин , Темуҗин, tat.lat. Çıñğızxan ) (1155 яки 1162 — 25 август, 1227)— Монголия hәм бөтен Урта Ауразия (шул заманда - Бөек Татарстан ) кабиләләре hәм халыклары берләштергән, Урда патшалыгы , дөнья тарихында иң зур империясен яратучы hәм иң атаклы, беренче патша (хан, император). Хәзерге дөньядә Чыңгызың 50 000 000 тирәсе токымнары яшә, алар арасында - казакълар, татарлар, руслар, кытайлар, монголлар hәм башка халыкларың кешелере. Үз гаскәрләре белән Чыңгызхан Кытай , Урта Азия җирләрен басып алган. Монгол империясен нигезли һәм аның беренче каһаны була. Эчтәлек 1 Тормыш юлы 1.1 Тууы һәм егет чагы 2 Эчке сугышлар - Даланы берләштерү 3 Буйсындыру сугышлары 4 Шулай ук карагыз 5 Әдәбият Тормыш юлы [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Тууы һәм егет чагы [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Онон елгасы, Темуҗин туып үскән урыны Темуҗин Монгол кәбиләсендә Бурхан Халдун тавы, Онон һәм Керулен елгалары эргәсендә, Монголиянең хәзерге башкаласы Улан-Батордан ерак түгел урынында туа. Аның туу вакыты анык түгел, төрле чыганакларда төрле даталар күрсәтелгән - Рашид-ад-Дин язылган Мэн-да бэй-лу китабы буенча, ул 1155 елда туган, «Юань дәүләтнең династияләре» 1162 ел билгеләнгән. Монгол тарих китабы буенча, ул кулында кан төерә белән туа, бу аның киләчәктә зур юлбашчы булыуына күрсәтә. Аның атасы Есугей – тайчиут кабиләсе нойонларының берсе - һәм шулай итеп Оэлунның тәүге уллары була. Эчке сугышлар - Даланы берләштерү [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] 1200 тайчиут һәм меркит кабиләләренә каршы сугышкан. 1202 татарларга каршы канлы сугышны оештырган. Җиңгәннән соң Темуҗин бөтенесе татарларны юк итәргә боерган (тәгәрмәчкә түбәнрәк булган балалардан тыш). Шулай Темуҗин әтисенең үлеменә үч алган. 1203 -1205 елда эчке сугышлар нәтиҗәсендә Темуҗин җиңеп бөтен даланы берләштергән. 1206 курултайда Темуҗин бөек хан Чыңгызхан итеп игълан ителгән. 1206 елда Яса кануннарын кабул иткән. Буйсындыру сугышлары [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Чыңгызхан тарафыннан буйсынган җирләр, 1227 ел 1207 -1211 елда урман кабиләләренең җирләрен буйсындырган - Себер халыкларын, һәм аларны ясак түләткән. 1207 елда тангыт дәүләте - Си-Ся - буйсындырган, 1213 елда Кытай дәүләтен Цзинь һөҗүм иткән, 1214 елда төньяк Кытай өлешенә Шәндүнгә кадәр килеп җиткән. 1218 елда Урта Азиянең Җидесу җирләрен буйсындырган, 1223 кадәр бөтен Үзәк Азияне диярлек буйсындырган. 1223 елда Калка елгасында монголлар рус-кыпчак гаскәрен тар-мар иткән, соңрак Идел буе Болгары дәүләтенә юнәлгән, ләкин анда Сарык сугышы нда Чыңгыз хан һәм аның гаскәрләре җиңелгән, шулай итеп Идел болгарлары Чыңгызханның Көнбатыш һөҗүмен туктатканнар. Үзәк Азиядән кайтканда 1227 елда Чыңгызхан үлгән. Күмелү урыны табылмаган әле. Чыңгызханның уллары - Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй - империянең варислары булып калганнар. Аның оныгы - Җүчинең улы - Бату хан Чыңгызханның буйсындыру сәясәтен көнбатышта дәвам иттергән. Шулай ук карагыз [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Шәхесләр порталы Монгол империясе порталы Әдәбият [ үзгәртү | вики-текстны үзгәртү ] Чингисхан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909. Чингисхан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 690 с. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9 Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975. Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7 . Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1. Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2. Чыганагы — ' https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Чыңгызхан&oldid=2183073 ' Төркемнәр : 25 август көнне вафатлар 1227 елда вафатлар Әлифба буенча шәхесләр Чыңгызхан Шәхесләр:Монголия Кытай тарихы Монгол империясе Яшерен төркемнәр: Калыпны чакыруда кабатлап торган аргументларны кулланган битләр Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр Билгесез параметрларны куллана торган битләр (Шәхес калыбы) HCardлы мәкаләләр No local image but image on Wikidata Тылсымлы ISBN сылтамаларын кулланучы битләр Навигация Шәхси кораллар Сез хисап язмагызга кермәгәнсез Бәхәс Кертем Яңа кулланучыны теркәү Керү Исемнәр мәйданы мәкалә Бәхәс Вариантлар Караулар Уку Үзгәртү Вики-текстны үзгәртү Тарихын карау Тагын Эзләү Навигация Баш бит Эчтәлек Исемлек Очраклы бит Хәзерге вакыйгалар Катнашу Җәмгыять үзәге Бәхәслек Соңгы үзгәртүләр Яңа битләр Ярдәм Иганә итү Бастыру/экспорт Китап ясау PDF иттереп алу Басма юрама Башка проектларда Викиҗыентык Кораллар Бирегә нәрсә сылтый Бәйләнешле үзгәртүләр Махсус битләр Даими сылтама Бит турында мәгълүмат Викимәгълүмат элементы Өземтә китерү Башка телләрдә Afrikaans Alemannisch አማርኛ Aragonés العربية مصرى Asturianu Azərbaycanca تۆرکجه Башҡортса Žemaitėška Bikol Central Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা བོད་ཡིག Brezhoneg Bosanski Буряад Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Нохчийн Cebuano کوردی Čeština Чӑвашла Cymraeg Dansk Deutsch Dolnoserbski Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Võro Føroyskt Français Frysk Gaeilge 贛語 Galego गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni 客家語/Hak-kâ-ngî עברית हिन्दी Fiji Hindi Hrvatski Magyar Հայերեն Interlingua Bahasa Indonesia Ilokano Ido Íslenska Italiano 日本語 Patois La .lojban. Basa Jawa ქართული Qaraqalpaqsha Kabɩyɛ Қазақша ភាសាខ្មែរ ಕನ್ನಡ 한국어 Kurdî Kernowek Кыргызча Latina Lëtzebuergesch Лезги Ligure Lietuvių Latviešu मैथिली Malagasy Baso Minangkabau Македонски മലയാളം Монгол मराठी Bahasa Melayu Malti Mirandés မြန်မာဘာသာ Эрзянь नेपाली नेपाल भाषा Nederlands Norsk nynorsk Norsk Occitan Ирон ਪੰਜਾਬੀ Polski Piemontèis پنجابی پښتو Português Română Русский Русиньскый संस्कृतम् Саха тыла Sicilianu Scots سنڌي Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Soomaaliga Shqip Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் తెలుగు Тоҷикӣ ไทย Türkmençe Tagalog Türkçe Тыва дыл Удмурт ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська اردو Oʻzbekcha/ўзбекча Vèneto Vepsän kel’ Tiếng Việt Winaray 吴语 მარგალური ייִדיש 中文 文言 Bân-lâm-gú 粵語 Сылтамалар өстәү Бу бит соңгы тапкыр 09:48 16 июл 2017 үзгәртелә. Текст Creative Commons Attribution-ShareAlike лицензиясе буенча бирелә, аерым очракларда өстәмә шартлар булырга мөмкин. Өстәмә мәгълүматны Куллану шартларында карагыз. Яшеренлек сәясәте Wikipedia турында Җаваплылыктан баш тарту Ясаучылар Cookie турында килешү Мобиль юрама



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D1%82%D3%A9%D1%80%D1%85%D1%82%D3%A9%D0%BD
  Монгол төрхтөн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол төрхтөн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Чандлер Б.Бичийн ном дахь Зүүн Азийн төрхүүд Хүн судлалд хүнийг гадаад дүр төрхөөр нь гурван өөр төрхтөн болгон ангилсны нэг нь Монгол төрхтөн ( англ. Mongoloid race ) гэдэг. Үүнд Дорнод Ази, Зүүн Өмнөд Азиар тархан суурьшсан малигар нүүр, шар царайтай хүмүүс багтана. Монгол хүний ... Монгол төрхтөн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол төрхтөн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас ... төрхөөр нь гурван өөр төрхтөн болгон ангилсны нэг нь Монгол төрхтөн ( англ. Mongoloid race ) гэдэг. Үүнд Дорнод Ази, Зүүн Өмнөд Азиар тархан суурьшсан малигар нүүр, шар царайтай хүмүүс багтана. Монгол хүний өгзөгөн дээр байдаг төрөлх хөх толбо бол Монгол төрхтний тэмдэг гэж эрдэмтэд тайлбарласан байдаг ... Монгол төрхтөн (шар арьстан) гэсэн үндсэн 3 төрх болон Австрали төрхтөн, Кэйп төрхтөн гэх 2 салбар CACHE

Монгол төрхтөн — Википедиа нэвтэрхий толь Монгол төрхтөн Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Чандлер Б.Бичийн ном дахь Зүүн Азийн төрхүүд Хүн судлалд хүнийг гадаад дүр төрхөөр нь гурван өөр төрхтөн болгон ангилсны нэг нь Монгол төрхтөн ( англ. Mongoloid race ) гэдэг. Үүнд Дорнод Ази, Зүүн Өмнөд Азиар тархан суурьшсан малигар нүүр, шар царайтай хүмүүс багтана. Монгол хүний өгзөгөн дээр байдаг төрөлх хөх толбо бол Монгол төрхтний тэмдэг гэж эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. Шар арьстан гэдэгтэй үндсэндээ давхцана. Судлал [ засварлах | edit source ] Орчин үеийн хүн судлалд хүн төрөлхтөнийг хэв шинжээр нь Кавказ төрхтөн (цагаан арьстан), Негр төрхтөн (хар арьстан) болон Монгол төрхтөн (шар арьстан) гэсэн үндсэн 3 төрх болон Австрали төрхтөн, Кэйп төрхтөн гэх 2 салбар төрх болгон ангилдаг. Анх Германы эрдэмтэн Христоф Мейнер өөрийн бүтээлдээ 'Монголын' гэх нэр томъёог анх хэрэглэсэн ба түүнээс хойш их олон эрдэмтэд энэ нэр томьёог давтан хэрэглэсэн байдаг. Эхэндээ энэ нь Төв Ази , Сибирь , Зүүн Ази , Өмнөд Азийн уугуул хүмүүсийг багтааж байсан бол хойшдоо Зүүн Европ , Хойд болон Өмнөд Америк тивийн уугуул хүмүүсийг хамарсан ойлголт болон өргөжсөн юм. Өнөө үед, энэ нэр томьёонд зарим эрдэмтэд шүүмжлэлтэй хандах болсон. Японы эрдэмтэн Дуглас Футуяма хэлэхдээ Монгол төрх нь Кавказ төрхөөс 45 мянган жилийн өмнө, Нигер төрхөөс 110 мянган жилийн өмнө тус тус салсан гэжээ. [1] Эш үндэс [ засварлах | edit source ] ↑ Дуглас Футуяма. Биологийн хувьсал. хуудас.520. Массачусетс. 1983 он. ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Монгол_төрхтөн&oldid=503513 '-с авсан Анги : Хүн судлал Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар Бусад хэлээр Башҡортса Беларуская Български Bosanski Čeština Dansk Deutsch English Esperanto Español Eesti فارسی Suomi Français Frysk Hrvatski Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Italiano 日本語 ქართული 한국어 Кыргызча Latina ລາວ Lietuvių Latviešu Македонски नेपाली Nederlands Norsk Polski Português Română Русский Саха тыла Srpskohrvatski / српскохрватски Simple English Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska ไทย Татарча/tatarça ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська Tiếng Việt 中文 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчилсөн нь 03:43, 27 Гуравдугаар сар 2017. Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License . additional terms may apply. See Terms of Use for details. Хувийн мэдээллийн талаарх баримтлал Википедиагийн тухай Татгалзал Хөгжүүлэгчид Cookie statement Мобайл хувилбар



https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82
  Цемент — Википедиа нэвтэрхий толь Цемент Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Википедиагийн чанарын стандартад нийцүүлэхийн тулд энэ өгүүллийг хянан тохиолдуулах хэрэгтэй байна. Энэ талаар хэлэлцүүлгийн хуудас дээр юм уу энэ тэмдгийг илүү нарийвчилсан тэмдгээр солино уу. Цемент Цементийн үйлдвэр Цементийн зуурмагийг эргэлддэг цистернээр барилга руу ачидаг Цемент нь барилгын ... ). Стандарт [ засварлах | edit source ] • РС 42,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 ... , гүүр далангийн барилга, цутгамал хийц, зам барилга г.м • ОРС 15% ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлттэй МОНГОЛ ... нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 : Өндөр даралт тэсвэрлэх,угсармал хийц урьдчилан хүчитгэсэн ... стандарт • МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 347:2002 : Төрөл бүрийн зуурмаг бэлтгэх, шавардлага, заслын ажил болон ... бетон эдлэхүүнд холбогчоор хэрэглэнэ. • РС 42,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 CACHE

Цемент — Википедиа нэвтэрхий толь Цемент Чөлөөт нэвтэрхий толь — Википедиагаас Харайх: Удирдах , Хайлт Википедиагийн чанарын стандартад нийцүүлэхийн тулд энэ өгүүллийг хянан тохиолдуулах хэрэгтэй байна. Энэ талаар хэлэлцүүлгийн хуудас дээр юм уу энэ тэмдгийг илүү нарийвчилсан тэмдгээр солино уу. Цемент Цементийн үйлдвэр Цементийн зуурмагийг эргэлддэг цистернээр барилга руу ачидаг Цемент нь барилгын хамгийн чухал бүрэлдхүүн хэсэг бөгөөд барилгын элементүүдийг барьцалдуулагч зуурмагийн түүхий эд болно. Цемент нь хатахдаа агаар дахь нүүрсхүчлийн хийтэй урвалд орж хатууран хэсгүүдийг барьцалдуулдаг. Анх эртний Ромчууд шохойг шатааж буталсан чулуутай холих аргаар энгийн цементийг бүтээж анхны бетонд хэрэглэж эхэлжээ. Гарчиг 1 Үйлдвэрлэх арга 1.1 Хуурай арга 1.2 Хагас хуурай, нойтон арга 1.3 Харьцуулалт 2 Химийн бүтэц 3 Стандарт 4 Бүтээгдэхүүний төрөл 5 Хэрэглээ 6 Түүхий эд 7 Портланд цемент 8 Түүх 9 Кариком мужийн стандарт 10 Цар хүрээ 11 Норматив жагсаалт 12 Нэмэлт нэмэх боломжтой стандарт 13 Бүрэлдэхүүн хэсэг 13.1 Үндсэн хэсэг 13.2 Шохойн чулуу 13.3 Кальцийн сульфат 13.4 Бусад хэсэг 13.5 Нэмэгдэл 14 Үндсэн төрлийн цементүүд 14.1 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ СТАНДАРТ Үйлдвэрлэх арга [ засварлах | edit source ] Цементийг хуурай ба нойтон 2 янзын аргаар гаргаж авдаг. Хуурай арга [ засварлах | edit source ] Хуурай аргын үйлдвэрийн процессын шугам болох эргэх зуухны уртын хэмжээ нойтон аргын үйлдвэрийн эргэх зуухнаас ойролцойгоор 3 дахин богино ба гадна корпусаараа дамжуулан орчинд алдах дулааны хэмжээ харьцангуй бага. Хуурай аргын үйлдвэр нь бүрэн автоматчилах, хий дамжуулах шугам хоолойн бин битүү чанарыг хангах шаардлагатай. Түүхий эдийг нунтаглахад булт босоо тээрэм ашиглавал цахилгаан зарцуулалт 30% хэмнэх ашигтай. Цементийн чулуунцар үүсгэхэд хамгийн өндөр дулаан шингээдэг (дулаан зарцуулалт өндөр) карбонат чулуурхаг задардаг процесс зуухны гадна талд байрлах кальцинатлор дотор чулуунцрыг хөргөж халсан агаар болон зуухнаас хаягдаж байгаа халуун хийг авч явагдахаараа онцлогтой. Үүний дүнд зуухны хэмжээг багасган техник эдийн засгийн үзүүлэлтийг нэмэх боломж нээгддэг. Хуурай технологийн аргад түүхий эдийг хатааж нунтаглах, өөр хооронд нь хольж дундачлах, нунтаг түүхий эдийг гомогизацлах силос зэрэг нойтон аргаас ялгарах олон тоног төхөөрөмж гарч байгаа нь хуучин нойтон технологи болон техник төхөөрөмжүүдээс үлэмж дэвшилттэй үйл ажиллагаа юм. Хагас хуурай, нойтон арга [ засварлах | edit source ] Хагас хуурай, нойтон аргаар ихэвчлэн баяжуулах үйлдвэрт боловсруулна. Боловсруулсан бүтээгдэхүүн болох түүхий эдүүдийн хольцыг цементийн стандартад нийцүүлэн жигдрүүлж нунтаглан нарийвчлан найруулан хольж, (гомогнизац аргаар) урьдчилан халааж задлан (суспензийн технологиор) зууханд нунтгаар шатааж хагас хайлман цементийн чулуунцар үүсгэн цемент үйлдвэрлэнэ. Шохойн чулууг халааж, жигнэнэ, 40-45% тээрэмд боловсруулан нүүрстэй хольж 950-1100 С-т шатаана. Цементэд нэмэлтээр 8-10% гөлтгөнө нэмнэ. Ингэснээр цементийн бат бөхийн коэффициент өсдөг. Харьцуулалт [ засварлах | edit source ] № Хуурай аргын үйлдвэр Нойтон аргын үйлдвэр Тайлбар 1 Хүчин чадалаасаа хамаарч 50-60м Хүчин чадлаасаа хамаарч 150-180м Хуурай аргын үйлдвэр нь нойтон аргын үйлдвэрийн эргэх зуухнаас хүчин чадлаас хамаарч 3 дахин богино байдаг нь металлын зарцуулалт бага байдаг. Мөн түүнийгээ дагаад цахилгааны зарцуулалт төдийн чинээ бага зарцуулдагаараа давуу талтай. 2 1тонн чулуунцар үйлдвэрлэхэд 700-850 ккал дулаан зарцуулдаг. 1тонн чулуунцар үйлдвэрлэхэд 2000-2300 ккал дулаан зарцуулдаг. Хэрэглэж буй нүүрсний илчлэг болон бусад үзүүлэлтээс хамаарч 3 дахин бага нүүрс зарцуулдагаараа хуурай аргын үйлдвэр давуу талтай. 3 Чулуунцар хөргөхөд хэрэглэсэн халуун агаарыг буцаан кальцинаторт ашигладаг. Чулуунцар хөргөхөд хэрэглэсэн халуун агаарыг шууд хаядаг. Хэрэглэсэн 1000 градусын халуун агаарыг дахин ашиглах нь нүүрсний зарцуулалтыг багасгах давуу талтай. 4 Шохойн чулууг үелүүлэн нуруулдах аргаар түүхий хольцыг бэлтгэдэг 36%-ийн чийглэгтэй болгож тээрэмдэн байнгийн даралтат агаараар хутгаж түүхий эдийн хольцыг бэлтгэдэг. Шохойн чулууг хуурайгаар үелүүлэн түүхий хольц бэлтгэхэд өндөр нарийвчлалтай байж чаддаггүй тул технологийн горим барихад хүндрэлтэй байдаг. Нойтоноор түүхий хольц бэлтгэхэд нарийвчлал өндөр байдаг тул технологийн горим барьж ажиллахад хялбар байдаг. Харин нүүрс зарцуулалтаар хуурай аргын үйлдвэр нь нойтон аргын үйлдвэрээс 36% бага байдаг. Химийн бүтэц [ засварлах | edit source ] CaCO 3 → CaO + CO 2 CaO + H 2 O → Ca(OH) 2 Ca(OH) 2 + CO 2 → CaCO 3 + H 2 O Belite (2CaO·SiO 2 ). Alite (3CaO·SiO 2 ). Celite (3CaO·Al 2 O 3 ). Brownmillerite (4CaO·Al 2 O 3 ·Fe 2 O 3 ). Стандарт [ засварлах | edit source ] • РС 42,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 : Барилгын өргөн хэрэглээний зориулалттай бетон, төмөр бетон хийц эдлэхүүн, угсармал хийц хэсгүүд, гүүр далангийн барилга, цутгамал хийц, зам барилга г.м • ОРС 15% ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлттэй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 : Бүх төрлийн зам барилга, засварын ажилд ашиглана. • РС 52,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 : Өндөр даралт тэсвэрлэх,угсармал хийц урьдчилан хүчитгэсэн конструкци төмөр замын бетон дэр, өндөр хүчдэлийн шон, төмөр бетон цутгамал байгууламж г.м шохойн шинэ стандарт • МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 347:2002 : Төрөл бүрийн зуурмаг бэлтгэх, шавардлага, заслын ажил болон зэсийн хүдэр баяжуулах, алт ялгах, төмөр хайлуулах технологийн түүхий эд болгон ашиглана. Силикат бетон эдлэхүүнд холбогчоор хэрэглэнэ. • РС 42,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 • РС 52,5 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ нэмэлтгүй МОНГОЛ СТАНДАРТ MNS 974:2008 Нэмэлт 20% хүртэл хэрэглэн пуццолан холимог эрдэс нэмэлттэй. Стандарчлалын тохиролын тэмдэгтэй бүтээгдэхүүн.өндөр бат бэх бүхий хийц эдлэл, нисэх буудлын талбай зэрэгт өргөн ашиглана. Бүтээгдэхүүний төрөл [ засварлах | edit source ] • ПЦ 400Н-НО Портланд нэмэлтгүй. • ПЦ 500Н-НО Портланд нэмэлтгүй. • ПЦ 400Н-Н20 Портланд нэмэлттэй • Барилгын болон технологийн шохой. • Буталсан шохой 0.0-3.0мм • Портланд цементийн чулуунцар • Нам карбонатын чулуугаар бэлдсэн дайрга • Эрдэн нунтаг Хэрэглээ [ засварлах | edit source ] Барилгын материалын түүхий эд. Энэ утгаараа дэлхийн амин чухал хэрэглээ, улс орнуудын уул уурхайн салбарын анхдагч, баяжуулалтын үндсэн нэгж. Шохой, цахиурын исэл, хөнгөнцагааны исэл, гөлтгөнө, төмрийн оксид зэрэг элементүүдийг найрлагадаа агуулан, нэгэн цогц болтлоо холилдож нунтаглагдсан, усанд норсон үедээ биет үүсгэнэ. Монгол улсад Хөтөлийн цемент шохойн, Централ Эйшэйн Цемент, Эрэл цемент зэрэг цемент үйлдвэрлэгчид дотоодын зах зээлийг хангаж байна. 1995 оны байдлаар дэлхийн цементийн зах зээлийн 30% ийг Хятад, 23%-ийг азийн холбоо, Япон 7%, Америк 8% зэрэг эзэлж байсан бол 2009 оны байдлаар Хятад 54,2% Азийн холбоо 13,4% Япон 1,8% Америк 2,4% тус тус эзэлж 2012 оны байдлаар Хятад 58,1% бусад улс 35,1% Энэтхэг 6,8% зэрэг эзэлж байна. Өнөөдрийн байдлаар өргөн хэрэглэгдэж буй Портландцемент PC –Портландцемент / PPC – Пуццолан портланд цемент/ PSC – Шааргат портланд цемент / Түүхий эд [ засварлах | edit source ] Цемент үйлдвэрлэхэд орох түүхий эд материалыг үндсэн 3 хэсэгт хуваан үзэж болно. Үндсэн түүхий эдэд Шохойн чулуу болон нүүрс, тохируулагч түүхий эдэд шавар төмрийн хүдэр болон гөлтгөнө багтдаг бол нэмэлтээр хэрэглэгдэх түүхий эдэд үнс, бусад зөвшөөрөгдсөн түүхий эд орно. Үүнд: Цеолит, Домен зуухны шарга, гэх мэт. Цементийн үндсэн түүхий эд болох чулуунцарыг үйлдвэрлэхэд голлож шохойн чулуу 82-85%-ийг эзэлдэг бол шавар нь хөнгөн цагааны исэлийн агууламжаас хамаарч 14-16%-ийг, Төмрийн хүдэр мөн адил агууламжаас хамаарч 1-2%-ийг эзэлдэг. Шавар болон төмрийн хүдэр хэрэглэгдэг учир нь Шохойн чулуунд байх тус 2 исэл бага хэмжээтэйгээр агуулагддаг учир тохируулагч нэмэлт болгон хэрэглэдэг. Дээрх 3 түүхий эд хольцыг тохиромжтой харьцаагаар хольж түүхий эдийг бэлтгэнэ. Бэлтгэсэн түүхий хольцыг Ойролцоогоор 1400-1500 градусын температурт нүүрсээр шатааж чулуунцарыг үйлдвэрлэнэ. Нүүрсийг бэлтгэхдээ тээрэмдэж нунтаглан форсункаар цацах маягаар эргэх зуух руу үлээлгэж шатаана. Нүүрс нь илчлэгээс хамаарч зарцуулалт нэмэгдэнэ. Бидний үйлдвэрлэсэн чулуунцрыг шууд усаар зуурч хэрэглэж болохгүй тул барьцалдах хугацааг тохируулагчаар байгалийн гөлтгөнийг хэрэглэнэ. Цементийн ангилал дээшлэх тутамд гөлтгөний орц нэмэгддэг. Учир нь цементийн ангилал нэмэгдэнэ гэдэг нь чулуунцрын догшин чанар нэмэгддэг тул гөлтгөнөөр номхруулж өгдөг гэж ойлгож болно. Гөлтгөнө нь хүхрийн ангидридийн агууламжаас хамаарч 6-8% орно. Бид цементэд нэмэлтийг нэмсэнээр эдийн засгийн хувьд үр ашигтай гэсэн ойлголт байдаг нь нэг талаараа эндүү ойлголт юм. Цементэд ямар нэмэлт нэмснээс шалтгаалж цементийн нэр болон хэрэглээ өөрчлөгддөг. Үүнд: нэмэлтгүй цементийг PC энгийн Портланд цемент гэх ба шаарган нэмэлттэй цементийг PSC буюу шаарган нэмэлттэй портланд цемент гэхчлэн нэр томъёо өөрчлөгддөг байна. Цементийг бүрдүүлэгч орцоор: PC- Портландцемент OPC- Эрдэс идэвхит нэмэлттэй портландцемент PSC- Шаарган нэмэлттэй портландцемент PPC- Пуццолан портландцемент CPC- Холимог нэмэлттэй портландцемент гэж ерөнхийд нь ангилна. Нэмэлтийг ихэвчлэн чулуунцарын чанараас хамаарч 5-15% хүртэл нэмж болно. Портланд цемент [ засварлах | edit source ] OPC-Ordinary Portland Cement дэлхийд өргөн хэрэглэдэж буй цемент энэхүү цементийн найрлагад нь calcium silicates (3 CaO•SiO2 and 2 CaO•SiO2)(MgO) European Standard EN 197-1:ASTM C150 төрлийн цемент нь усны балансыг тэнцвэржүүлэгч, чийгшилд тэсвэртэй, усны элэгдэл даах чадвартай,calcium silicates нь чийгийг барьж барьцалдах,наалдац бүхий зуурах чанарыг хадгална,calcium sulfate ийг нэмэлтээр өгж наалдац чанарыг дээшлүүлнэ.(мөхлөгийн хэмжээ, 0.2–1.0 inch [5–25 mm]) tricalcium aluminate (3 CaO•Al2O3) нь хатуулагийн агуулгыг барьж даралтад тэсвэртэй няцралт, элэгдлийг бууруулах үйлчиллэгээтэй мөн халууныг тэсвэрлэх байгалийн аюултай үзэгдэлд тэсвэрлэх чадамжийг дээшлүүлэх зорилгоор хийдэг тэсвэрлэх халууны дундаж утга 1450°C. Түүх [ засварлах | edit source ] 19-р зууны эхэн үед Британид үүсэн бөгөөд олонд Портландын чулуу гэх нэршлээр танигдсан. Британийн өрлөгчин, Лидсээс гаралтай Жозеф Аспдин Портланд цементийг санаачилсан бөгөөд Портланд цементийн патентийг 1824 онд авсан энэ цагаас хойш Портланд цемент үйлдвэрлэгдэн дэлхийд танигдсан. Портланд цемент нь 1796 онд Жэймс Паркерын Роман цемент үйлдвэрийн цементтэй төстэй цементийг Аспдин 1822 оноос үйлдвэрлэж эхэлсэн түүхтэй. 1811 онд Жэймс Простой хамтарч ажилласан бөгөөд Британи цемент нэрийн дор үйл ажиллагаагаа явуулж, 1823 оноос Виллиам Локвүүд, Дэви Стюарт нартай өөрийн Портланд цемент үйлдвэрийг байгуулсан. Улмаар 1843 онд Аспдины хүү Виллиам Портланд цементийн сайжруулсан патентийг эзэмшсэн. Кариком мужийн стандарт [ засварлах | edit source ] КАРИКОМ нь орон нутгийн зохион байгуулалтад зориулан стандарт болон чанарын тэмдгийг дэвшүүлэн энэхүү стандартыг хэрэгжүүлэхийн хамт хэрэглэгчийн эрх үр ашигт нийцүүлэн сэргийлэн хэрэглэгчийн эрүүл мэндэд учрах эрсдэл аюулгүй байдалыг хангасан. Энэхүү орон нутгийн стандартчиллыг төлөлвлөн зориулалтын эрхийг даган мөрдөж ойролцоох үйлдвэрлэгч, импорт болон цемент нийлүүлэгчдтэй зөвлөлдөн төлөвлөж инженер болон бусад хэрэглэгчидтэй зөвлөлдөн биелүүлэн эхлэх нөхцөлийг бүрдүүлэн цемент үйлдвэрлэх үйл явдлын талаар мэдээлэн стандартчилсан. Энэхүү стандартад үндэслэн Барбадосын стандарт BNS 69 - төрлийг сайжруулах санал хэлэлцүүлгийг хүлээн аван тогтмол үе шатуудтай хэлэлцэж байна.Үр дүнд төслийн үндэслэл нийлэн ASTM C595, стандартын Өвөрмөц онцлогт тохируулсан нэмэлт хольцтой даралтад шингэнд (усанд хатуурдаг) тэсвэртэй цемент BS EN 197-1 Цементийн зэрэг -1: нэмэлт хольцтой өвөрмөц онцлогтой,уялдаа холбоо бат бэхийн шалгуур энгийн цемент. Чанарыг хангасан бусад төрлөөс ялгарах стандарт цементийг хугацаанд багтаж орон нутгийн салбаруудад нийлүүлэх ,стандартад тусгайлан 2-төрлийн ойролцоо шинжтэй хүлээн зөвшөөрөгдөх, цементийн стандартыг даган мөрдөж хосолсон ASTM C595 болон EN 197-1 ын чанарын шаардлага хангах. Энэхүү стандартыг тус тусад нь тодорхойлон эрэлт хэрэгцээнд тулгуурлан арван нэгэн төрөлд цементийг хуваан үзэх бөгөөд бусдаасаа илүү өргөнөөр хэрэглэх цементийн төрлийг ашиглах бүс нутаг нь Карибын тэнгисийн бүс нутаг юм. Цөөн үгээр тодорхой илэрхийлвэл энэхүү стандарт нь нилээн тусламж аван дараачийн жишиг стандартыг тогтооно. ASTM C595, Стандартын Өвөрмөц онцлогт тохируулсан нэмэлт хольцтой даралтад шингэнд(усанд хатуурдаг) тэсвэртэй цемент. ASTM C1157, Стандарт шаардлагын өвөрмөц онцлогт тохируулсан усанд хатуурдаг цемент. BS EN 197-1, Цемент – зэрэг 1: нэмэлт хольцтой, өвөрмөц онцлогт нийцсэн мөн уян шинж чанар бүхий цемент. Цар хүрээ [ засварлах | edit source ] CRS төрлийн стандарт цемент түүний төрөл • Ердийн портланд цемент • Хаталтын зэрэг өндөр портланд цемент • Усанд тэсвэртэй портланд цемент • Нийлмэл цемент • Пуццолан портланд цемент • Халуунд тэсвэртэй портланд цемент CEM төрлийн стандарт цемент түүний төрөл • CEM I, Портланд цемент • CEM II, Портланд–нэмэлттэй цемент • CEM III, Халуунд тэсвэртэй цемент • CEM IV, Пуццолан цемент • CEM V, Нэмэлттэй цемент Дээрх төрлүүд нь үйлдвэрлэлийн явцад найрлага, боловсруулалт, дээж сорьц, туршилт шинжилгээгээр батлагдан төрөл зүйлд ангилагдан стандартчлагдаж, үйлдвэрлэгдэн савлагдан зах зээлд чанарын тэмдэгтэй нэвтэрсэн. Норматив жагсаалт [ засварлах | edit source ] Стандарт бичиглэл, агуулга, лавлагаа ASTM C 109/C 109M, Стандарт нь туршилтаар шахалтын бат бэх мөн усанд тэсвэртэй зуурмаг цемент ASTM C 114B, Стандарт нь химийн нэмэлттэй мөн Усанд тэсвэртэй цемент ASTM C 150, Стандарт нь Өвөрмөц онцлогт тохирсон Портланд цемент ASTM 151, Стандарт нь судаллагаагаар Механизмын элэгдэлд тэсвэртэй Порлтанд цемент ASTM 183, Стандарт нь ашиглагдсан материалаас дээж аван туршин шинжилж батлагдсан Усанд тэсвэртэй усанд орших чадвартай цемент ASTM C185, Стандарт нь судаллагаагаар Агаарын даралт болон усанд тэсвэртэй нь тогтоогдсон зуурмаг семент ASTM C191, Стандарт нь усан даралтад удаан орших цемент ASTM C204, Стандарт нь сорьц дээж тогтоох механизм болон агаарын элэгдэл даах чанарын цемент ASTM 1038, Стандарт нь Тэлэх чадвартай усанд тэсвэртэй цемент зуурмаг хэлбэрээр усанд дотор ашиглаж болно BS EN 196-1, баталгаажсан цемент – зэрэг 1: Тэсвэрлэх чадвар өндөр BS EN 196-2, баталгаажсан цемент – зэрэг 2: Химийн нэмэлт найрлагатай BS EN 196-3, баталгаажсан цемент – зэрэг 3: Тэсвэрлэх чадвар хаталтын зэрэг өндөр доргилтод тэсвэртэй BS EN 196-5, баталгаажсан цемент – зэрэг 5: Тэсвэрлэх Сорилт чадвар өндөр BS EN 196-7, баталгаажсан цемент – зэрэг 7: Засал чимэглэл BS EN 196-21, баталгаажсан цемент – зэрэг 21: Хлорид,Карбоны диоксид мөн шүлт агуулах Тэсвэрлэх чадвар өндөр цемент Нэмэлт нэмэх боломжтой стандарт [ засварлах | edit source ] BS EN 196-1, баталгаажсан цемент – зэрэг 1: Нэмэлт хольцтой, өвөрмөц онцлогт тохирсон, нийтийн хэрэглээний цемент BS EN 196-2, баталгаажсан цемент – зэрэг 2: Тэсвэрлэх чадвар өндөр ISO 2951, сорьцлолтын журам шалгалтаар хангасан стандарт –зэрэг 1: Төслөөс сайн чанарын үнэллэгээ авсан. Бүрэлдэхүүн хэсэг [ засварлах | edit source ] Үндсэн хэсэг [ засварлах | edit source ] Портланд цемент нь нунтагласан бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрт боловсруулан портланд цементийн чулуунцартай хольж тохируулна энэхүү цементийн шинжэд: • Зууханд шатаагдсан зуурмаг • Пуццолан түүхий эд • Шохойн чулуу • Үнсэнцэр Шохойн чулуу [ засварлах | edit source ] Шохойн чулуу нь калцийн карбонат мөн кальцийн исэл бага хэмжээгээр агуулна эдгээр нь нийтэзлэхүүний 70% ийг агуулдаг. Кальцийн сульфат [ засварлах | edit source ] Кальцийн сульфатад гипс (CaSO4 2H2O), hemihydrate (CaSO4 1/2H2O) , anhydrate (CaSO4) холимог байдлаар оршино. Бусад хэсэг [ засварлах | edit source ] • Зууханд шатаагдсан зуурмаг • Байгалийн пуццолан • Үнсэнцэр • Шүүгч материал Нэмэгдэл [ засварлах | edit source ] Чанарыг сайжруулахын тулд бүтээгдэхүүн бүрээс 4,2 болон 4,3 дахин нэмэгдүүлж чанарыг сайжруулан үйлдвэрлэдэг. Гэвч чанарыг нэмэгдүүлэх тоо хэмжээ 1,0% иас хэтэрүүлж болохгүй. Бүтээгдэхүүний тэнцвэрт харьцаа Зууны хувиар алюминумын исэл төмрийн исэл 0,64 . трикальцийн силикат дикалийн силикат тетракальцюм алюминоперрит бага хувиар тус тус агуулагдана. (C3S) = (4.071 X %Ca)-[7.600 X %SiO2 + 6.718 X % Al2O3 + 1.430 X % Fe2O3 + 2.852 X %SO3 Шохойн чулуунд агуулагдах трикальцюм силикат (C3S) = (4.071 X %Ca)-[7.600 X %SiO2 + 6.718 X % Al2O3 + 1.430 X % Fe2O3 + 2.852 X %SO3 + 5.188 X % CO2] Дикальцюм силикат C2S= 2.867 X % SiO2 – 0.7544 X % C3S Трикальцюм силикат C3A – 2.650 X %Al2O3 – 1.692 X %Fe2O3 тетракальцюм алюминоперрит C4AF = 3.043 X %Fe2O3 Үндсэн төрлийн цементүүд [ засварлах | edit source ] ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ СТАНДАРТ [ засварлах | edit source ] • ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – БРАЗИЛ СТАНДАРТ :NBR 5732 • ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ - ЕВРОПЕ СТАНДАРТ :EN 197-2:2000 • ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – ОРОС СТАНДАРТ :GOST 30515-97 • ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – ХЯТАД СТАНДАРТ :GB 175-2007 ЦЕМЕНТИЙН МАРК ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – БРАЗИЛ СТАНДАРТ :NBR 5732 PORTLAND COMMON CEMENT CP I-40 PORTLAND COMMON CEMENT CP I-32 PORTLAND COMMON CEMENT CP I-S 32 PORTLAND COMMON CEMENT CP I-S 40 PORTLAND COMMON CEMENT CP II-E 32 PORTLAND COMMON CEMENT CP II-E 40 PORTLAND COMMON CEMENT CP II-F 32 PORTLAND COMMON CEMENT CP II-F 40 PORTLAND COMMON CEMENT CP III-32 PORTLAND COMMON CEMENT CP III-40 PORTLAND COMMON CEMENT CP V-ARI ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ - ЕВРОПЕ СТАНДАРТ : EN 197-2:2000 PORTLAND CEMENT CEM I 42.5N PORTLAND CEMENT CEM I 42.5R PORTLAND-COMPOSITE CEMENT CEM II 42.5N PORTLAND-COMPOSITE CEMENT CEM II 42.5R BLASTFURNACE CEMENT CEM III 42.5N BLASTFURNACE CEMENT CEM III 42.5R ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – ОРОС ТАНДАРТ :GOST 30515-97 PORTLAND CEMENT M400 PORTLAND CEMENT M500 PORTLAND CEMENT M600 ХИМИ ШИНЖ (XRF) % M300 M400 M500 M600 SiO2 99.5 99.5 99.2 99.2 Fe2O3 0.03 0.03 0.05 0.05 Al2O3 0.20 0.20 0.40 0.40 TiO2 0.03 0.03 0.03 0.03 K2O 0.05 0.05 0.05 0.05 CaO 0.02 0.02 0.02 0.02 ПОРТЛАНД ЦЕМЕНТ – ХЯТАД СТАНДАРТ : GB175-2007 ORDINARY POTLAND CEMENT - P.O 45.5 ORDINARY PORTLAND CEMENT P.O42. ORDINARY PORTLAND CEMENT P.O 52.5 PORTLAND BLASTFURNACE-SLAG CEMENT P.S.A 42.5 PORTLAND CEMENT P.I 52.5 PORTLAND CEMENT P.I 52.5R PORTLAND COMPOSITE CEMENT P.C 32.5 ЦЕМЕНТ - 42,5N,R загваруудын химийн Silicon Dioxide (SIO2) 21.00 -19,8 Aluminium Oxide (A1203) 5.30 -4,9% Ferric Oxide (FE203) 3.30 -3,30% Calcium Oxide (CAO) 65.60 -64,00% Magnesium Oxide (MGO) 1.10 -1,00% Sulphur Trioxide (SO3) 2.70 -3,30% Loss of Ignition (LOI) 0.90 -2,00% Tricalcium Silicate (C3S) 60.00 -2,00% Dicalcium Silicate (C2S) 15.00 -0,68% Tricalcium Aluminate (C3A) 8.05 -0,02% Tricalcium Alumino Ferrice (C4AF) 9.76 Физик механик хэсэглэл Blain CM2/GR 3.250 Autoclave Expansion 0.02 Initial Setting time (VICAT) 105 Minutes Final Setting Time (VIACT) 135 Minutes Compressive Strength @ 03 Days 230 KG/CM2 AND @ 07 DAYS 305 KG/CM2 @ 28 Days 439 KG/CM2 ' https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=Цемент&oldid=486351 '-с авсан Ангилал : Хянах шаардлагатай хуудсууд Цемент Эрдэс бодис Барилга Барилгийн технологи Бүтээн байгуулалт Цементийн технологи Бетон Бетон хийц Гүүр Хажуугийн цэс Хувийн хэрэгсэлүүд нэвтрээгүй байна Энэ IP-н яриа Contributions Бүртгүүлэх Нэвтрэх Хуудсын төрөл Өгүүлэл Хэлэлцүүлэг Хувилбарууд Харсан тоо Унших Засварлах Edit source Түүх Дэлгэрэнгүй Хайх Залуурдагч Нүүр хуудас Сүүлийн үеийн мэдээ Сүүлийн өөрчлөлтүүд Санамсаргүй хуудас Тусламж А — Я хэлхээс Багаж хэрэгсэл Энэ холбогдсон нь Холбогдох өөрчлөлт Файл оруулах Тусгай хуудсууд Тогтмол холбоос Хуудасны мэдээлэл Төслөөр холбогдох Эндээс эш татах Хэвлэх/Экспортлох Шинээр ном нээх PDF хэлбэрээр татаж авах Хэвлэх хувилбар In other projects Wikimedia Commons Бусад хэлээр Afrikaans አማርኛ Aragonés العربية Asturianu Azərbaycanca Boarisch Žemaitėška Беларуская Беларуская (тарашкевіца)‎ Български বাংলা Català Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ کوردی Čeština Cymraeg Dansk Deutsch Zazaki Ελληνικά English Esperanto Español Eesti Euskara Estremeñu فارسی Suomi Français Frysk Gaeilge Galego עברית हिन्दी Hrvatski Kreyòl ayisyen Magyar Հայերեն Bahasa Indonesia Ido Íslenska Italiano 日本語 Basa Jawa ქართული Қазақша 한국어 Кыргызча Latina Limburgs Lumbaart Lietuvių Latviešu മലയാളം मराठी Bahasa Melayu Nederlands Norsk nynorsk Norsk Polski Português Runa Simi Română Русский Scots Srpskohrvatski / српскохрватски සිංහල Simple English Slovenčina Slovenščina Српски / srpski Svenska Kiswahili தமிழ் ತುಳು తెలుగు ไทย Tagalog Türkçe ئۇيغۇرچە / Uyghurche Українська Tiếng Việt 中文 Bân-lâm-gú 粵語 Холбоос засах Энэ хуудсыг хамгийн сүүлд өөрчил